سیری در مفهوم شناسی تکوینی بازآفرینی شهری

چکیده بازآفرینی شهری به معنی نوزایی و دوباره زنده شدن شهر است. بازآفرینی بعنوان یک واژه عام در ادبیات شهرسازی مفاهیم بهسازی، نوسازی، بازسازی، توانمندسازی، روان بخشی و نوزایی شهری را دربر می گیرد و به عنوان اصلی ترین رویکرد حفاظت شهری براساس تحلیل دقیق وضع یک منطقه، تطابق هم زمان بافت کالبدی، ساختارهای اجتماعی، بنیان اقتصادی و وضع محیط زیست یک منطقه را دنبال می کند. با در نظر گرفتن اهمیت موضوع، این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی، به بررسی اصول، معیارها و شاخص های بازآفرینی پایدار شهری می پردازد. نتایج پژوهش نشان می دهد که امروزه باز آفرینی شهری بر ارتقاء راه حل های پایدار، ارتقاء شرایط کیفی زندگی در سکونتگاه ها از طریق ایمن سازی و مقاوم سازی ساختمان ها، توسعه و بهبود زیرساخت ها و فضا های عمومی شهرها به ویژه تجهیز مراکز تاریخی، تأمین خدمات شهری مورد نیاز، آموزش ساکنان، ایجاد فرصت های شغلی، تقویت نهادهای مدیریت محلی و دفاتر خدمات محله ای مردم نهاد، توسعه اقتصادی، حل مسائل و ناهنجاری های اجتماعی و اقدامات زیست محیطی تاکید دارد. برنامه ریزی راهبردی، پایداری و مشارکت سه ضلع مثلث رهیافت بازآفرینی شهری محسوب می شوند. نگرش تعاملی، فرهنگ، توسعه از درون، توجه به محیط زیست، حفاظت بافت تاریخی، محدود کردن دخالت مستقیم دولت در امر توسعه، مشارکت چند بخشی با تأکید بر نقش جوامع محلی مهم ترین اصول بازآفرینی شهری را تشکیل می دهند. واژگان کلیدی: بازآفرینی، توسعه پایدار، بافت فرسوده، شهر مقدمه از نیمه دوم قرن بیستم رویکردهای مختلف و متفاوتی برای بهبود و سامان دهی به وضعیت شهرها و محله ها در دستور کار قرار گرفت (دهه 1950 رویکرد بازسازی، دهه 1960 رویکرد باززنده سازی، دهه 1970 رویکرد نوسازی، دهه 1980 رویکرد تجدید حیات، دهه 1990 رویکرد بازآفرینی و دهه 2000 رویکرد نوزایی شهری). تا دهه 1980 اکثر این رویکردها بر جنبه کالبدی نوسازی بافت های هدف تاکید کرده و دیگر جنبه های نوسازی و بهسازی بافت فرسوده نادیده گرفته شد. در دهه 1990 سیاست جدیدی تحت عنوان "چالش شهرها" نوعی رویکرد مداخله ای که با نگاه به گذشته و بدون پاکسازی هویت های تاریخی مختلف، به خلق هویتی جدید متناسب با شرایط زندگی ساکنان عصر حاضر با اهداف اقتصادی، اجتماعی- فرهنگی، محیطی و کالبدی شکل گرفت(حاجی پور،1385: 18 و Bianchnietal) که از آن به عنوان بازآفرینی پایدار یاد می شود. بنابراین اهمیت توجه به بازآفرینی شهری با ناکارآمدی و تک بعدی بودن رویکردهای قبلی نسبت به بافت های شهری از اواسط دهه 1990 میلادی مطرح شده است(berg and et al , 2004). واژه بازآفرینی در لغت به معنی تمدیدسازی و نوشدن و به روز شدن است. اما به لحاظ مفهومی به معنی خلق فضای شهری جدید با حفظ ویژگی های فضایی(کالبدی و فعالیتی) قدیم است. بازآفرینی (معاصرسازی) یعنی تولید سازمان فضایی جدید منطبق بر شرایط تازه و ویژگی های نو که همگی در ایجاد روابط شهری جدید و یا تعریف دوباره روابط شهری کهن یا موجود مؤثر می افتد. در این رویکرد توجه به حفظ ارزش های فرهنگی و حفظ ثروت های بومی و تاریخی، انتقاد از ساخت و سازهای دارای یک نوع کاربری به جای کاربری های متعدد، توجه به اقدام های کیفی به موازات اقدام های کمی، مشارکت گروه های اجتماعی و غیره مشهود می باشد.