روزگاری بود که حاجی بازاری ها در حجره می نشستند و دایم چرتکه می انداختند اما کیسه های پر از سکه و اسکناس هایی که شمارش آنها انگشت شصت را زمخت می کرد دیگر این روزها، جایی در دنیای ماشینی ندارد.
آن روزها، کارمندان بانک، از شمارش پولهای مردم در عذاب بودند اما زندگی ماشینی و حضور کامپیوتر در زندگی اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی خدمت بزرگی به حجره داران و بانک داران کرد و کم کم کار شمارش پول افتاد بر دوش کامپیوترهای مهربان!
پولهای سکه ای کم کم ارزش خود را از دست دادند و افزایش تعداد صفرهای آنها هم کمکی به ارزشمندیشان نکرد و اسکناس جای آنها را در جیب مردم گرفت.
اسکناس ها هم کم کم خوش بر و روتر شدند و اسکناس های ۲۰ تومانی و ۵۰ تومانی، تبدیل شدند به تراول های ۵۰ و ۱۰۰ هزار تومانی. این ماجرا تا جایی پیش رفت که دیگر کسی اسکناس هایش را داخل متکا پنهان نمی کرد و کیسه پر پول با خود حمل نمی کرد.
این روزها دیگر یک تراول سبیل کلفت می تواند تمام اسکناس های خورده پا را در دل خود جا دهد و داخل یک کیف کوچک بماند. اما دنیای کامپیوتری فقط به اسکناس سبیل کلفت رضایت نمی دهد. دنیا که کامپیوتری شد، پول توی جیب آدمها هم باید کامپیوتری شود. کم کم جیب آدمها هم خودش را با زندگی کامپیوتری هم سو کرد و کا رتهای اعتباری وارد بازار شد.
کارت اعتباری یا همان پول با کلا س، به کارتی گفته می شود که شخص با توجه به میزان اعتباری که بانک صادرکننده کارت به او داده، بدون داشتن موجودی امکان برداشت از حساب خود را دارد. این روزها دیگر بدون پول نقد هم می توان از خانه خارج شد و دغدغه بی پولی نداشت. چرا که یک کارت کوچک جای خالی پولهای بزرگ را پر می کند.
مهمترین مزیت کارتهای اعتباری، سهولت در حمل و نقل پول های کلا ن و ایجاد امنیت برای صاحب پول است.
● ورود کارت اعتباری به ایران
ثمین کارت، اولین کارت اعتباری بود که جای خود را در بازار ایران باز کرد. این کارت از سال ۱۳۷۹ آغاز به کار کرد و تلا ش کرد تا با ارایه خدمات اعتباری، اقساطی و پیش پرداخت فرهنگسازی در این زمینه را آغاز کند. در حال حاضر بانکهای کشور از جمله پاسارگاد، پارسیان، صادرات، کشاورزی و مسکن و... صدور کارت اعتباری شتاب را در لیست خدمات خود قرار داده اند و این کارتها همانند کارتهای الکترونیکی شتاب در بانک های عضو طرح شتاب و فروشگاه ها قابل استفاده است.
● نو که آمد به بازار
اصولا هر وقت نو به بازار میآید، کهنه دل آزار می شود اما پول چیزی نیست که دلآزار شود، چه نو باشد و چه کهنه به همین دلیل است که حتی پولهای مچاله شده و پاره و پوره هم برای ما از احترام خاصی برخوردار هستند.
با این حال هر تازه واردی با یک سری ممانعت هایی مواجه می شو د. تصورش را بکنید که این تازه وارد بخواهد جای پول را بگیرد.
کارت های اعتباری هم از این قاعد مستثنی نبودند و با موانعی از سوی کاربران مواجه شدند. یکی از آن موانع این بود که در جامعه سنتی که همه افراد عادت به استفاده از اینترنت و کامپیوتر را نداشتند واهمه استفاده از این کارتها رواج پیدا کرد و بسیاری از افراد حتی افراد تحصیل کرده نگران این بودند که مبادا در استفاده از این کارت ها دچار مشکل شوند.البته این مساله طبیعی است چرا که افرادی که تا دیروز عادت داشتند پول را از کیف خود خارج کرده و خرید کنند، حالا با یک کارت سروکار داشتند که به صورت کامپیوتری کار می کرد و طبیعتا در استفاده از این روش نگرانی هایی وجود داشت.
اما کارت های اعتباری وارد بازار شدند و خیلی زود جای خود را در زندگی اقتصادی مردم باز کردند. کم کم باورود کارت های اعتباری پرداخت قبض ها هم از روش سنتی خارج شد و دیگر لا زم نبود که مردم برای پرداخت قبض آب و برق و تلفن در صف های طولا نی بانک علا ف شوند.
