بیش از سه دهه از آخرین باری که ایران ریاست بر سازمان کشورهای صادرکننده نفت اوپک را در اختیار داشت می گذشت که سرانجام پس از مدتها انتظار، در سال ۲۰۱۱ میلادی ریاست اوپک به ایران رسید. البته پس از اتمام دوره ریاست گابن بر اوپک در ۳۰ ژوئن ۱۹۸۳، براساس گردش تاریخی نوبت ایران بود اما به دلایل سیاسی با ریاست ایران مخالفت شد و بحث گردش الفبایی انتخاب در اوپک مطرح شد. در نیمه دهه ۱۹۸۰ میلادی، تغییری در ساختار اوپک ایجاد شد و در حالیکه تا آن زمان ریاست اوپک کلیدی ترین عنوان این سازمان محسوب می شد، از آن سال با تصمیم اکثریت اعضا سمت دبیرکلی که پیش از آن عنوانی صوری و تشریفاتی در ساختار اداری اوپک بود به عنوان منصب کلیدی این سازمان تعیین شد. با این وجود همواره ریاست بر اوپک از این جهت که مسوولیت اداره جلسات عادی و برگزاری جلسات فوق العاده را برعهده دارد اهمیت داشته است. این امر برای ایران از اهمیت بیشتری برخوردار بوده چرا که سالها به دلایل سیاسی، ریاست اوپک از ایران دریغ شده بود و در تمام این سال ها هرگاه قیمت نفت در بازارهای جهانی سیر صعودی به خود می گرفت ، روسای اوپک که اغلب حامی منافع کشورهای غربی بودند، با برگزاری جلسات فوق العاده - که از جمله وظایف رئیس اوپک محسوب می شود - زمینه را برای کنترل قیمت نفت فراهم ساختند. اما طی یکسالی که ریاست اوپک را ایران برعهده داشت، ایران حاضر به برگزاری نشست فوق العاده نشد تا از این لحاظ، بتواند تا حدی از کاهش قیمت نفت جلوگیری کند. اما پرسش مهم این است که اگر بخواهیم کارنامه یکساله ریاست ایران به اوپک را مورد بررسی قرار دهیم به چه نتایجی می رسیم؟ ما بیش از سه دهه در انتظار ریاست اوپک بودیم اما آیا وقتی که به این هدف رسیدیم توانستیم از این موقعیت به بهترین نحو مطلوب استفاده کنیم؟ از هر زاویه ای که به این موضوع بنگریم درمی یابیم که پاسخ منفی است. اوپک در دوران ریاست ایران، بی ثبات ترین دوره از نظر ریاست را تجربه کرد و اگر ریاست موفق ایران درآخرین اجلاس اوپک در آذرماه امسال نبود، شاید اوپک چند قدم به فروپاشی نزدیک می شد.
● سه رئیس در یک سال
زمانی که ریاست اوپک به ایران رسید، سیدمسعود میرکاظمی وزیر نفت بود و بدین ترتیب از دی ماه سال ۱۳۸۹ ریاست اوپک را هم در اختیار گرفت. در دوران پنج ماهه ریاست میرکاظمی براوپک، تنها اتفاق مثبت در این سازمان که به ابتکار ایران رخ داد، دعوت از دبیرکل اوپک و تعدادی از نمایندگان اوپک به تهران همزمان با برگزاری شانزدهمین نمایشگاه بین المللی نفت تهران بود تا در اجلاسی که به مناسبت پنجاهمین سال تاسیس اوپک تشکیل شده بود، حضور یابند. دعوت از دبیرکل اوپک به تهران و حضور او در جمع خبرنگاران ایرانی اتفاق مغتنمی برای خبرنگاران حوزه انرژی بود تا اگر به مقر اوپک دسترسی ندارند لااقل دبیرکل اوپک را در جمع خود ببینند. البته در آن روز عبدالله البدری دبیرکل اوپک، بیمار بود و به شدت کسالت داشت، با این وجود به درخواست میرکاظمی در جمع خبرنگاران حاضر شد تا به پرسش های خبرنگاران پاسخ دهد. او در مراسم رونمایی از تمبر پنجاهمین سال اوپک هم شرکت کرد اما در مجموع اجلاسی که به مناسبت پنجاهمین سال تاسیس اوپک در تهران برگزار شد از نظر تعداد کشورهای عضو اوپک که در آن حضور داشتند تناسبی با مناسبت بزرگ آن یعنی پنجاهمین سال تاسیس اوپک نداشت و تنها کشورهایی همچون الجزایر و ونزوئلا با عالی ترین مقام نفتی خود در آن شرکت کردند. اما در مجموع نمی توان این رخداد را منفی ارزیابی کرد چرا که نشانه ای از تلاش مسوولان برای بهره گیری از فرصت ریاست بر اوپک و تبدیل تهران به مکانی برای حضور مقامات اوپک بود; هرچند عدم حضور اغلب وزرای کشورهای عضو اوپک در تهران موجب شد این اجلاس از بعد تبلیغاتی بسیار بالایی برای ایران برخوردار نباشد. با این وجود وقتی حوادث بعدی را که تا فاصله یک ماه مانده به پایان ریاست ایران بر اوپک ادامه داشت مرور کنیم درمی یابیم که آن رویداد تنها نکته مثبت ماههای ابتدایی ریاست ایران بر سازمان کشورهای صادر کننده نفت بود.