(McDonalds, 2009: 50) در زمینه مورد بحث، پژوهش هایی صورت گرفته که می توان به مواردی مانند حفاظت و توسعه شهری: دو رویکرد مکمل یا مغایر توسط مهشید صحی زاده و محمد سعید ایزدی در سال 1383 که در فصلنامه علمی-تخصصی آبادی به چاپ رسیده است. رساله دکتری که توسط محمد سعید ایزدی در سال 2008 در دانشگاه نیوکاسل انگلستان ارائه شده است و همچنین رساله دکتری با عنوان «حفاظت و بازآفرینی شهری، مفاهیم و شرایط، با تاکید بر سال های دهه 1990 میلادی تاکنون» که توسط سهند لطفی در سال 1387 در پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران ارائه شده است و باز آفرینی شهری محلات قدیمی با تاکید بر شرایط اقتصادی – اجتماعی نمونه موردی محله عودلاجان تهران(1391)توسط اشکان بیات و رساله دکتری باعنوان" بازتعریف شاخص های فضایی مؤثر بر ارتقاء پایداری اجتماعی در فرآیند بازآفرینی بافت های فرسوده شهری" (1393) توسط مریم روستا اشاره کرد. اکثر این پژوهش ها به تحلیل سیر تحول دیدگاه ها در بازه زمانی قرن بیستم به بعد پرداخته اند و بر ماهیت بازآفرینی پایدار بافت های شهری که توسعه همه جانبه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، تاریخی، کالبدی، زیست محیطی، حقوقی و مدیریتی را به منظور ارتقای کیفیت زندگی در محله های هدف دنبال خواهد کرد تاکید دارند. بازآفرینی پایدار شهری در تلاش برای ایجاد فرایندی پایدار در توسعه شهری از یک سو، سعی در استفاده بهینه از امکانات بالقوه درون شهری برای تامین نیازهای جدید دارد و از سوی دیگر اولویت را برای احیاء بافت قدیم و بازگرداندن حیات اجتماعی و رونق اقتصادی قائل است و به دلیل نقش انعطاف پذیر و همسو با نیازهای مردم و بهره گیری گسترده از مشارکت مردمی با صرف کمترین بودجه از بیشترین قابلیت اجرا برخوردار است(زنگی آبادی و همکاران، 1390: 60). اگر بازآفرینی شهری را دیدگاهی جامع و یکپارچه بدانیم که به تحلیل مشکلات بافت شهری می انجامد و از طریق پیشرفت وضعیت اقتصادی، کالبدی، اجتماعی و محیط زیستی سبب احیای همه جانبه بافت می گردد و مفاهیمی نظیر بهسازی، نوسازی، بازسازی، توانمندسازی و روان بخشی شهری را دربر می گیرد. بنابراین بازآفرینی شهری به عنوان اصلی-ترین رویکرد حفاظت شهری براساس تحلیل دقیق وضع یک منطقه هدف، تطابق هم زمان بافت کالبدی، ساختارهای اجتماعی، بنیان اقتصادی و وضع محیط زیست یک منطقه را دنبال می کند(امین زاده و دادرس، 1391: 100). بازآفرینی شهری طیف وسیعی از فعالیت ها را در بر می گیرد که هدف آنها احیای بافت های شهری، تجدید حیات اجتماعی و اقتصادی بافت ها، احیای ساختمان ها، زیرساخت ها و تاسیسات شهری و در حالت کلی تزریق زندگی به بافت هاست. به این معنی می توان از بازآفرینی با محوریت توسعه املاک، اشاعه فرهنگ، حمایت اجتماعی، حفاظت از میراث، تعادل زیست محیطی و مانند آن نام برد. بنابراین با توجه به اهمیت موضوع، این پژوهش با آگاهی از بازآفرینی پایدار شهری به عنوان متاخرترین رویکرد در مرمت و حفاظت شهری ، به بررسی اصول، معیارها و شاخص های بازآفرینی پایدار شهری در حوزه نوسازی و بهسازی بافت فرسوده می پردازد. بازآفرینی شهری بازآفرینی شهری، رویکردی برای توسعه درون زای شهری است و در حقیقت به کارگیری توان های بالقوه و بالفعل موجود در برنامه ریزی های شهری، تلاش در جهت ایجاد تعادل در نحوه توزیع کیفی و کمی جمعیت، هماهنگی میان بنیان های زندگی اجتماعی و گریز از فقر شهری و در نهایت استفاده از مشارکت و پویش اجتماعی مردم است(نوریان و آریانا، 1391: 16). در واقع بازآفرینی شهری باید سعی در پاسخگویی به شرایط تازه شهرها در وهله اول داشته باشد و سپس برآورده کننده خواسته ها و نیازهای افراد نسل جدید باشد. بازآفرینی شهری به مفهوم احیاء، تجدید حیات و نوزایی شهری و به عبارتی دوباره زنده شدن شهر است. موضوعی با ابعاد کالبدی و غیرکالبدی که ابعاد اجتماعی و فرهنگی را نیز شامل می شود. از این رو یک وجه در بازآفرینی شهری و توسعه درون زای بافت های فرسوده، تلاش در جهت ایجاد تعادل و هماهنگی میان بنیان های زندگی اجتماعی در این بافت ها آنهم با استفاده از پویش اجتماعی مردم و مشارکت آنهاست(اسمعیل پور، 1390: 124). بازآفرینی شهری ابزاری است که شهرها با استفاده از آن کمبودها و نقص های موجود در شهر را به چالش می کشانند، فرایند برنامه ریزی ای که در مسیر اشتباهی قرار گرفته باشد را اصلاح می کنند. از طریق بازآفرینی شهری، یک شهر می تواند با پتانسیل های موجود زندگی کاملی را برای شهروندان مهیا سازد(urban