از طرفی این کارت ها با داشتن رمز کمتر مورد دستبرد دزد قرار می گرفتند و چنانچه در اختیار دزدان هم قرار می گرفتند بدون رمز ارزش برای آنها نداشتند و و فقط یک کارت شیک بودند. ضمن اینکه دارندگان کارت پس از سرقت کارتشان می توانستند کارت قبلی را سوزانده و یک کارت جدید دریافت کنند. البته کارت های اعتباری هم علا وه بر مزایا مضراتی را هم به دنبال داشتند. یکی از مشکلا ت این کارتها در دسترس نبودن دستگاه کارت خوان در تمام فروشگاه هاست و در برخی از موارد فروشندگان، علا قه ای به استفاده از دستگاه کارت خوان ندارند و ترجیح می دهند که پول نقد از مشتری دریافت کنند ضمن اینکه دستگاه های کارت خوان در بسیاری مواقع خراب است یا یک جای می لنگد. آن وقت است که از داشتن این کارت های شیک احساس پشیمانی می کنیم و آرزو می کنیم ای کاش به جای کارت اعتباری، پول نقد در کیفمان بود.
با این حال رفتن به سوی دنیای مدرن افراد را وادار می کند تا مطابق با پیشرفت های تکنولوژی حرکت کنند و از آن عقب نمانندو به همین دلیل کاربرد روزافزون فناوری اطلاعات در صنعت بانکداری، زمینه رابرای شکوفایی ابزارهای بانکی مهیا کرده است. از جمله این ابزارها که استفاده از آن در سالهای اخیر رشد چشمگیری داشته، کارت اعتباری است. سرعت، سهولت و منافع استفاده از این ابزار بانکی باعث شده تا موسسات مالی صادرکننده مراکز تجاری پذیرنده و دارندگان کارت، از آن استقبال کنند. چیزی که جالب است هوشمند بودن این کارت هاست، حالا ببینیم کارت هوشمند چیست؟
کارت هوشمند (که با نام های "کارت چیپ دار" یا "کارت با مدار مجتمع" هم شناخته می شود) کارتی است که بر روی آن مدار مجتمع نصب شده است. از این نوع کارت می توان به جای کارت اعتباری و کارت پول یا در سیستم های امنیتی کامپیوتری، سیستم های تشخیص هویت و بسیاری موارد دیگر استفاده کرد.
کارت های هوشمند از نظر اندازه و شکل ظاهری، شبیه به کارت های اعتباری معمولی هستند.
● انواع کارت های هوشمند
کارت هوشمند که شبیه به یک کامپیوتر ساده و کوچک است که می تواند از طریق دستگاه کارت خوان و اتصال طلایی خود ارتباط برقرار کند، تا بتوان به اطلاعاتی که درون حافظه این کارت قرار دارد دسترسی پیدا کرد.این نوع کارت های هوشمند هم همانند کارت های معمولی مغناطیسی نیاز به قرار گرفتن در دستگاه برای خوانده شدن اطلاعات دارند.
نسل جدید کارت های هوشمند، کارت های هوشمند بدون تماس(Contactless) هستند. این کارت ها بدون تماس با دستگاه کارت خوان ارتباط برقرار می کنند. فقط کافی است این کارت در نزدیکی دستگاه قرار گیرد. این نوع کارت در مواقعی که نیاز به برقراری ارتباط سریع و حتی بدون دخالت دست وجود دارد، کاربرد بسیاری دارد.برای مثال برای ورود یک به اتاق، کارت ممکن است در جیب یا کیف شخص باشد و از همان محل و بدون نیاز به خارج کردن با دستگاه کارت خوان ارتباط برقرار کرده و مجاز بودن ورود بررسی شده و در باز شود. همچنین در بسیاری از سیستم های حمل و نقل عمومی در دنیا به دلیل حجم زیاد مسافران و به خاطر سریع تر شدن چک کردن بلیط از این نوع کارت ها استفاده می شود. هم اکنون کارت های اعتباری متروی تهران هم از نوع کارت هوشمند بدون تماس هستند.
