چیدمان جدید

خاورمیانه، از دیرباز خاستگاه تغییر و تحولات گوناگونی بوده و همواره از مهمترین مناطق اجتماعی، اقتصادی و سیاسی دنیا به شمار می‌رفته است. عمده آیین‌های جهان در این منطقه پدیدار گشته‌اند، نخستین قانون‌های مدون در اینجا گرد آوری شده‌اند و منابع عظیم نفت و گاز،اول از همه در اینجا نمایان شده‌اند. به همین دلیل، کشورهای این منطقه همواره از بازیگران مهمی در دنیا به حساب می‌آیند. علاوه بر این موارد، اعتقادات شدید مذهبی یهودیان اورشلیم، اتفاقات مربوط به دوره جنگ سرد و در نهایت، طرح مسأله "نظم نوین جهانی" با نگاهی به اروپای شرقی و خاورمیانه از سوی بوش پدر، تأثیرات بسزایی در اهمیت بیشتر خاورمیانه در سده اخیر داشته‌اند. ● چشم‌هایی که خاورمیانه را می‌پایند از سقوط امپراتوری عثمانی تا کشف نفت و با گسترش سلطه اتحاد جماهیر شوروی پس از جنگ جهانی دوم، جهان همواره نگاهی معنادار به خاورمیانه و شمال آفریقا داشته است. ولی خاورمیانه امروز، پس از سال‌ها غفلت از دمکراسی، به سوی مردمسالاری گام برداشته است و مردم آن به دنبال استقلال اقتصادی و سیاسی و تأمین حداقل‌هایی از رفاه در کشورشان هستند. این حرکت گسترده مردمی، خیلی زود، رویکرد توسعه تجارت را در پیش می‌گیرد و در نتیجه باید پیامدهای حال و آینده آن را روی اقتصاد و به تبع آن سیاست کشورمان ارزیابی ‌کنیم. ● هزینه-فایده قیام‌های عربی علاوه بر علایق بشر دوستانه، طبعاً آن چیزی که برای ما اهمیت دارد، سود و زیانی است که از این انقلاب عایدمان می‌شود. اولین منفعتی که از این انقلاب نصیب ما شده، افزایش قیمت نفت و به تبع آن رشد درآمدهای نفتی کشورمان است. البته این را باید در نظر داشت که افزایش قیمت نفت، در نهایت به دلیل رویکرد واردات محور ما، پول‌های نفتی را مجدداً به جیب صاحبان اولیه‌اش برمی‌گرداند، ولی به هر حال، قیمت متغیر ۱۰۰ تا ۱۲۰ دلاری هر بشکه نفت در کوتاه مدت، به دلیل فشارهای تحریمی که هزینه‌های تجارت ما را به شدت افزایش داده‌اند، کمک زیادی به بازرگانی کشور – به خصوص در ماه پایانی سال قبل - کرد. به دنبال این مطلب و با افزایش نقدینگی در جامعه، دست دولت برای مانور اقتصادی بیشتر باز شده و با اختیار عمل بیشتری به اِعمال سیاست‌های تجاری مقطعی جهت تثبیت وضعیت بازار پرداخته است. منفعت دیگری که از این تحولات نصیب ما می‌شود، دوستیابی بیشتر در عرصه تجارت منطقه است. مصر، علاوه بر تولید نفت یکی از وارد کنندگان نفت خام است و از این رو، فرصت‌های اقتصادی-تجاری ما را بیشتر می‌کند. علاوه بر برقراری روابط با مصر، چون خصیصه حکومت‌های مردمسالار، در نظر گرفتن منافع جمعی و در نتیجه توسعه روابط است، می‌توان به رفع پاره‌ای از مشکلات کشور با اعراب امیدوار بود. البته باید این حالت را هم در نظر داشت که همین حکومت‌های دمکرات، حتی می‌توانند رویکرد معکوسی در قبال ما در پیش بگیرند که با توجه به مشکلات موجود، ارایه پیشنهاداتی از سوی کشورهای غرب برای اعراب منطقه در این خصوص بعید نیست. در سوی مقابل، هزینه‌هایی که پرداخت می‌کنیم، در حوزه افزایش خصومت با کشورهای عربی منطقه و به خصوص عربستان است که این، شرایط را برای ما از جهات گوناگون دشوار می‌کند. حتی این شرایط زمانی سخت‌تر هم می‌شوند که سیاستی یکپارچه‌ در خصوص اوضاع کشورهای منطقه اتخاذ نکنیم. همچنین هیچ بعید نخواهد بود برای فشار بیشتر کشورمان، تحریم‌های مجامع غربی شدت بیشتری پیدا کنند که افزایش چنین تنش‌های سیاسی، زمینه کاهش سرمایه گذاری‌ها را فراهم می‌آورند. با توجه به مطالب بیان شده، ضروری است دستگاه خارجی کشور، ضمن در نظر داشتن منافع ملی و همچنین توجه به متحدان و هم‌پیمانان، سیاستی یکپارچه در پیش گیرد تا منافع کشور در قیاس با هزینه‌ها پیشی گیرند. در نهایت این را هم باید بدانیم بر خلاف گذشته که ایران، عربستان و رژیم صهیونیستی قطب‌های اقتصاد منطقه بودند، امروز علاوه بر ترکیه پُرقدرت، شاهد عرض اندام عمان، قطر و امارات هم در صحنه اقتصادی و تجاری منطقه هستیم. نکته اینجا است که رقبای مذکور، به لحاظ امنیت سرمایه گذاری شرایط بسیار مطلوب‌تری را برای سرمایه گذاران فراهم کرده‌اند که این می‌تواند سهم آنها را در بازار خاورمیانه افزایش دهد. گفتنی است قیام‌های عربی را نباید "تمام شده" تلقی کرد. راه درازی در پیش است و شورای امنیت و دستگاه خارجه باید صبور باشند که این امر تدابیر خاص خود را نیز می‌طلبد.