land institute, 2014, 2). نقش بازآفرینی شهری، کشف نیروها و عواملی است که افت شهری را به وجود آورده اند و اتخاذ واکنش مثبت و پایداری است که به بهبود مستمر و کیفی حیات شهری منجر می گردد. رابرتز از اصلی ترین نظریه پردازان در این زمینه، بر اهمیت حمایت از جمعیت محلی و درگیرسازی آنها در فرایند بازآفرینی تاکید دارد. از دیدگاه او، به طور کلی نقش مشارکت در رویکرد بازآفرینی شهری از سه جنبه حائز اهمیت است: اهمیت پیچیده و چند بعدی افت شهری که طیف وسیعی از فعالان را در جهت رفع آن درگیر اجرای برنامه های بازآفرینی شهری می نماید. تمرکزگرایی قدرت و تفکیک وظایف در سازمان های شهری که شکست این تمرکزگرایی و متشکل نمودن سازمان ها در برابر هر یک از مشکلات نیازمند تاکید بر جایگاه مشارکت در بازآفرینی است. نیاز به بودجه برای اجرای ایده های جدید در بازآفرینی شهری، که مشارکت دسته وسیعی از فعالان شامل بخش های عمومی، خصوصی، سازمان ها و نهادهای اجتماعی و داوطلب محلی را می طلبد(امین زاده و رضا بیگی، 1391: 31-30). در 150 سال گذشته بازآفرینی شهری به مسائل ذیل مربوط می شد: - بهبود بهداشت و درمان عمدتا با آب و فاضلاب، جمع آوری زباله و خیابان ها آسفالت و تمیز؛ - ساخت زیرساخت ها و امکانات جدید شهری مانند راه آهن ایستگاه، مدارس، دانشکده، دانشگاه، بیمارستان ها، و غیره. - ساخت مسکن با حداقل استانداردها؛ - کنترل رشد و توسعه شهری، توسعه سیستم های حمل و نقل شهری؛ - طراحی شهری مدرن، بازسازی آسیب های زمان جنگ به خصوص پس از جنگ جهانی دوم؛ - ساخت و ساز زیرساخت ترافیکی جدید؛ - بازسازی مناطق صنعتی و منسوخ شده؛ - در نظر گرفتن مسائل اجتماعی؛ - و در نهایت اهداف، اصول و فن آوری های توسعه پایدار شهری بود. اما امروزه بازآفرینی شهری شامل موضوع های مختلف ذیل می شود. 1. تجدید حیات زندگی در شهرها و شهرک ها؛ 2. ارتقاء راه حل های پایدار؛ 3. توسعه اقتصادی؛ 4. راه حلی برای مناطق دارای مسائل و ناهنجاری های اجتماعی؛ 5. اقدامات زیست محیطی؛ 6. قابلیت دسترسی و اتصال به امکانات و زیرساخت ها(Pereira, 2010: 99-106 ). به طور کلی بازآفرینی شهری را می باید اصلی ترین رویکرد مرمت و حفاظت شهری دوران معاصر تلقی نمود. این رویکرد، به گواه تجربیات و رویدادهای سال های اخیر، چند راهبرد اصلی را در دستور کار خود داشته است. در ابتدای راه، با توجه به تجدید ساختار اقتصادی ناشی از تغییرات اقتصاد جهانی، با حمایت از گسترش نقش بخش خصوصی در فرایند توسعه مجدد مناطق فرسوده شهری، از طریق قوانین حمایتی و تعریف مناطق ویژه با ضوابط خاص مالیاتی و امتیازهای تشویقی، سعی بر احیای مناطق متروکه داشت. در واقع بسیاری از طرح های بازآفرینی شهری، برای تبدیل کردن پهنه هایی از شهر که روزگاری در خدمت تجارت «سنتی» و اقتصاد نوع اول و دوم قرار داشته است، به مراکزی برای ارائه خدمات عمومی و تخصصی در سطوح ملی و بین المللی، به انجام می رسیدند(Griffiths 1993:39). این نوع برخورد به دلیل رو به افول اقتصادی گذاردن هسته های مرکزی شهرها و به عبارتی تهی شدن بخش های داخلی شهر از کارکردهای قبلی خود با گذر از دهه 1980 میلادی رخ می نماید(Stewart 1987:129). همچنین از اواخر دهه 90 میلادی به این سو، سیاست های شهری در کشورهای توسعه یافته به ویژه در اروپا و آمریکای شمالی بر موضوع بازآفرینی شهری از طریق ارتقاء کیفی فضاها و بافت های شهری استوار شد که توجه به «حیات مدنی» و مسائل «اجتماعی» شهرها را به عنوان یکی از اجزای فرآیند بازآفرینی شهری بیشتر کرد. ماهیت و اهداف بازآفرینی شهری مفهوم بازآفرینی شهری، بسته به سطح توسعه کشور می تواند به طرق مختلفی تعریف شود. در اقتصادهای بسیار توسعه یافته، هدف بازگشت به شهر می باشد، که به وسیله باززنده سازی مرکز شهر، بازگرداندن فعالیت در چهارچوب رقابت سریع جهانی و اجرای طرح های بهبود کیفیت محیط زیست، با دیدی گسترده جهت تمرکز در مرکز شهر انجام می شود(دیزجی، 1390: 15). ماهیت