چرا دروغ؟

در جامعه ما بویژه در سده اخیر دروغ گفتن به شکل نگران کننده ای افزایش یافته و متأسفانه در اقشار و لایه‌های مختلف اجتماع ریشه دوانده است. همه متفق‌القول هستیم که صفات مذمومی چون دروغگویی، غیبت، ریا، تهمت و نفاق و ... مقوله هایی هستند که اخلاق رادر جامعه به قهقرا می کشانند و فضایی مملو از ناامنی روانی و بی اعتمادی را در جامعه ایجاد می نماید، شما در نظر بگیرید اگر بین دو نفر از افراد یک خانواده اعتماد متقابل وجود نداشته باشد، روابط خانوادگی و زندگی روزمره چقدر سخت و پر هزینه خواهد شده گاه آنقدر شرایط سخت می شود که امکان ادامه زندگی وجود نداردـــ حال اگر در جامعه بین آحاد مردم این صفات مذموم قاعده شود چه خطر بزرگی قوام و دوام جامعه را مورد تهدید قرار خواهد داد، در آن جامعه اخلاق وجود ندارد، فساد و تباهی همه ارکان اجتماعی اقتصادی و سیاسی را فرا خواهد گرفت، ارزشهای دینی لقلقه زبان خواهد شد، دورویی و بدگمانی تبدیل به یک رویه خواهد شد و بسیاری موارد دیگر، همه اینها ریشه اش از دروغ است. بترسیم از زمانی که دروغگویی نوعی زرنگی تلقی شود و قبح آن بریزد حال سوال مهم این است که علی رغم اینکه در فرهنگ دینی ما آیات و احادیث فراوانی داریم که بر حرمت دروغ و دروغگویی تأکید شده است و حتی بعنوان ام الفساد در مناسبات اجتماعی و سیاسی و اقتصادی و فرهنگی جامعه از آن یاد شده است پس چرا ما به این مصیبت گرفتار شده ایم؟ «خداوند این کشور را» از دشمن»ازخشکسالی»از دروغ» محفوظ دارد.» ( دعای داریوش در تخت جمشید برگرفته از چاپ سوم کتاب کتیبه داریوش بزرگ در بیستون.) عده ای از ما فکر می کنیم صداقت صرفاً یک مسئله اخلاقی است و عموماً در روابط بین خودمان ناخود آگاه به حاشیه رانده می شود، از طرفی به راحتی با شنیدن سخن دروغ و مواجه با فرد دروغگو با لبخند و بی تفاوت از کنار آن عبور می کنیم و متأسفانه گاهاً به توجیه این عمل قبیح می پردازیم در صورتی که به اثرات بسیار مخرب آن در حوزه های اجتماعی توجه‌ای نداریم. بدتر از همه آن که گاهاً با رفتار و کردار خودمان افراد را نه تنها در راست گفتن تشویق نمی‌کنیم بلکه وادار به دروغگویی نیز می کنیم. در آسیب شناسیهای اجتماعی که صورت گرفته است در بیان اینکه چرا ما دروغ می گوئیم مواردی ذکر می شود: ۱-توجیه اخلاقی دروغگوئی بر حسب مصلحت ، تقیه و توریه، در فقه مواردی ذکر شده است که دروغ را مجاز شمرده اند: اصلاح بین مردم بدین معنا که از خسارت جانی و مالی جلوگیری کند و موجب مودت و دوستی گردد. دفع شر ظالمان و ستمگران در مواجه مستقیم با دشمن در هنگام جنگ رودررو که موجب تقویت روحیه سپاه خودی گردد آن هم بصورت محدود و مشخص ،نه جنگ رسانه ای و تبلیغاتی. دروغ بخاطر ضرر جانی و مالی سنگین بطوریکه تحمل آن بسیار دشوار باشد نه اینکه بخاطر ضررهای ناچیز و شخصی و فردی که متاسفانه در جامعه امروز رایج است و شرط اصلی این است که حقی از کسی ضایع نشود ،مثلاً دزدی سر راه شما را گرفته است و جان و مال شما در خطر است. نکته مهم در جواز دروغ مصلحتی این است که هیچ مفسده ای نداشته باشد و به خیر و صلاح افراد جامعه باشد که