ماه مانند ساعت، روز و هفته، از تقسیم بندی های زمان است. زمان، بعدی از ابعاد چهارگانه موجودات مادی است؛ یعنی افزون بر ابعاد درازا، پنها و ژرفا، بعدی دیگر به نام زمان وجود دارد. البته این ابعاد چهارگانه ابعادی است که بشر تاکنون توانسته بشناسد ممکن است ابعاد دیگری نیز برای موجودات مادی باشد که تاکنون شناخته نشده است.
مسئله زمان، مسئله بشر است؛ زیرا زندگی او در این بعد معنا و مفهوم می یابد و فرصتی برای زندگی در دنیا دارد که از آن به عمر یاد می شود. سبک زندگی بشر در این محدوده زمانی، سبک زندگی ابدیتی را برای او رقم می زند که از آن به زندگی اخروی یاد می شود.
نویسنده در این مطلب بر آن است تا گوشه ای از نقش زمان را در زندگی دنیوی بشر براساس آموزه های قرآن تبیین کند. این بخش از زمان که بدان پرداخته شده، ماه های چهارگانه حرام است که در احکام اسلامی به آن توجه شده است.
● زمان در چارچوب ماه
مسئله زمان در فکر بشر، مسئله دیروز، امروز و فردای اوست. اما آنچه در اینجا مراد است، زمان به معنای مقطعی از حرکت و ماه به معنای مقطعی از زمان است. این زمان (یک ماه) به دو روش شمسی و قمری محاسبه می شود. روش شمسی یا خورشیدی نیازمند ابزارهای دقیق علمی و پژوهشگران ماهر و خبره است، اما محاسبه براساس قمری به سادگی انجام می گیرد. از این رو خداوند در پنج آیه از آیات قرآنی به گردش ماه به عنوان معیار محاسبه زمان اشاره می کند. (توبه، آیه۳۶؛ یونس، آیه۵؛ اسراء، آیه۱۲؛ بقره، آیه۱۸۹؛ یس، آیه۳۸) و همین اصطلاح نیز مراد ما از ماه های حرام و غیرحرام است.
● ماه در آسمان
ماه تنها قمر زمین است. گردش ماه دور زمین در مدت ۲۷ روز و ۷ ساعت و ۴۳ دقیقه و ۲۵ ثانیه انجام می گیرد. این مدت را یک ماه نجومی می نامند. فاصله زمانی میان یک هلال تا هلال بعدی ماه نیز به طور متوسط ۲۹ روز و ۱۲ ساعت و ۴۴ دقیقه است. که به آن یک ماه قمری می گویند. (فرهنگ بزرگ گیتاشناسی، اصطلاحات جغرافیایی، ص ۳۱۱)
خداوند در آیاتی بیان می کند که ماه، مسخر و منقاد فرمان الهی (اعراف، آیه ۵۴؛ رعد، آیه ۲) است و خداوند همین ماه را مانند خورشید، رام و مسخر انسان کرده تا انسان ها از آن بهره برداری کنند. (ابراهیم، آیه ۳۳؛ نحل، آیه ۱۲)
حرکت ماه دارای نظم و حساب (انعام، آیه ۹۶؛ یونس، آیه ۵) دایم و مشخص، (ابراهیم، آیه ۳۳) مستمر، (انبیاء، آیه ۳۳) قانونمند و در مدار خاص خود، (رحمن، آیات ۱ و ۵) و منزلگاه های معین و مشخصی است (یس، آیه ۳۹) از این رو بهترین معیار سنجش ایام و روزها (انعام، آیه ۹۶، یونس، آیه ۵) و وسیله ای مطمئن برای شمارش ماه، سال و محاسبه امور زندگی (یونس، آیه ۵) و امور دینی و مناسکی چون حج (بقره، آیه ۱۸۹) می باشد.