● کارت هوشمند باتماس
کارت های هوشمند از نظر اندازه و شکل ظاهری، شبیه به کارتهای مغناطیسی معمولی هستند. ولی درون این کارت ها کاملا با کارت های معمولی متفاوت است. کارت های مغناطیسی معمولی یک تکه پلاستیک ساده هستند با یک نوار مغناطیسی; در حالی که کارت های هوشمند درون خود یک ریز پردازنده دارند این ریزپردازنده چون بیش از اندازه کوچک است با تکنولوژی خاصی کشت می شود (تبدیل یک ترانزیستور اندازه یک نخود به سایزی معادل کوچک تر از نوک سوزن). ریزپردازنده معمولا در زیر یک اتصال طلایی در یک طرف کارت قرار دارد. این ریز پردازنده در کارت های هوشمند در حقیقت جایگزین نوار مغناطیسی در کارت های معمولی شده است.
اطلاعاتی را که روی نوار مغناطیسی کارت های معمولی وجود دارد می توان به راحتی خواند، روی آن نوشت، آن را حذف کرد و یا تغییر داد. به علت وجود همین مشکل نوار مغناطیسی محل خوبی برای نگهداری اطلاعات نیست. به همین دلیل هم برای استفاده از چنین کارت هایی نیاز به طراحی شبکه های کامپیوتری گسترده، برای تایید صحت و دریافت و پردازش اطلاعات وجود دارد.
کارت هوشمند بدون نیاز به چنین امکاناتی به دلیل امنیت خود می تواند اطلاعات را در خود ذخیره کرده تا در صورت لزوم در محل های مختلف بتوان از این اطلاعات بدون نیاز به اتصال به شبکه استفاده کرد. ریز پردازنده در کارت هوشمند برای امنیت مورد استفاده قرار می گیرد. در واقع کارت هوشمند یک کامپیوتر کوچک است که با کامپیوتری که به دستگاه کارت خوان متصل است ارتباط برقرار می کند. تا ریزپردازنده کارت، از معتبر بودن دسترسی به کارت مطمئن نشود، به کارت خوان اجازه دسترسی نمی دهد. پس از صدور مجوز دسترسی، کارت خوان می تواند همانند یک دیسک با کارت که دارای یکRam است کار کند; اطلاعات را خوانده، پردازش و تغییر دهید. کارت های هوشمند می توانند تا ۸ کلیو بایت Ram (حافظه با دسترسی تصادفی برای خواندن و نوشتن اطلاعات)، ۳۶۴ کیلو بایت ROM (حافظه فقط خواندنی)، ۲۵۶ کیلوبایت PROM (حافظه فقط خواندنی قابل برنامه ریزی) و یک ریزپردازنده ۱۶ بیتی داشته باشند. کارت هوشمند همچنین از یک واسط سریال برای نقل و انتقال اطلاعات استفاده کرده و انرژی خود را هم از یک منبع بیرونی (مثلا دستگاه کارت خوان) تامین می کند. ریز پردازنده هم برای انجام یک مجموعه عملیات محدود همانند رمزنگاری مورد استفاده قرار می گیرد. کارت های هوشمند می توانند برای کارت های اعتباری، کارت پول ها، سیستم های امنیتی کامپیوتری، سیستم های تشخیص هویت دولتی و بسیاری موارد دیگر مورد استفاده قرار گیرند.
● کارت هوشمند بی تماس
کارت هوشمند که شبیه به یک کامپیوتر ساده و کوچک است که می تواند از طریق دستگاه کارت خوان و اتصال طلایی خود ارتباط برقرار کند، تا بتوان به اطلاعاتی که درون حافظه این کارت قرار دارد دسترسی پیدا کرد. از آنجایی که این کارت ها دارای یک ریز پردازنده هستند و این ریز پردازنده به دسترسی به حافظه کارت نظارت می کند، می توان به امنیت اطلاعات درون کارت اطمینان داشت و اطلاعات مهم را در آن ذخیره کرد. این کارت ها که در سال ۱۹۷۰ عرضه شدند مشکل امنیت را که در دسترسی به کارت های معمولی مغناطیسی وجود داشت، برطرف کردند. ولی این نوع کارت های هوشمند هم همانند کارت های معمولی مغناطیسی نیاز به قرار گرفتن در دستگاه برای خوانده شدن اطلاعات دارند. نسل جدید کارت های هوشمند، کارت های هوشمند بدون تماس هستند.
این کارت ها بدون تماس و با تکنولوژی القا با دستگاه کارت خوان ارتباط برقرار می کنند. فقط کافی است این کارت در نزدیکی دستگاه قرار گیرد. این نوع کارت در مواقعی که نیاز به برقراری ارتباط سریع و حتی بدون دخالت دست وجود دارد، کاربرد بسیاری دارد. برای مثال برای ورود یک به اتاق، کارت ممکن است در جیب یا کیف شخص باشد و از همان محل و بدون نیاز به خارج کردن با دستگاه کارت خوان ارتباط برقرار کرده و مجاز بودن ورود بررسی شده و در باز شود. همچنین در بسیاری از سیستم های حمل و نقل عمومی در دنیا به دلیل حجم زیاد مسافران و به خاطر سریع تر شدن چک کردن بلیط از این نوع کارت ها استفاده می شود.