● آغاز بی ثباتی
هنوز مشخص نیست طرح ادغام دو وزارتخانه نفت و نیرو را چه کسی در دولت مطرح کرد و سرانجام چه شد که به همان راحتی که مطرح شده بود از دستور کار خارج شد. برخی می گویند هدف از طرح ادغام این دو وزارتخانه، تسویه حساب جریانی در درون دولت با سیدمسعود میرکاظمی وزیر نفت وقت بود چرا که با گذشت کمتر از دو سال از آغاز به کار میرکاظمی در دولت و در شرایطی که او به عنوان یک مدیر غیرنفتی، تازه با شرایط نفت آشنا شده بود، برکناری او می توانست دولت را از سوی مجلس و افکار عمومی به دلیل بی ثباتی تحت فشار قرار دهد اما برکناری وزیر در قالب ادغام دو وزارتخانه، کار راحت تری بود.
در هر حال طرح ادغام دو وزارتخانه نفت و نیرو کلید خورد و میرکاظمی برکنار شد اما نامجو وزیر نیرو به عنوان سرپرست موقت وزارت نفت انتخاب نشد و محمود احمدی نژاد رئیس جمهور ، شخصا سرپرستی وزارت نفت را برعهده گرفت. این اتفاق در شرایطی رخ داد که برگزاری اجلاس ۱۵۹ اوپک نزدیک بود و هرکسی سرپرستی وزارت نفت را برعهده می گرفت، رئیس اوپک هم می شد. اما برخی اعتقاد داشتند ریاست بر اوپک برای رئیس جمهور ایران چندان مناسب نیست و بهتر آن است فرد دیگری به عنوان سرپرست وزارت نفت انتخاب شود. شاید برای اولین بار در تاریخ اوپک بود که تا ۴۸ ساعت مانده به برگزاری اجلاس ، رئیس اوپک که مسوول برگزاری و اداره اجلاس است مشخص نبود. اما سرانجام محمد علی آبادی به عنوان سرپرست وزارت نفت انتخاب شد و پس از مراسم معارفه - که البته بدون حضور سیدمسعود میرکاظمی وزیر پیشین برگزار شد - بلافاصله به سمت وین رفت تا در روز ۱۸ خرداد، ریاست اجلاس ۱۵۹ اوپک را بدون یک روز سابقه در نفت در اختیار بگیرد تا اتفاق تازه ای در تاریخ اوپک رخ دهد. ریاست فردی بر اوپک که حتی در یک روز هم در نفت مدیریت نکرده است. اجلاس ۱۵۹ اوپک به یکی از پرتنش ترین و بدترین نشست های تاریخ اوپک تبدیل شد. اختلافات در این اجلاس به حدی علنی شد که برای اولین بار وزرای نفت عضو اوپک در پایان جلسه بیانیه ای صادر نکردند. عربستان و حامیانش در یک سمت ایستادند و ایران و طرفدارانش در سمت دیگری قرار گرفتند. دستاورد اوپک در اولین و آخرین جلسه ای که به ریاست علی آبادی برگزار شد، فقط اختلاف بود و وزیر نفت عربستان هم به صراحت این جلسه اوپک را بدترین اجلاس عمرش نامید. الجزایر ، آنگولا، ونزوئلا، عراق، لیبی و ایران با افزایش سطح تولید اوپک مخالفت کردند و سایر کشورها از جمله عربستان موافق افزایش تولید بودند. با این وجود عربستان اعلام کرد که به صورت یکجانبه تولید را افزایش می دهد و ظرفیت مازاد خود را عرضه خواهد کرد و بدین ترتیب به توافقات پشت پا زد. علنی شدن اختلافات ایران و عربستان در اجلاس ۱۵۹ اوپک علاوه بر آنکه بازتاب زیادی در رسانه ها داشت، زمینه تضعیف اوپک را که همواره مورد خواست کشورهای غربی است فراهم ساخت. پس از بازگشت علی آبادی از اجلاس وین، ورق در ایران برگشت.
همانگونه که به راحتی ادغام دو وزارتخانه نفت و نیرو منتفی شد، به همان راحتی هم معرفی علی آبادی به عنوان وزیر پیشنهادی نفت به مجلس منتفی شد و علی آبادی پس از چند هفته سرپرستی بر وزارت نفت و یک روز ریاست بر اوپک و دهها سفر به مناطق عملیاتی برای آشنایی با صنعت نفت به حاشیه رفت و همانگونه که از قبل انتظار می رفت ، رستم قاسمی فرمانده قرارگاه خاتم الانبیای سپاه به عنوان وزیر پیشنهادی نفت به مجلس معرفی شد. حضور قاسمی در سپاه که در نوک پیکان تهدیدها و تحریم های آمریکا و اروپا قرار دارد، بهترین بهانه را برای رسانه های غربی برای هجمه به او فراهم کرده بود. اما مواضع غیرسیاسی قاسمی به مرور زمان نشان داد که او قصد نگاه سیاسی به حوزه نفت را ندارد. اجلاس ۱۶۰ اوپک بهترین سنگ محک برای بررسی توانمندی قاسمی محسوب می شد. قاسمی در شرایطی ریاست اوپک را برعهده گرفت که در یک سال ، سومین رئیس ایرانی اوپک محسوب می شد و از این جهت رکوردی عجیب و شاید غیرقابل تکرار در اوپک ثبت شد. قاسمی قصد داشت در آخرین اجلاسی که ایران ریاست آن را برعهده داشت خاطره ای خوش از ریاست ایران بر اوپک برجای بگذارد.
