ورزش، بخشی از زندگی سالم است و در دهههای اخیر هر روز به تعداد کسانی که ورزش میکنند، افزوده میشود. وجود فضاهای ورزشی در همه جای دنیا حق شهروندی محسوب است، در این راستا، امکاناتی مهیا شده تا شهروندان با کمترین هزینه و امکانات، سلامت جسمی و روانی خود را حفظ کنند؛ نصب وسایل ورزشی در پارکها گامی موثر برای توسعه ورزش شهروندی بود...
نخستین دستگاههای بدنسازی پارکی، در سال ۱۹۹۸ میلادی در کشور چین ساخته و در سال ۱۳۸۴ وارد ایران و در پارک ملت نصب شدند. نکتهای که از ابتدای ورود این وسایل مدرن به کشور مطرح بوده است، موضوع استاندارد نبودن و عوارض احتمالی استفاده از آنهاست. برخی معتقدند بیشتر کاربران این وسایل، اهل انجام ورزش حرفهای و با روشهای درست حرکات آشنا نیستند و ممکن است استفاده از آنها باعث تشدید یا بروز بیماریهایی نظیر آرتروز شود. اگر برای شما هم این سوال مطرح است، نظر کارشناسان «سلامت» را در ادامه مطلب بخوانید.
● نگاه اول
مهدی ابارشی
متخصص پزشکی ورزشی عضو هیات علمی مرکز تحقیقات پزشکی ورزشی دانشگاه علوم پزشکی تهران
بیـشتـرشـان استـانـدارد نیـسـتـنـد
انجام فعالیتهای ورزشی، تاثیر مهمی بر سلامت جسمی و روانی افراد و به تبع آن جامعه دارد، پس هر قدمی که در راستای افزایش امکانات پرداختن به این فعالیتها برداشته شود، قابلتقدیر است. پاسخ به این سوال که آیا وسایل ورزشی پارکها استاندارند یا نه، فقط بیان دیدگاههای تخصصی پزشکی ورزشی است و باید از دیدگاه طراحان و مجریان نصب وسایل ورزشی در پارکها مطلع بود، اما بهطور کلی میتوان گفت بیشتر دستگاههای ورزشی موجود در پارکها به دلیل اینکه در آنها به جنسیت متفاوت کاربران، تناسب جثهای آنها، آمادگی جسمانی پایهای و ایمنی لازم توجه نشده، استاندارد نیستند و نمیتوان از آنها برای ارتقای آمادگی بدنی سود برد. معمولا ناآشنایی کاربر با روش صحیح استفاده از دستگاه، ندیدن آموزش لازم و نداشتن تناسب جسمی با این وسایل از عوارضی است که به دنبال استفاده از این وسایل بهوجود میآیند. متاسفانه بیشتر این وسایل قابلیت تنظیم ندارند بنابراین ممکن است شخص پس از کار با آنها دچار التهاب تاندونی، لیگامانی، عضلانی و مفصلی به علت وارد شدن نیروهای اضافی و در راستای غلط بر اعضا شود. گرچه شاید استفاده از این وسایل برای افرادی که جثهشان با آنها متناسب است و قصد دارند سطوح آمادگی قبلی خود را حفظ کنند، مناسب باشد ولی باید با روش استفاده صحیح از این وسایل و اصول گرمکردن، انعطافپذیری و سرد کردن و نحوه تنفس صحیح حین تمرینهای قدرتی آشنایی کامل داشت.