بازآفرینی شهری را در شش مقوله مجزا می توان به طور خلاصه مطرح نمود. نخست، بازآفرینی شهری یک فعالیت مداخله گر است. دوم، عملیات بازآفرینی شهری با فعالیت مشترک بخش های مختلف اجتماعی، عمومی و خصوصی صورت می گیرد. سوم، بازآفرینی شهری فعالیتی است که در طول زمان همراه با تحولات اقتصادی، اجتماعی، محیطی و سیاسی، تغییرات قابل ملاحظه ای در ساختارهای اداری به وجود می آورد. چهارم، بازآفرینی شهری به بسیج تلاش جمعی می پردازد و پایه ای برای مذاکرات جهت اتخاذ راه-حل های مناسب ارائه می دهد. پنجم، فرایند بازآفرینی شهر مبتنی بر عملکرد عناصر مختلف سیستم شهری (اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و محیطی) است. ششم، بازآفرینی شهری، مستلزم یکپارچگی در مدیریت تغییر در نواحی شهری است براساس ماهیت بازآفرینی شهری، اهداف آن را می توان به شرح زیر بیان نمود: اهداف اقتصادی: جذب سرمایه گذاری، ایجاد اشتغال، نو شدن اقتصاد شهر، بهبود توزیع ثروت؛ اهداف اجتماعی: جذب نهادها و سازمان های آموزشی و پژوهشی، رسیدن به ارزش ها و ترجیحات جامعه و گروه های مختلف اجتماعی، سازماندهی مجدد سازوکارهای انطباق تصمیم با مردم سالاری، افزایش میزان فضای همکاری و مشارکت، توجه به تعاملات میان سازمانها و نهادها و روابط درونی آنها اهداف محیطی: ارتقای محیط زیست و مبارزه با آلودگی ها؛ اهداف کالبدی: حل مشکل فرسودگی کالبدی، گسترش امکانات سکونت در شهر و توسعه زیرساخت های محلی، ارتقای میراث معماری (در هسته های تاریخی) و گردشگری شهر(نوریان و آریانا، 1391: 17). به طورکلی هدف بازآفرینی شهری تجدید حیات و یا توسعه مجدد مناطق دارای افت کیفیت زندگی و یا سایت های صنعتی و محیط های شهری است که دارای چندین معایب عمده هستند. بخش عمده ای از فرایند بازآفرینی شهری شامل مسائل اجتماعی، اقتصادی و یا سیاست های فیزیکی و برنامه هایی است که برای بهبود فیزیکی محیط و یا محله تهیه می شوند و فرصت های اقتصادی متعددی برای محله یا محیط شهری فراهم می آورند(bassett,2013:2). رویکرد بازآفرینی پایدار شهری و ابعاد آن رهیافت بازآفرینی شهری تلاشی است یکپارچه برای به زندگی برگرداندن مناطق رو به نابودی. عملکرد رهیافت بازآفرینی شهری، توقّف افت در ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی، کالبدی، محیطی و خارج کردن بافت از چرخه ی تنزل است این رویکرد براساس دو اصل اهمیت برابر مسائل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، محیطی و توانمندسازی گروه های ذینفع، برای شرکت در فرایند تصمیم گیری، از طریق توسعه ی چشم انداز همگانی قرار دارد که دانش و تجربه های متخصصان مختلف شهری و نیازها و خواسته های اجتماعات محلّ-های را درهم می آمیزد. بازآفرینی کالبدی: بازآفرینی کالبدی در راستای ارزیابی عناصر کالبدی به جست وجوی محدودیت ها و توان های بالقوه ی کالبدی می پردازد و کالبد شهر را با دگرگونی های سریع اقتصادی و اجتماعی هماهنگ می کند. بازآفرینی اقتصادی: به طور کل بازآفرینی پایدار اقتصادی، سیاست ها و اهدافی را همچون، جذب سرمایه-های داخلی، تشویق به خوداشتغالی، ایجاد شغل های موقّت و پاره وقت، بهبود آموزش و افزایش مهارت های حرفه ای، کاهش هزینه های زندگی را دربر می گیرد . بازآفرینی اجتماعی و فرهنگی: به حداقل رساندن جرایم و خشونت، فراهم کردن خدمات بهداشتی و درمانی مناسب، کاهش کج روی های فرهنگی، تقویت اجتماعات خُرد، تأکید بر توانمندسازی اجتماعات، توجه به نیازهای گروه های مختلف از اهداف این بعد بازآفرینی است(موحد و همکاران، 1390: 108). شکل شماره 1: رویکردهای بازآفرینی پایدار شهری (منبع نگارنده) پروژه بازآفرینی شهری می تواند نتایج و پیامدهای بالقوه ای را حداقل در ده بعد پایداری اجتماعی و زمینه-های سیاسی به شرح ذیل ایجاد نماید: - تغییرات جمعیت شناختی (سن، مهاجرت و تحرک)؛ - آموزش و مهارت؛ - کار؛ - بهداشت و ایمنی؛ - مسکن و بهداشت محیط؛ - هویت، حس مکان و فرهنگ؛ - مشارکت، توانمندسازی و دسترسی؛ - سرمایه اجتماعی؛ - اختلاط اجتماعی و انسجام و...