هم اکنون کارت های اعتباری متروی تهران هم از نوع کارت هوشمند بدون تماس هستند.استفاده از این کارتها روز به روز بیشتر می شود مثلا در شهرهای تبریز و مشهد جهت استفاده از اتوبوس به عنوان کارت بلیط اتوبوس پیاده سازی شده است. از نظر فاصله مجاز برای برقراری ارتباط چند نوع کارت هوشمند وجود دارد. در دو نوع از آن ها (نوعA وB )که استاندارد هم شده اند، حداکثر فاصله مجاز برای برقراری ارتباط ۱۰ سانتی متر است. این فاصله که به این دلیل است که سیستم (برای مثال کم کردن پول از کارت مترو) به صورت ناخواسته (مثلا گذشتن از کنار ورودی مترو) عمل نکند. همچنین در یک نوع دیگر حداکثر فاصله مجاز برای برقراری ارتباط ۵۰ سانتی متر در نظر گرفته شده است.
● اسکناس منسوخ خواهد شد
توسعه بازارها، افزایش روزافزون معاملات عرضه کالاهای فکری و نرم افزاری، تقاضای بالا و پیشرفت فناوری اطلاعات زمینه را برای ابداع و گسترش سریع از ابزارهای بانکی غیرپولی باقابلیت جایگزینی اسکناس، فراهم کرده است. به طوری که پیش بینی می شود تا سال ۲۰۲۰ تقریبا استفاده از اسکناس منسوخ شود. از مصادیق روشن این تحول رواج کارت های مختلف بانکی و الکترونیکی است. این کارت ها که تعدادشان با سرعت خیره کننده و در حال افزایش است توانسته اند در برخی کشورها جایگزین اصلی پول شوند و بیش از ۶۷ درصد معاملات را به خود اختصاص می دهند.
● تاریخچه کارت اعتباری
یک کارشناس اقتصادی در مورد کارت های اعتباری می گوید، ابداع کارت بانکی را به فردی به نام جان. سی. بگینز، کارمند بانک نیویورک نسبت می دهند. دکتر صادق بهرامی افزود: طرح اولیه ایجاد کارت های اعتباری در سال ۱۹۴۶ مطرح شد و جهت خریدهای کوچک از مغازه های محلی مورد استفاده قرار گرفت و با موفقیت روبه رو شد.
وی در ادامه گفت: بانک بزرگ کالیفرنیا در سال ۱۹۵۸ محصول کارتی خود را به بازار عرضه کرد. استقبال عمومی از این محصول نوپا چنان گسترده بود که در سال ۱۹۷۰ در کشور آمریکا بیش از ۳۰ میلیون نفر از این کارت ها استفاده کردند و پس از ۱۲ سال از معرفی کارت های اعتباری حجم معادلات ناشی از آن به ۳۱ میلیارد دلار رسیده بود.
● کارت اعتباری چیست
دکتر بهرامی در تعریف کارت اعتباری گفت: تصور رایج بر آن است که تمامی کارت های نزد مردم کارت اعتباری هستند و در بیشتر موارد عنوان کارت اعتباری برای انواع مختلف کارت، نظیر کارت تلفن، مترو، کارت ورود و خروج اداره جات، کارت اینترنت، کارت بانکی و... استفاده می شود.
این استاد دانشگاه با اشاره به این مطلب افزود: در علوم بانکی عنوان کارت اعتباری معنای ویژه و بار حقوقی مختص خود را داشته و از لحاظ کارکردی آن را از دیگر انواع کارت های بانکی مجزا می سازد.
وی یادآور شد: کارت بانکی کارتی است که یک موسسه مالی صادر کرده و به دارنده آن امکان می دهد کالا یا خدمات را بدون پرداخت پول و صرفا با ارائه این کارت تهیه کند. این درحالی است که کارت اعتباری سندی است که بانک یا موسسه مالی صادر می کند تا دارنده آن با ارائه کارت بتواند از پذیرنده آن، کالا، خدمات یا پول نقد دریافت کند. صادرکننده پرداخت بهای کالاها یا خدمات خریداری شده را تضمین کرده و بهای آن را به پذیرنده می پردازد، سپس در زمان معین از دارنده کارت پس می گیرد.
● منافع استفاده از کارت های بانکی
این استاد دانشگاه معتقد است که توسعه استفاده از کارت های بانکی علا وه بر منافع متفاوت آن برای صادر کننده، پذیرنده و دارنده کارت دارای آثار مثبت برای کل جامعه است.