● نگاه دوم
دکتر احمد باقریمقدم
متخصص پزشکی ورزشی
عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران
ضـرورت آموزش و نظـارت بر عملکـرد ورزشـی در پارکهـا
در سالهای اخیر، دستگاههای ورزشی در اماکن عمومی به خصوص پارکها نصب شدهاند که نشاندهنده توجه مسوولان شهری به امر ورزش است و قابل ستایش. گرچه استفاده از دستگاهها در پارکها قابلقبول است ولی رعایت استانداردهای علمی و فنی آن اهمیت بیشتری دارد. دستگاههای موجود در پارکها برای آمادگی جسمانی پیشبینی شدهاند و به هیچوجه قابلیت درمانی ندارند، بنابراین افرادی که دچار مشکلات اسکلتی- عضلانی هستند، نباید برای بهبود بیماری از آنها استفاده کنند. تمرینهای هوازی مانند دوچرخه یا راهپیمایی، تمرینهای تقویت عضلات، انعطافپذیری مفاصل و تعادلی، ۴ جزء مهم در برنامه ورزشی سلامتمحور در پارکها هستند و دستگاهها باید بر این اساس طراحی و نصب شوند درحالی که در بسیاری از پارکها این اصول، از استانداردهای اصلی مانند نصب تابلو اعلان برای هر دستگاه گرفته تا آموزش روش استفاده و هشدارهای مربوطه، رعایت نشده است. بهجاست با این همه هزینههایی که شهرداری برای رفاه و سلامت شهروندان انجام میدهد، نظرهای کارشناسان استفاده شود تا شاهد رشد بیشتر سلامت و رفاه در کشور باشیم. توصیه میشود برای استانداردسازی و ارگونومی این دستگاهها به این نکتهها توجه شود:
دستگاهها باید از طریق فونداسیونریزی صحیح ثابت باشند.
گوشههای تیز و لبههای آسیبرسان وجود نداشته باشد.
قطعات ثابت و متحرک با رنگهای متفاوت مشخص شوند.
حفاظ برای تسمهها، پولیها، کابلها و وزنهها نصب شود.
اجزای دستگاه در برابر تغییرات شرایط محیطی مانند رطوبت بالا و اختلاف دمای زیاد، استحکام و قدرت تحمل بالایی داشته باشند.
در نظر گرفتن ضریب انبساط و انقباض لازم در تمام قطعات ضروری است.
در صورت رعایت نکردن این استانداردهای فنی با توجه به اصول برنامه ورزشی سلامتمحور، دستگاههای موجود در پارکها به تجدیدنظر نیاز خواهند داشت و در غیر این صورت، استفاده از این دستگاهها میتواند به خصوص برای سالمندان و افرادی با مشکلات جسمی خطرناک باشد. علاوه بر این، توصیه میکنم در پارکها یک نفر کارشناس ورزشی در ساعتهای مشخصی برای امر آموزش و نظارت حضور داشته باشد.
● نگاه سوم
محمد حیدری
کارشناس سازمان ورزش شهرداری
ایـسـتـگـاه تـنـدرسـتــی
در میان سازمانها و نهادهای مختلف، شهرداریها در سالهای اخیر اقدامهای چشمگیری در توسعه و تجهیز اماکن ورزشی داشتهاند. شهرداری تهران نیز بهعنوان بزرگترین شهرداری کشور، در سالهای اخیر فعالیتهای بسیار ارزندهای در توسعه ورزش همگانی در سطح مناطق ۲۲گانه داشته است. از چشمگیرترین این اقدامها، نصب دستگاههای بدنسازی پارکی در سطح بوستانهاست که یکی از پایگاههای ایستگاههای تندرستی هستند و هزینههای بسیار چشمگیری در این زمینه صرف شده است. یکی از نکات مثبت این اقدام، ایجاد انگیزه ورزش برای تمام اقشار است. اما با نگاهی کارشناسانه به این دستگاهها، در کنار فواید آن، زیانهای بسیاری نیز مشاهده میشود. زمینه اصلی ایجاد این مشکلات، انجام نشدن نظرخواهی در مورد مکانیابی، نوع دستگاه، نحوه چیدمان و ... از کارشناسان ورزشی مناطق و نصب این وسایل به وسیله ادارههای زیباسازی بدون هماهنگی با ادارههای ورزش مناطق و مدیریت مربوطه است. نقاط ضعف قابل مشاهده در نصب این دستگاهها عبارتند از:
مکانیابی نامناسب: مثلا در نظر نگرفتن جهت طلوع و غروب خورشید.
نصب نشدن تابلوی راهنمای استفاده از دستگاه. البته در تعدادی از بوستانها این تابلوها وجود دارد ولی بسیار کوچک یا معیوب و روی دستگاه هستند درحالی که باید واضح در کنار دستگاه نصب شوند.
نصب نشدن ضربهگیر در کف محوطهای که دستگاه در آن نصب شده تا از فشار وارده در زمان فرود جلوگیری شود.