همچنین خداوند حرکت مستمر ماه و خورشید را تا زمانی معین، بیانگر و نشانه ای از حقانیت معاد معرفی می کند (رعد، آیه ۲) زیرا زمانی این نظام هستی مادی فرو می پاشد و نظام دیگر جایگزین آن خواهد شد. بنابراین، پایان جهان مادی در این شکل کنونی، خود گواهی روشن برای قیامت و رستاخیز و معاد است که نظام دیگر برپا خواهد شد؛ چرا که عمر ماه و خورشید محدود و پایان پذیر است (همان؛ لقمان، آیه ۲۹) و جهان با فروپاشی، نظم و نظام دیگری می یابد. هرچند که نور ماه عرضی و برگرفته از نور خورشید است (نوح؛ آیه ۱۶؛ شمس، آیات ۱ و ۲؛ المیزان، ج ۲۰، ص ۲۹۶) ولی همین تابندگی و درخشانی آن نعمتی بزرگ برای بشر است تا در شب نیز از نور به میزان کافی بهره مند گردد. (فرقان، آیه ۶۱؛ ابراهیم، آیات ۳۳ و ۳۴)
ماه پرستی
عظمت خورشید و ماه موجب شده تا گروهی گمراه شوند و گرفتار ماه پرستی شده و آن را پروردگار و رب بشناسند و به همین عنوان بر او سجده برند. (انعام، آیات ۷۵ و ۷۷؛ فصلت، آیه ۳۷) چنین پنداری از مهمترین عوامل گمراهی آشکار در اعتقادات است و خداوند از آن به عنوان ضلالت یاد می کند. (انعام، آیه ۷۷)
این در حالی است که ماه نیز یکی از آفریده های الهی و تحت ربوبیت اوست. بنابراین، معبود قرار دادن ماه به عنوان ربوبیت امری نادرست و نشانه بی خردی است.
● لزوم تکریم و تقدیس ماههای حرام
چنان که گفته شد، ماه معیاری برای سنجش زمان و محاسبه آن است. این گونه که اصطلاح ماه برای بیان بخشی از زمان مطرح می شود.
ماه در زبان عربی به دو معنای قمر و شهر به کار می رود. یعنی گاه مراد از ماه، قمر زمین است که به دور آن می گردد و گاه دیگر مراد از آن پاره ای از زمان است که از آن به شهر یاد می شود.
زمان در فرهنگ قرآنی، هرچند که به ظاهر بخشی از حقیقت هرموجود مادی است و تفاوتی میان آنان و لحظات زمانی وجود ندارد، ولی خداوند در آیات قرآنی برای زمان همانند مکان تفاوت هایی قایل است. این تفاوت ها به اندازه ای است که موجب تمایز ارزشی بخشی از زمان از بخشی دیگر می شود. این گونه است که زمان سحر، فجر یا اوقات پنج گانه نماز، یا ماه رمضان یا شب های قدر و مانند آن ارزش و اعتبار دیگری می یابد.
خداوند ماه های دوازده گانه سال را به دو دسته ماه های حرام و غیرحرام تقسیم کرده است. ماه های حرام چهار ماه است که سه ماه آن پشت سر هم قرار می گیرد و یک ماه آن جدا از ماه های دیگر است. این ماه ها عبارتند از ذی القعده، ذی الحجه، محرم و ماه رجب.