وی می گوید: استفاده مکرر از اسکناس فرسودگی آن را به دنبال داشته و گردش آن موجب انتقال بیماری ها را فراهم میآورد لذا ضرورت دارد با توجه به عمر مفید آن که در ایران حدود ۵ سال است، اسکناس های قدیمی از گردش خارج شده و اسکناس نو جایگزین شود.
دکتر بهرامی افزود: براساس آمارهای ارائه شده از سوی بانک مرکزی سالا نه بیش از ۱۲۰ میلیارد ریال هزینه صرف جمعآوری و جایگزینی اسکناس می شود. در سال ۱۳۸۶ هزینه تمام شده چاپ هر برگ اسکناس حدود ۱۷۳ ریال و حجم اسکناس در گردش کشور ۱/۷ میلیارد برگ برآورد می شود. لذا باید سالانه ۱۴۰۰ میلیون برگ اسکناس از گردش خارج شود. این در حالی است که استفاده از کارت های بانکی به جای اسکناس چنین هزینه هایی را در بر نخواهد داشت.
این کارشناس اقتصادی بهبود ضریب امنیت اجتماعی را هم یکی دیگر از منافع استفاده از کارت بانک ها ذکر کرد و گفت: کاربرد کارت های بانکی موجب می شود تا جرایمی نظیر سرقت پول نقد، کشته و زخمی شدن افراد در سرقت و جعل اسکناس به شدت کاهش یافته و خسارت ناشی از خطای انسانی در شمارش ها و ثبت در محاسبات تقلیل یابد. دارندگان کارت از حمل مقادیر فراوان پول نقد و ریسک از دست دادن یا جعلی بودن آن رها شده و با خاطری آسوده معاملات مورد نظر خود را انجام می دهند.
وی همچنین براین باور است که استفاده از کارت بانک ها شفافیت فعالیت های اقتصادی را افزایش می دهد چرا که گسترش معاملا ت با کارت بانکی باعث می شود تا حجم زیادی از وجوه نقدی بی مصرف به وسیله بانک ها جذب شده و در محل های مورد نیاز مصرف شود. معاملا ت با استفاده از کارت های بانکی به صورت دقیق با کارت خوان ثبت می شود در نتیجه منجر به گردآوری اطلاعات حجم دقیق معاملات، سرعت واقعی گردش پول و دیگر متغیرهای پولی می شود.
دکتر بهرامی گفت: با استفاده از این اطلا عات بانک مرکزی می تواند سیاست های موثرتری را مورد اجرا قرار دهد و دولت هم می تواند با کمک این اطلاعات بسیاری از نابسامانی ها و ناهنجاری های اقتصادی مانند پولشویی، فرار از پرداخت مالیات و معاملا ت غیرمجاز را پیگیری کند.
وی می گوید: از دیگر منافع استفاده از کارت بانک ها سرعت و آسانی معامله است چرا که اطمینان به پرداخت منابع از طرف بانک ها و موسسات صادرکننده باعث گسترش معامله ها و توسعه بازار کالا ها و خدمات می شود و رشد و توسعه بخش های گوناگون اقتصادی را به همراه خواهد داشت.
● حرف آخر
با تمام این حرفها، ورود یک پدیده جدید به کشور نیازمند فرهنگ سازی در این زمینه نیز هست، اما آیا به راستی فرهنگ استفاده از کارت های اعتباری در کشور ما جاری شده است؟
آیا یادگرفته ایم که در حین استفاده از کارت های اعتباری در عابر بانک ها، به حقوق دیگران احترام بگذاریم و فاصله خود را تا حدی حفظ کنیم که افراد موقع استفاده از عابر بانک معذب نباشند؟ آیا به این مساله فکر کرده ایم که هنگام پرداخت قبض آب و برق و گاز و تلفن و قبض های موبایل اعضای خانواده، افراد دیگری هستند که پشت سرما در انتظارند تا کار ما زودتر به پایان برسد؟ یا اینکه فکر می کنیم در همه شرایط حق با ماست و همین که نوبت ما شده تا از عابر بانک استفاده کنیم و می توانیم کار ۸-۷ نفر را در همان نوبت انجام دهیم و به این مساله فکر نکنیم که دیگران هم به اندازه ما حق استفاده از عابر بانک را دارند؟ به امید روزی که فرهنگ ما هم به اندازه کارتهایمان ارتقا پیدا کند و یاد بگیریم که هر وسیله جدیدی نیازمند یک فرهنگ جدید است.