وجود صندلیهای فلزی روی دستگاههایی که فرد برای انجام حرکتهای ورزشی مجبور به نشستن روی آنهاست که باعث میشود فشار وارده به ناحیه نشیمنگاه آسیبهایی را به دنبال داشته باشد.
وجود برآمدگی (مانند مهرههای مهارکننده) و برجستگیهای تیز و خطرناک روی دستگاهها.
چیدمان نامناسب که توجه به آن بسیار مهم است زیرا در انجام حرکتهای ورزشی باید نظم و ترتیبی در نحوه انجام حرکات وجود داشته باشد؛ از بالا به پایین یا از پایین به بالا، ولی متاسفانه چیدمان به صورتی است که شخص ۲ یا ۳ حرکت در بالاتنه انجام میدهد، چند حرکت در پایین تنه و سپس چند حرکت در بالاتنه. در بعضی موارد نیز برای برخی حرکتهای ورزشی، دستگاهی در نظر گرفته نشده است.
در نظر نگرفتن فاصله مناسب بین دستگاهها (در بعضی موارد).
دستگاهها برای ردههای سنی مختلف مجزا و مشخص نشدهاند. (بیشتر علاقهمندان به این دستگاهها افراد سالمند هستند ولی آیا آنها مجازند از همه دستگاهها استفاده کنند؟)
مشخص نبودن برنامه تمرینی، حداقل حرکات و حداکثر آن برای ردههای سنی مختلف.
● نگاه چهارم
دکتر کامران آزما
متخصص طب فیزیکی و توانبخشی، دانشیار دانشگاه
آنچه باید درباره ورزش در پارک بدانید
نصب وسایل و تجهیزات ورزشی در پارکها و فضاهای عمومی به دلایل مختلفی سطح فعالیت فیزیکی را در اجتماع بالا میبرد و جامعه فعال، جامعه سالمتری است. نصب این وسایل در پارکها افراد را به استفاده از آنها ترغیب میکند و علاوه بر ایجاد و انگیزه شروع ورزش، به دلیل در دسترس و رایگان بودن، با اقبال عمومی روبرو شده است. علاوه بر این برای بسیاری از کاربران استفاده از این دستگاهها، یک نوع صرفهجویی در وقت محسوب میشود زیرا در کنار تفریح و سرگرمی با خانواده یا دوستان در پارک، ورزش هم انجام دادهاند. این دستگاهها امکان انجام ورزشهای مختلف و به کارگیری قسمتهای مختلف بدن را در حالتهای ایستاده، نشسته و حتی خوابیده و حتی بهکارگیری چند گروه از عضلات بزرگ را در یک زمان فراهم میکنند. این تجهیزات ورزشی در پارکها برای رواج ورزش همگانی و با اهداف مختلفی از جمله پیشگیری از بروز اختلالها و آسیبهای جسمانی و تناسب اندام نصب شدهاند، اما در مواردی آسیبرسان هستند و حتی برای فرد کاربر مشکلات جدی پدید میآورند. ایجاد این آسیبها فقط به دلیل غیرقابل تنظیم بودن یا در مواردی غیراستانداردبودن این دستگاهها نیست، بلکه عوامل مهمتری هم در بروز این آسیبها دخالت دارند. با رعایت این نکتهها میتوان از این آسیبها جلوگیری کرد یا شدت آنها را به حداقل رساند.
● معیارهای انتخاب تجهیزات ورزشی مستقر در پارکها را بدانید
باید با توجه به هدفی که از انجام ورزش دارید، وسیله ورزشی مناسب را انتخاب کنید زیرا تجهیزات ورزشی نصبشده در پارکها، طراحیها و اهداف مختلف دارند. مثلا دستگاه «لیفت نشسته»، برای تقویت عضلات زیربغل، پشت بازو و سرشانه و دستگاه «گامزن دست و پا»، برای تقویت عملکرد قلبی و ریوی و همچنین سوزاندن چربی مناسب است. برای انتخاب دستگاه ورزشی مناسب، باید مزایا و کاربرد هر دستگاه را شناخت و استقامت آن را در نظر گرفت؛ مثلا اگر قصد تقویت عضلات ناحیهای از بدن را دارید، باید بدانید کدام وسیله برای این کار مناسب است. توجه به اینکه وسیله ورزشی مورد نظر برای چه گروه از افراد و چه محدوده سنیای طراحی شده نیز ضرورت دارد. حتی اگر دستگاه مناسب تمام سنین باشد، در صورتی که جزو گروههای آسیبپذیر، (سالمندان، کودکان یا زنان باردار) هستید، بدون مشورت با پزشک از انجام هرگونه فعالیت ورزشی با این دستگاهها خودداری کنید.