؛ - رفاه، شادی و کیفیت زندگی(colantonio and Dixon, 2009:4). سیاست و اصول بازآفرینی شهری سیاست های توسعهٔ شهری در کشورهای توسعه یافته بویژه در اروپای غربی و آمریکای شمالی، در طی دو دههٔ گذشته، عمدتا بر برنامه های بهسازی، بازآفرینی و توانمندسازی شهری متمرکز بوده است. هدف از اجرای سیاست های بازآفرینی شهری و برنامه های تجدید حیات شهری، ارتقاء شرایط کیفی زندگی در سکونتگاه ها از طریق ایمن سازی و مقاوم سازی ساختمان ها، توسعه و بهبود زیرساخت های شهری، تأمین خدمات شهری مورد نیاز، آموزش ساکنان، ایجاد فرصت های شغلی، تقویت نهادهای مدیریت محلی و دفاتر خدمات محله ای مردم نهاد، الگوسازی و ترویج قواعد و دستورالعمل های کیفی ساخت و ساز است. سند برنامه ریزی منتشره در سال 2000 میلادی توسط دولت فرانسه، برنامه شهرهای اجتماعی در آلمان، سند “بسوی یک نوزایی شهری“ ، در انگلستان و “برنامه شهرهای بزرگ “ در هلند از سیاست ها و برنامه های مرتبط در این زمینه اند. کشورهای اروپای غربی هر یک با توجه به ساختار سیاسی و نظام برنامه ریزی شهری خود بدین امر مبادرت ورزیده اند، ولی علی رغم تفاوت ها در قوانین، برنامه ها و مدل های مواجهه بین کشورها، اسناد و قوانین فوق نشان از توجه ویژهٔ آنها به موضوع ارتقاء محیطی، توسعهٔ اقتصادی و شمول اجتماعی است که پایه های اساسی سیاست باز آفرینی شهری را تشکیل می دهند(پوراحمد و همکاران، 1389: 75-74). بازآفرینی شهری مبتنی بر اصولی است که اجرای موفق طرح های بازآفرینی شهری در گروی در نظر گرفتن این اصول می باشد: - توجه به حفظ ارزش های فرهنگی، ثروت های بومی و تاریخی و حفاظت بافت تاریخی؛ - شرکت دادن گروه های اجتماعی در فرآیند بازآفرینی؛ - انتقاد از ساخت و سازهای دارای یک نوع کاربری به جای کاربری متعدد؛ - انتقاد از درگیری بیش از اندازه و مستقیم دولت در امر توسعه؛ - توجه به اقدامات کیفی به موازات اقدامات کمی؛ - تأکید بر اشتغال، کاهش فقر و افتراق اجتماعی، تأمین امکانات اجتماعی و آموزش به جای نوسازی صرفا فیزیکی؛ - توجه به مدیریت در امر حفاظت شهری؛ - توجه به بستر اجتماعی از طریق تحقق ظرفیت های آموزشی افراد؛ - تأکید بر متغیرهای گوناگون جهت تحقق توسعه پایدار (صحی زاده و ایزدی، 1383)؛ - مشارکت چند بخشی با تأکید بر نقش جوامع محلی؛ - قبول منحصر به فرد بودن مکان، چارچوب های سازمانی و فضایی برای بازآفرینی، هم به لحاظ مکانی و هم در طی زمان؛ - قبول این موضوع که برنامه های اجرایی باید همسو با شرایط اقتصادی، اجتماعی، زیست محیطی و مدیریتی جرح و تعدیل یابند؛ - معرفی یک چشم انداز راهبردی درازمدت (عندلیب و همکاران، 1391: 88). شکل زیر راهبردها و اصول باز آفرینی شهر را به طور خلاصه نشان می دهد. شکل شماره 2: راهبردها و اصول بازآفرینی شهری(منبع: نگارنده) فرسودگی به عنوان مهم ترین مسائل مربوط به فضای شهری، باعث بی سازمانی، عد تعادل و عدم تناسب آن می شود. کاهش فرسایش ارتباط مستقیمی با مساله پایداری دارد و بالا بردن پایداری شهری نیازمند مرمت شهری به طور مستمر و باز زنده سازی است. بازآفرینی(معاصرسازی) یعنی تولید سازمان فضایی جدید منطبق بر شرایط تازه که در ایجاد روابط شهری جدید و یا تعریف دوباره روابط شهری کهن یا موجود موثر می افتد. در بازآفرینی شهری، توسعهٔ شهری به مفهوم رشد کمی عناصر کالبدی شهر برای اسکان جمعیت و ارتقاء کیفیت زندگی، در قالب طرح های توسعهٔ شهری رخ خواهد داد. توسعهٔ درونی شهری در حقیقت بکارگیری توان های بالقوه و بالفعل موجود در برنامه ریزی های شهری، تلاش در جهت ایجاد تعادل در نحوهٔ توزیع کیفی و کمی جمعیت، هماهنگی میان بنیان های زندگی شهری و استفاده از مشارکت و پویش اجتماعی مردم و غیره است. شاخص های فرهنگی و اجتماعی باز آفرینی پایدار شهری لازمه بازآفرینی پایدار شهری، همکاری گروه های محلّه ای و رسیدن به توافق عمومی است. باید