آن هم باید با دقت و محدود انجام شود در حالیکه در شرع، حوزه جواز دروغ بسیار محدود است ،متاسفانه در جامعه بصورت وسیع در عوام و خواص استفاده می شود که عموم آنها موجب فساد و از دست رفتن اعتماد که بزرگترین سرمایه انسانهادر مناسبات اجتماعی است می شود. ۲-بی تفاوتی جامعه در برابر افراد دروغگو ،بطوریکه افراد دروغگو در امنیت کامل روانی بسر می برند و از نظر قوانین و مقررات نیز بازخواست نمی شوند. در کشورهای پیشرفته به خطرات بسیار زیاد دروغگوئی توجه کرده اند و در ضوابط و مقررات و ساختارهای اجتماعی،سیاسی و فرهنگی سعی نموده اند ،اولاً افراد جامعه مجبور نباشند دروغ بگویند و ثانیاً افراد دروغگو هرچه دارای مقام بالاتر باشند تنبیه شدیدتری در نظر میگیرند،بطوریکه بامشخص شدن یک دروغ ، مقامی گاها از کار برکنار می شود. ۳-سود بردن ظاهری افراد دروغگو درجامعه: متاسفانه وضع قوانین و بویژه نحوه اجرا در کشور ما به گونه ای است که براحتی می توان با دروغ گفتن از مالیات،بیمه،عوارض،جرائم جنائی و... رهائی جست، بنوعی که در جامعه شیوع پیدا کرده و نوعی زرنگی محسوب می شود. افراد براحتی در مواجه با پلیس راهنمائی و رانندگی دروغ می گویند و از جریمه خلاص می شوند،خلاصه اینکه به ابزاری موثر و به ظاهر پرسود بدل شده است. ۴-بخش مهمی از عوامل دروغ گفتن نقش استبدادی حاکمان جور در تاریخ ایران بوده است. درجامعه ای که قانون حاکم نباشد و بجای آن زور و چپاول، غارت و بی‌قانونی رایج شود، تملق و چاپلوسی از طرف مردم نیز اوج می گیرد،وقتی نظارتی در کار نباشد حاکمان برای بقای خود حقایق را وارونه می کنند،مردم نیز با تملق و چاپلوسی و ترس از قدرت به دروغ متوسل می شوند. یکی دیگر از مضرات دروغگوئی از بین رفتن اعتبار افراد در میان جامعه است مثلاً در حوزه تجارت و بازرگانی،بارها دیده اید که مردم به یک تاجر خوشنام در بازار احترام می گذارند و همکاران او با وی ، اعتباری معاملات بزرگ انجام می دهند. در بعضی از موارد از زبان مسئولین شنیده ایم که گله دارند از اینکه مردم و رسانه ها حرف‌های درست آنها را باور نمی کنند و بیشتر گرایش به باور کردن مخالف آنها دارند-چرا در رسانه ها سخنی را می‌گوئیم و بعد از انتشار بسرعت تکذیب می‌کنیم؟ چرا آنقدر تکذیب درکشور و بویژه در رسانه ها رواج دارد؟ آیا فکر نمی‌کنیم اعتماد مخاطبان را از بین می‌برد؟در گزارش‌های آماری کمترین حساسیت به دقت و صحت آن می شود و مرتب فقط از زبان مسئولین اعلام میشود بدون اینکه به اثرات و مضرات گزارشهای آماری ناصحیح توجه شود، اصلاً هیچ فکر کرده ایم که واقعاً چه سودی عایدمان می شود؟ از آثار زیان آور دروغ و دروغگوئی که قوام و دوام یک جامعه را تهدید می کند و منجربه تذلل روحی و شخصی در افراد جامعه می شود به طور خلاصه می‌توان به بی ایمانی،نفاق و دورویی،ریا و ظاهرسازی،بی وفائی و فریبکاری، دنیا گرائی (عموماً به آن نمی رسند و یا بسرعت از دست می دهند) به بی اعتمادی، فراموشی و تناقص گوئی، تشویش ذهنی و فکری و اضطراب روحی اشاره کرد. امیرالمومنین علی(ع) می فرماید: بزرگترین خطاها نزد خداوند زبان دروغ پرداز است.(اصول کافی)