● شیوه استفاده صحیح و کار با دستگاهها را بدانید
یکی از علل ایجاد آسیب، استفاده غیراصولی و نامناسب از تجهیزات ورزشی است. برای دانستن نحوه کار با وسیله انتخابی، باید به تابلوهای راهنمای نصبشده روی دستگاه یا نزدیک آن دقت کنید. این تابلوها اطلاعات مهمی را در مورد دستگاه، مزایای استفاده از آن و... در اختیار شما میگذارند. اگر تابلوی راهنمایی وجود نداشت، از یک مربی یا افراد باتجربه کمک بگیرید.
● شروع ورزشتان با برنامه باشد
داشتن برنامه ورزشی مناسب بعد از انتخاب دستگاه بسیار مهم است. در برنامهریزی ورزشی باید به ۵ عامل نوع ورزش، شدت، مدت و فرکانس ورزش و همچنین سرعت پیشرفت فعالیت فیزیکی توجه داشت زیرا این معیارها برای افراد سالم و افراد بیمار و همچنین برای افراد با سطح آمادگی جسمانی مختلف متفاوت است. اگر به بیماریهای زمینهای داخلی مانند فشارخون، دیابت یا آسم یا بیماریهای سیستم اسکلتی عضلاتی (آرتروز، پوکی استخوان، کمردرد، زانودرد، بیماریهای روماتیسمی) مبتلا هستید، برای برنامهریزی ورزشی با پزشک خود مشورت کنید.
● اگر بیمار هستید، در انتخاب نوع ورزش دقت کنید
دقت نکردن در انتخاب نوع ورزش میتواند در افراد بیمار صدمههای جدی ایجاد کند:
۱. افراد مبتلا به فشارخون بالا، به خصوص اگر فشارخونشان کنترلنشده باشد، باید از انجام و انتخاب ورزشهای مقاومتی و بلندکردن وزنه و ورزشهای ایزومتریک به مدت طولانی خودداری کنند.
۲. آویزان شدن از میلهها برای افرادی که دچار پارگی تاندون روتاتور کاف شانه هستند، مضر است.
۳. استفاده از دستگاه مسگری (به دلیل ایجاد چرخش در ناحیه کمر) و دستگاه تخته شکم گرچه در افراد سالم مفید است ولی در افراد باسابقه جدید کمردرد و آسیب دیسک کمری میتواند خطرساز باشد.
● حرکتهای خطرساز و ممنوع را بشناسید
باید اصول کلی پیشگیری از آسیب را رعایت و از انجام حرکتهایی که فکر میکنید بیش از حد توانتان است، خودداری کنید و بیش از حد ورزش نکنید. شروع ورزش باید تدریجی باشد و بین فعالیتها زمان کوتاهی را به استراحتهای متناوب و معین اختصاص دهید. قبل و بعد از انجام هرگونه فعالیت ورزشی، عمل گرم کردن و سردکردن بدن را انجام دهید. فراموش نکنید برخی از حرکتهای فیزیکی و ورزشی با دستگاهها برای افراد سالم هم میتواند مشکلساز باشد و باید از انجام آنها خودداری کرد:
۱. حرکت یا ورزشهایی که با خم و راست شدن بیشازحد مفاصل یعنی بیش از محدوده طبیعی حرکتی مفصل همراه هستند؛ مانند خم کردن بیش از حد زانوها و افزایش بیشازحد قوس کمری و پریدن در حالت قورباغهای.
۲. حرکات و ورزشهایی که در مفصل علاوه بر خم شدن، ایجاد چرخش و پیچش میکنند مانند حرکات چرخشی و دایرهوار گردن.
۳. هرگونه حرکت غیرمعمول و غیرطبیعی که هنگام انجام آن احساس ناراحتی و درد کنید.