اتّحاد و ائتلافی یکپارچه تشکیل شود و ظرفیت گروه های ذینفع برای مشارکت و رهبری فرایند بازآفرینی شهری توسعه یابد. سرمایه های اجتماعی محله در افزایش امکانات محله مشارکت داشته باشند. تا بازآفرینی پایدار شهری رخ دهد. پس بدون در نظر گرفتن فرهنگ و اجتماع، دستیابی به بازآفرینی یکپارچه، امری غیر ممکن تلقی می شود. و عامل فرهنگ و اجتماع به عنوان راهبردهای توسعه ای بسیار مهم در مقیاس های محلی و جهانی در رویکرد بازآفرینی یکپارچه مطرح است. استفاده از ارزش های تاریخی و فرهنگی به عنوان منابعی برای توسعه و توجه به گذران اوقات فراغت مردم و همچنین توجه به منافع مالی و اقتصادی در پروژه های شهری و مشخص کردن مسیر این سرمایه گذاری در راستای ایجاد مراکز فرهنگی و هنری از مهمترین وجوه بازآفرینی فرهنگی است. هدف از بازآفرینی فرهنگی- اجتماعی تحقق"یکپارچگی اجتماعی" می باشد (فدایی نژاد, 1391). از این رو، می توان راهبردهای اصلی بازآفرینی فرهنگی-اجتماعی را به عوامل زیر تقسیم بندی نمود: (1) رویدادها و وقایع فرهنگی به عنوان محرک توسعه (2) فعالیت های فرهنگی و ورزشی به عنوان محرک توسعه (3) توجه به گردشگری فرهنگی به عنوان نیرو محرکه توسعه (4) توجه گذران اوقات فراغت (5) استفاده از خاطرات شهری جهت ایجاد هویت مکان (6) ارتقاء امنیت و سلامتی (7) ارتقاء مشارکت و عدالت اجتماعی (8) تنوع بخشی به ساختار جمعیتی (9) ارتقاء سطح آموزش و پرورش. بنابراین در ادامه به شناسایی برخی از شاخص های اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی و کالبدی- فضایی بازآفرینی پایدار شهری پرداخته می شود. جدول شماره 2: شاخص های اجتماعی-فرهنگی بازآفرینی پایدار شهری ردیف شاخص زیر شاخص 1 امنیت امنیت، ایمنی و حریم، احساس امنیت در محله، 2 فعالیت پذیری دسترسی‎پذیری، تنوع فعالیتی، اختلاط کاربری، وجود تسهیلات و زیرساخت ها و وجود بازار و بازارچه های محلی، 3 هویت مندی حفظ هویت، حس تعلق به مکان، تصویر روشن ذهنی و حفظ ویژگی های بومی/ محلی و محله‎محوری 4 مردم مداری حق انتخاب برای مردم در فضاهای شهری، وجود شرایط عادلانه برای گروه های مختلف اجتماعی و مقیاس انسانی، احساس آسایش در فضاهای محله ای، همبستگی درونی ساکنین محلات، مشارکت و اعتماد اجتماعی 5 انسجام فضایی- کالبدی شاخص های پیوستگی کالبدی، سلسله مراتب فضایی و تراکم طبقاتی و پیاده مداری منبع: روستا، 1393 بازآفرینی کالبدی- فضایی از دیدگاه بازآفرینی کالبدی یک مکان یا محله فرسوده بازآفرینی شده موفق، به خوبی حفاظت و نگهداری می شود و به طور مستمر مرمت و تعمیر، بهسازی و نوسازی می شود. بناهای موجود در آن و سایر بخش های آن به طور منظم نوسازی می شوند. خیابان ها بهسازی می شوند، با این کار سیمای محله به طور کلی ارتقاء می یابد. این تصویر مثبت، محله را برای سرمایه گذاران، ساکنان و بازدیدکنندگان جذاب می سازد (تیزدل, تنراک, و تیم هیث, 1379). بازآفرینی کالبدی- فضایی می تواند از طریق انواع مختلف نوسازی تحقق یابد، نوسازی می تواند از طریق باززنده سازی، انطباق پذیری و استفاده دوباره از مکان، تخریب و توسعه مجدد صورت پذیرد. از این رو، مهمترین راهبردهای"بازآفرینی کالبدی- فضایی" در بافت های فرسوده و تاریخی معرفی می گردند که عبارت است از: (1) ساماندهی و استفاده بهینه ازپتانسیل های کالبدی و فیزیکی بافت های فرسوده و تاریخی (2) ارتقاء زیست محیطی (3) استفاده از تکنولوژی و فناوری معاصر (4)" بازسازی کارکردی" یا"تنوع بخشی کارکردی" (فدایی نژاد, 1391) (5) توجه به کیفیت وخلاقیت در طراحی (6) تجهیز زیر ساخت ها و توسعه خدمات (7) بالا بردن سطح کیفی و کمی تاسیسات. شاخص های زیست محیطی بازآفرینی پایدار شهری شاخصهای زیست محیطی به جهت آنکه برای تدوین استراتژیهای مختلف به کار می آیند، در سطح ملّی قابل تقسیمبندی و ارائه میباشند. به عنوان مثال در سطح ملّی، شاخصهای محیطی مانند مناطق تحت حفاظت، میزان مصرف منابع کلیدی مثل آب و انرژی، ظرفیت