وقتی برق قطع و وصل می‌شود، دقیقاً چه بلایی سر تلویزیون و یخچال شما می‌آید؟

آفتاب آنلاین - در هفته‌های اخیر بار دیگر خبرهای مربوط به خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌شده و قطعی‌های ناگهانی برق در بسیاری از استان‌های کشور منتشر شده است. آنچه کمتر به آن پرداخته می‌شود، اتفاقی است که در همان لحظه‌ی قطع و به‌ویژه در لحظه‌ی وصل مجدد برق، درون لوازم خانگی رخ می‌دهد؛ پدیده‌ای که می‌تواند در طول یک تابستان، عمر یخچال، تلویزیون و سایر تجهیزات برقی خانه را به شکل محسوسی کاهش دهد.

ناترازی برق، چالشی که هر سال بزرگ‌تر می‌شود

بر اساس گزارش‌های منتشرشده از سوی نهادهای مسئول در صنعت برق، شبکه سراسری کشور در فصل گرم امسال با کسری قابل‌توجهی میان تولید و مصرف روبه‌رو است. برخی برآوردها این کسری را در محدوده ده تا هجده هزار مگاوات ارزیابی کرده‌اند، رقمی که نشان می‌دهد خاموشی‌ها احتمالاً محدود به چند مورد پراکنده نخواهد بود. کارشناسان صنعت برق دلایل این وضعیت را ترکیبی از فرسودگی زیرساخت‌های نیروگاهی، کمبود سرمایه‌گذاری در سال‌های اخیر و افزایش پیوسته مصرف خانگی و صنعتی می‌دانند.

نکته‌ای که در میان این آمار و ارقام کمتر دیده می‌شود، تأثیر مستقیم این نوسانات بر سلامت لوازم برقی خانه‌هاست؛ موضوعی که برای بسیاری از خانوارها به یک دغدغه‌ی روزمره تبدیل شده است.

آنچه در لحظه قطع برق اتفاق می‌افتد

برخلاف تصور رایج، خودِ لحظه‌ی قطع شدن برق معمولاً خطر چندانی برای دستگاه‌ها ندارد. مشکل اصلی زمانی آغاز می‌شود که جریان برق به‌طور ناگهانی و بدون هشدار قطع می‌شود، در حالی که دستگاه‌هایی مانند یخچال، فریزر یا کولر در حال کار کردن هستند. قطع ناگهانی مدار الکتریکی می‌تواند باعث ایجاد جرقه‌های کوچک در قطعات داخلی شود که در بلندمدت به فرسودگی زودرس منجر می‌شود.

لحظه وصل مجدد؛ نقطه بحرانی برای یخچال

بیشترین آسیب معمولاً نه در لحظه قطع، بلکه در لحظه بازگشت برق رخ می‌دهد.

چرا کمپرسور یخچال آسیب‌پذیرترین قطعه است

کمپرسور یخچال یک موتور الکتریکی است که برای روشن شدن به جریان راه‌اندازی بسیار بالاتر از جریان کارکرد عادی خود نیاز دارد. وقتی برق به‌طور ناگهانی وصل می‌شود، این موتور بلافاصله تلاش می‌کند دوباره کار کند، در حالی که فشار گاز مبرد داخل سیستم هنوز به تعادل نرسیده است. این وضعیت فشار مضاعفی به کمپرسور وارد می‌کند و در صورت تکرار مکرر طی یک فصل گرم، می‌تواند عمر مفید یخچال را به‌طور محسوسی کاهش دهد یا حتی باعث سوختن کمپرسور شود.

به همین دلیل بسیاری از تکنسین‌های تعمیرات لوازم خانگی توصیه می‌کنند پس از بازگشت برق، چند دقیقه صبر شود پیش از آنکه یخچال دوباره از طریق پریز به شبکه متصل شود؛ توصیه‌ای که در عمل برای اکثر خانواده‌ها، به‌ویژه در ساعات کاری یا شب، عملی نیست.

تلویزیون و لوازم الکترونیکی حساس

تلویزیون‌ها و سایر دستگاه‌های الکترونیکی مانند مودم، کامپیوتر و سیستم‌های صوتی از منبع تغذیه‌ای استفاده می‌کنند که نسبت به نوسان ولتاژ بسیار حساس‌تر از موتورهای الکتریکی است. جهش ناگهانی ولتاژ (surge) در لحظه وصل شدن برق می‌تواند به برد الکترونیکی، منبع تغذیه یا حتی پنل نمایش تلویزیون آسیب بزند. این آسیب همیشه بلافاصله قابل مشاهده نیست؛ گاهی دستگاه چند هفته یا چند ماه بعد، بدون دلیل ظاهری، دچار اختلال یا خرابی کامل می‌شود.