اما برنامه قاسمی در وین آغاز نشد. تلاش های گسترده دیپلماتیکی از سوی ایران برای بهبود روابط با عربستان که دچار شکاف شده بود، پیش از آغاز اجلاس اوپک آغاز شد. یکی از نمودهای بارز آن هم سفر حیدر مصلحی وزیر اطلاعات ایران به عربستان بود که نخستین سفر یک مقام بلندپایه ایرانی به ریاض پس از تنش های اخیر بین دو کشور محسوب می شد ; تنش هایی که در حوزه نفت در اجلاس ۱۵۹ اوپک و در حوزه دیپلماسی در جریان مناقشات بحرین اوج گرفت. در همان زمان در پی درگذشت ولیعهد عربستان، محمود احمدی نژاد رئیس جمهور ایران پیام تسلیتی صادر کرد و علی اکبر صالحی وزیر امور خارجه هم در مراسم تشییع ولیعهد متوفی عربستان شرکت کرد.
همزمان با مذاکرات و تحرکات دیپلماتیک ایران و عربستان، عبدالله سالم البدری دبیرکل اوپک که به دعوت موسسه مطالعات بین المللی انرژی وابسته به وزارت نفت به ایران آمده بوده در رایزنی های مشترک با رستم قاسمی رئیس اوپک، تحولات بازار نفت را مورد بررسی قرار دادند. حالا وزیر نفت ایران باید در اجلاس ۱۶۰ اوپک، تفاهم را به بزرگترین سازمان کشورهای صادر کننده نفت باز می گرداند. یک روز پیش از آغاز اجلاس، قاسمی به دیدار علی النعیمی وزیر نفت عربستان رفت. معلوم نیست در آن دیدار چه گذشت اما نتیجه آن مثبت بود چرا که اجلاس اوپک بدون اختلاف برگزار شد و بر خلاف اجلاس ۱۵۹ که همه با نارضایتی و حتی عصبانیت وین را ترک کردند; این بار همه چیز بوی تفاهم می داد. عبدالله النعیمی وزیر نفت عربستان به صراحت از رستم قاسمی رئیس اوپک قدردانی کرد و گفت: "از طرف خودم و سایر وزرا به خاطر مدیریت جلسه و هماهنگی هایی که با سایر وزرا داشتید تشکر می کنم. این جلسه نتیجه همان هماهنگی هاست." توافق اجلاس ۱۶۰ اوپک، افزایش سقف تولید اوپک تا ۳۰ میلیون بشکه برای سال جدید میلادی بود.
آنچه اوپک را به تفاهم نزدیک کرد تفاهم ایران و عربستان دو قطب بزرگ تولید نفت جهان بود. وزیر نفت ایران به سوی تفاهم با عربستان پیش رفت و عربستان هم در جهت آرامش بازار با ایران همراهی کرد. حتی شایعه ای که طی روزهای پیش از برگزاری اجلاس اوپک به گوش می رسید مبنی بر اینکه عربستان آمادگی دارد در صورت تحریم نفتی ایران، با افزایش عرضه نفت، اجازه ندهد کاهش عرضه نفت ایران بازار را با مشکل مواجه کند، به صراحت توسط وزیر نفت عربستان رد شد. بدین ترتیب ریاست ایران بر اوپک که با پنجاهمین سال تاسیس این سازمان تاثیرگذار اقتصادی در جهان همزمان شده بود، اگرچه با فراز و نشیب های فراوانی همراه شد اما پایان خوشی داشت که حاصل آن تثبیت جایگاه اوپک با تفاهم دو قدرت بزرگ اوپک یعنی ایران و عربستان بود و رستم قاسمی جوان ترین وزیر نفت عضو اوپک، پست ریاست اوپک را در میان لبخند رضایت همگان که حاصل تفاهم در اوپک بود، به عراق واگذار کرد که رئیس اوپک در سال ۲۰۱۲ خواهد بود. قاسمی پس از بازگشت به تهران، حرف آخر خود در مورد ریاست ایران بر اوپک اینگونه بیان کرد: "واقعیت این است که ما در جلسه قبلی، جلسه موفقی در اوپک نداشتیم. اگر این جلسه هم به همان وضع تمام می شد خاطره بدی از ریاست ایران بر اوپک برجای می ماند و سالها هم طول می کشید تا این ریاست به ایران برسد."