زیرساختها، برنامههای زیستمحیطی و فرآیندهای پایش اثرات زیست محیطی را میتوان نام برد. عمده ترین شاخص های زیست محیطی مورد استفاده در باز آفرینی پایدار شهری: منابع طبیعی، تغییرات در حیات وحش و گیاهان، میزان حیات وحش بومی و توزیع آن، وضعیت خاک، کیفیت آب، وضعیت آب و هوا، نگهداری از ارزشهای طبیعی، پایش مسایل زیست محیطی، جاذبه های زمین شناسی، شرایط مسیرهای دسترسی و پیاده روی و وجود و قدرت قوانین و مقررات مورد نیاز در حفظ محیط زیست می باشد از دیگر شاخصهای مرتبط با بعد زیست محیطی، حفاظت از گونه های ارزشمند، وجود مدیریت آب، مدیریت فاضلاب، مدیریت پسماند (زباله ی جامد)، اثرات بصری خدمات و زیرساخت ها، حفاظت از منظر طبیعی، تغییرات اقلیمی منطبق با بوم، حفظ و افزایش فضای سبز، ارتقاء شبکه های زیر ساخت و فاضلاب، توزیع متعادل منابع و هزینه و ارتقاء منابع اقتصادی به منظور افزایش کیفیت محیطی و حمایت از نسل های آینده می توان برشمرد . همچنین میبایست به تعارضات بین انسان و حیات وحش، بیماری های حاصل از حیات وحش، جذابیت پارکها، میراث طبیعی، بهره برداری از گیاهان برای انرژی، استفاده هر چه بیشتر از سرزمین های پارک برای ایجاد سکونتگاههای انسانی را از دیگر مجموعه شاخص های مورد توجه محیطی بازآفرینی پایدار شهری دانست(ماخذ: یافته های نگارنده: 1394). شاخص های اقتصادی بازآفرینی پایدار شهری هدف اصلی از بازآفرینی محیط های تاریخی و فرسوده، ایجاد امکان بهره برداری اقتصادی از مکان، به گونه ای می باشد که ارزش کافی به منظور پوشش هزینه های بازآفرینی و نوسازی را ایجاد کند؛ بازگشت سرمایه را برای مالکان یا توسعه گران فراهم آورد و درآمد لازم به منظور هزینه های بلند مدت نگهداری و حفاظت از بناهای تاریخی را تامین نماید. منافع حاصل از حفاظت و نگهداری بناهای تاریخی تنها مربوط به ساختمان های فردی نمی باشد، بلکه منافع حاصل از آن بافت پیرامونی و جامعه مرتبط با آن را نیز بهره مند می سازد. از این رو، استفاده دوباره و انطباق پذیری ثروت های فرهنگی– تاریخی با نیازهای معاصر، در مرکز توجه رویکرد بازآفرینی یکپارچه قرار گرفته است و می تواند نقش برجسته ای در تقویت اقتصاد بافت های فرسوده و تاریخی و کل شهر، جذب سرمایه، تقویت تمایزات و مشخصه های محلی و بومی و ارتقاء ارزش ها و برجستگی محیط ناکارمد و تاریخی داشته باشد (English Heritage, 2005). می توان مهمترین راهبردهای بازآفرینی اقتصادی را به صورت زیر بیان کرد: (1) استفاده بهینه از زمین های شهری (2) استفاده مجدد از ابنیه و بافت های ناکارآمد شهری و آثار تاریخی (3) اشتغال زایی (4) استفاده از منابع خرد محلی (5) ترغیب بخش خصوصی به سرمایه گذاری و پرهیز از دخالت مستقیم دولت در امر توسعه (6) اختلاط و تنوع بخشی کارکردی. از این رو می توان عمده ترین شاخص های اقتصادی در بازآفرینی پایدار شهری را میزان هزینه ها و درآمدها ، میزان سرمایه گذاری بخش دولتی و خصوصی، افزایش اشتغال، کاهش فقر و اختلافات طبقاتی، بهبود عرضه و تقاضا، جذب سرمایه گذار، جذب سرمایه های داخلی - خارجی و افزایش مهارتهای حرفه ای نیروی کار و درآمد سرانه و غیره به شمار آورد(ماخذ: یافته های نگارنده: 1394). شکل شماره( 3) راهبردهای مداخله در بافت های فرسوده و تاریخی مراکز شهرها با رویکرد بازآفرینی یکپارچه شهری ماخذ : (یافته های نگارنده: 1394) انواع طرح های بازآفرینی بافت فرسوده شهری الف- طرح های راهبردی ساختاری: این طرح بافت قدیم را با توجه به نقش و جایگاه آن در کل شهر مطالعه می کند. طرح راهبردی- ساختاری با بررسی قابلیت ها، توان های بالقوه، مسائل و مشکل ها و نیازهای منطقه، سیاست ها و راهبردهایی را به منظور توسعه در مقیاس کلان، ارائه می دهد. این طرح از ورود به مسائل جزئی پرهیز دارد. ب- طرح های ویژه موضعی: این طرح ضمن ارائه پیشنهادهای کلی در زمینه کاربری، دسترسی و تراکم، محدوده های همگن را شناسایی و حوزه های مختلف مداخله را اعم از بهسازی، نوسازی