چرا این آسیب‌ها تدریجی و پنهان هستند

یکی از دلایلی که خانواده‌ها معمولاً رابطه‌ی میان قطعی‌های مکرر برق و خرابی لوازم خانگی را متوجه نمی‌شوند، ماهیت تدریجی این فرسودگی است. برخلاف یک اتصالی شدید که بلافاصله دستگاه را از کار می‌اندازد، نوسانات مکرر ولتاژ به‌مرور زمان قطعات داخلی را ضعیف می‌کنند تا اینکه در یک لحظه، معمولاً در بدترین زمان ممکن، دستگاه دیگر روشن نمی‌شود.

راهکارهایی که خانواده‌ها در حال حاضر به کار می‌گیرند

با تداوم چالش ناترازی برق در فصل تابستان، بسیاری از خانواده‌ها به دنبال راه‌هایی برای کاهش ریسک آسیب به لوازم خانگی خود هستند. برخی از رایج‌ترین این راهکارها عبارت‌اند از:

• خاموش کردن دستی دستگاه‌های حساس در زمان اعلام برنامه‌ی خاموشی
• استفاده از پریزهای چندراهه دارای محافظ نوسان برای دستگاه‌های کوچک‌تر
• نصب تجهیزات تثبیت‌کننده ولتاژ برای دستگاه‌هایی که موتور الکتریکی دارند، مانند یخچال و کولر

در میان این راهکارها، استفاده از دستگاه‌های تثبیت‌کننده ولتاژ یا استابلایزر به دلیل توانایی در کنترل هم‌زمان جهش ولتاژ و افت ولتاژ، مورد توجه بیشتری قرار گرفته است. کارشناسان لوازم خانگی معتقدند این راهکار به‌ویژه برای مناطقی که با خاموشی‌های مکرر و بی‌برنامه مواجه هستند، می‌تواند نقش مؤثری در افزایش طول عمر تجهیزات داشته باشد. برای کسانی که به دنبال اطلاعات بیشتر درباره خرید استابلایزر هستند، بررسی مشخصات فنی دستگاه متناسب با توان مصرفی خانه گام نخست است.

تفاوت استابلایزر با محافظ ساده برق

باید توجه داشت که محافظ‌های ساده‌ی برق که معمولاً به‌صورت پریزهای چندراهه عرضه می‌شوند، عمدتاً در برابر جهش‌های کوتاه ولتاژ کاربرد دارند و توان مقابله با افت یا نوسان طولانی‌مدت ولتاژ، که در زمان بازگشت برق پس از قطعی رخ می‌دهد، را ندارند. در مقابل، استابلایزر با تنظیم مداوم ولتاژ خروجی، ولتاژ ورودی به دستگاه را در محدوده‌ی ایمن نگه می‌دارد، حتی اگر ولتاژ شبکه در محدوده‌ی نامتعادلی نوسان کند. به همین دلیل برای دستگاه‌های دارای موتور، مانند یخچال، کولر و پمپ آب، معمولاً استابلایزر گزینه‌ی مناسب‌تری نسبت به محافظ ساده در نظر گرفته می‌شود.

در بازار لوازم برقی، مدل‌های مختلفی از این دستگاه‌ها با توان‌های متفاوت عرضه می‌شود که انتخاب مدل مناسب معمولاً به توان مصرفی مجموع دستگاه‌های متصل بستگی دارد. برای مثال، استابلایزر امگا یکی از مدل‌هایی است که در فروشگاه‌های تخصصی لوازم برقی از جمله تالی الکتریک قابل بررسی است.

جمع‌بندی

تداوم چالش کمبود برق در کشور، دست‌کم برای فصل گرم امسال، پدیده‌ای است که بر اساس گزارش‌های موجود احتمالاً ادامه خواهد داشت. تا زمانی که این ناترازی در سطح زیرساختی حل نشود، مسئولیت محافظت از لوازم خانگی در برابر نوسانات ناشی از قطع و وصل مکرر برق، عمدتاً بر عهده‌ی خود خانواده‌ها باقی می‌ماند. آگاهی از نحوه‌ی آسیب‌دیدن دستگاه‌هایی مانند یخچال و تلویزیون، همراه با استفاده از تجهیزات محافظتی مناسب، می‌تواند تا حد زیادی از هزینه‌های تعمیر یا تعویض زودهنگام این وسایل جلوگیری کند.