و تعیین ضوابط و مقررات کلی مداخله در هر حوزه را پیشنهاد می کند. ج- طرح های طراحی شهری: این طرح در محدوده هایی تهیه می شود که قبلاً در طرح های بهسازی تعیین شده اند. پروژه های طراحی شهری، پیشنهادهایی را به منظور ساماندهی سیما، منظر و فضای شهری ارائه می کند. د- طرح های مرمت: طرح هایی هستند که به منظور مرمت و احیای ابنیه تاریخی تهیه می شوند. این طرح ها ضمن ترمیم خرابی های گذشته و آسیب های وارد بر بنا، موضوع احیاء و عملکرد جدید به این بناها را متناسب با نیازهای زندگی روزمره درنظر دارند. ه- طرح های معماری: طرح هایی هستند که می توانند در هر دو حوزه بهسازی و نوسازی تهیه و به اجراء درآیند که مهم ترین ویژگی این طرح ها، استفاده از ارزش های معماری گذشته است( زنگی آبادی و مویدفر، 1391: 304). مشارکت و بازآفرینی شهری مشارکت عمومی از مهمترین اصول و مقدمات موفقیت در بازآفرینی شهری است. برقراری مشارکت عمومی در بازآفرینی شهری نیازمند حمایت قانونی است و باید برای آن چارچوبی حقوقی در نظر گرفته شود که ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی، مدیریتی و کالبدی را در بر بگیرد. شکل شماره 4 : هرم بازآفرینی ومشارکت مردم(آیینی و اردستانی، 1388: 52) مشارکت، برنامه ریزی راهبردی و پایداری سه ضلع مثلث رهیافت بازآفرینی شهری را تشکیل داده و پایه ای برای اقدام در بازآفرینی شهری فراهم می کنند. به عبارت دیگر، مشارکت (شامل مشارکت مردمی، مشارکت بین سازمانی، مشارکت بین سازمان ها و مردم و سایر ذینفعان)، برنامه ریزی راهبردی (شامل مقابله با فرسودگی و افت شهری، مشکل گشایی و درگیر ساختن تمام ذینفعان) و توجه به اهداف پایداری (شامل پایداری اقتصادی، اجتماعی و محیطی و پایداری عمل برنامه ریزی) عناصر اصلی رهیافت بازآفرینی شهری را تشکیل می دهند. شکل شماره 5: عناصر اصلی بازآفرینی شهری (نوریان و آریانا، 1391: 17) نتیجه گیری بازآفرینی شهری طیف وسیعی از فعالیت ها را در بر می گیرد که هدف آنها احیای بافت های شهری، تجدید حیات اجتماعی و اقتصادی بافت ها، احیای ساختمان ها، زیرساخت ها و تاسیسات شهری و در حالت کلی تزریق زندگی به بافت هاست. برنامه بازآفرینی بافت های فرسوده شهری به دلیل امکان استفاده از ظرفیت های قابل توجه و بی بدیل احداث مسکن و توسعه دسترسی به خدمات شهری در آن به عنوان یکی از برنامه های سیاست توسعه درونزای شهری محسوب می شود. نقش بازآفرینی شهری، کشف نیروها و عواملی است که افت شهری را به وجود آورده اند و اتخاذ واکنش مثبت و پایداری است که به بهبود مستمر و کیفی حیات شهری منجر می گردد. هدف آن بازگشت به شهر می باشد. بازآفرینی در بطن خود اهداف اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و محیطی را دنبال می کند. ارتقاء شرایط کیفی زندگی در سکونتگاه ها از طریق ایمن سازی و مقاوم سازی ساختمان ها، توسعه و بهبود زیرساخت ها و فضا های عمومی شهرها به ویژه تجهیز مراکز تاریخی، تأمین خدمات شهری مورد نیاز، آموزش ساکنان، ایجاد فرصت های شغلی، تقویت نهادهای مدیریت محلی و دفاتر خدمات محله ای مردم نهاد، الگوسازی و ترویج قواعد و دستورالعمل های کیفی ساخت و ساز و تعریف پروژه های محرک توسعه توسط بخش خصوصی و عمومی، بهسازی، نوسازی، بازسازی، توانمند سازی و روان بخشی شهری و تنوع بخشی عملکردی از سیاست اصلی آن را تشکیل می-دهد. مشارکت، برنامه ریزی راهبردی و پایداری سه ضلع مثلث رهیافت بازآفرینی شهری را تشکیل داده و پایه ای برای اقدام در بازآفرینی شهری فراهم می کنند. مشارکت عمومی از مهمترین اصول و مقدمات موفقیت در بازآفرینی شهری است. بنابراین امروزه ضرورت تغییر نگرش نسبت به بازآفرینی بافت های آسیب دیده شهری بر اساس رویکردهای نوین بازآفرینی و توجه به ارتقاء شاخصه های کیفیت زندگی و استفاده از راهکارهای مشارکتی در تدوین چشم اندازی مشترک که در آن کلیه گروه های ذینفع، ذی نفوذ و اجتماع محلی شرکت داشته باشند، بیش از پیش ضروری است.