در دوره جاهلیت، عرب ها در این ماه ها جنگ را حرام می دانستند و حتی اگر مردی در این ماه ها قاتل پدر یا برادرش را می دید، متعرض او نمی شد. (مجمع البیان، ج۱ و ۲، ص ۵۱۳)
نام گذاری ماه های چهارگانه به حرام بدین جهت است که آنچه در ماه های دیگر مجاز است، در آن ماه حرام می باشد. در ماه های حرام، جرم گناه نیز بزرگ تر شمرده شده و مجازات مضاعف بر آن مترتب می شود. از این رو دیه قتل خطایی در این ماه ها افزایش می یابد. (نگاه کنید: مجمع البیان، ج ۵ و ۶، ص ۴۲)
خداوند برای ماه های حرام احکام خاصی را بیان کرده است. از جمله آن که در این ماه ها، جنگ و سلب امنیت حتی از دشمن نیز حرام می باشد. (بقره، آیات ۱۹۳ و ۱۹۴ و ۲۱۷؛ مائده، آیه ۲؛ توبه، آیات ۵ و ۳۶)
همچنین جنگ در ماه های حرام در نزدیکی مسجدالحرام، حرام و گناه آن بزرگ است. (بقره، آیه ۲۱۷ و مجمع البیان، ج ۱ و ۲، ص ۵۵۱)
البته این بدان معنا نیست که انسان حالت دفاعی و تدافعی خود را از دست بدهد؛ بلکه می تواند ضمن هوشیاری نسبت به دشمن و امنیت خود و جامعه، در برابر متجاوز بیایستد و مقابله به مثل کند و پاسخ دشمن را در صورت تجاوزگری بدهد. (بقره، آیات ۱۹۴؛ توبه، آیه ۳۶)
در صورت مقابله به مثل و دفع تجاوز دشمن، لازم است تا مدافعان، تقوا را مراعات کرده و از حدود مقابله به مثل تجاوز نکنند و بیش از مجاز متعرض دشمن نشوند. (همان)
خداوند هرگونه تعرض به ماه های حرام را نادرست و ناروا دانسته و کسانی را که حدود الهی را می شکنند و یا به تحریف و تبدیل آن می پردازند، به عنوان گناهکار شناخته و عذاب می کند. (بقره، آیه ۲۱۷ و توبه، آیه ۳۷)
بنابراین، حفظ احترام و قداست این ماه ها برای همگان به ویژه مؤمنان لازم و واجب است. (همان و نیز مائده، آیات ۲ و ۹۷)
● ماههای حرام، عامل قوام جامعه
بی گمان امنیت، مهمترین دغدغه هر جامعه ای است؛ زیرا فلسفه وجودی جوامع بشری، تأمین سعادت و مؤلفه های آن به ویژه امنیت و آسایش است. اگر جامعه ای نتواند این دو مهم را تحقق بخشد، از مشروعیت و مقبولیت می افتد و به سرعت متلاشی و فرو می پاشد و اعضای آن پراکنده شده و جوامع دیگری را شکل می بخشند تااین دو هدف را برآورده سازد.
از نظر انسان، سعادت و خوشبختی تنها در سایه سار امنیت و آسایش به دست می آید. از این رو می کوشد تا به هر شکلی به ویژه با همکاری و همراهی دیگران یعنی افراد و اعضای جامعه آن را به دست آورد.
از آن جایی که جنگ ها مهم ترین عامل بازدارنده و از میان برنده این هدف است، رهایی از جنگ و رسیدن به صلح و صفا در دستور کار بشر قرار گرفته است. هر چند که بشر خود خواهان صلح است، ولی به هر حال برخی از خودخواهی ها، تکبر و حسد و مانند آن موجب می شود تا به عدالت بسنده نکرده و از حدود و مرزهای آن بیرون رفته و تجاوز و ستمگری را پیشه کند. این گونه است که جنگ ها به وقوع می پیوندد.
براین اساس خردمندان هر جامعه در این اندیشه هستند که ضمن تدوین و اجرای قوانینی، حدود و مرزهایی را تعیین کنند تا جامعه در بیشترین حالت صلح و صفا باشد و بتواند آرامش و آسایش را به دست آورد. جنگ، ضمن آن که امنیت و آرامش را می زداید، آسایش و رفاه را از جامعه سلب می کند و سلب امنیت و آسایش به معنای فقدان خوشبختی و سعادت و دوری از هدف و فلسفه وجودی جوامع است.
از این رو خردمندان به هر شکلی بر آن هستند تا با مساله تجاوزگری و جنگ مقابله کنند و با تصویب و اجرای قوانینی فلسفه وجودی جامعه یعنی سعادت را به دست آورده و تضمین نمایند. این گونه است که ماه های حرام به معنای ایجاد فرصتی برای آرامش و آسایش در طول سال، هدفی بلندو مقدس و محترم برای خردمندان جامعه به شمار می رود. اسلام نیز به حکم مطابقت با فطرت و عقل بشر، بر آن شده تا آنچه را که مایه تامین امنیت و آرامش است تایید و امضا کند. این گونه است که ماه های حرام تصویب و امضا می شود تا صلح و امنیت و آسایش تضمین شود.
در حقیقت دستور الهی به مراعات ماه های حرام در راستای مصالح جامعه است (توبه، آیه ۳۶) خداوند در این آیه با تاکید بر دین قیم به این نکته توجه می دهد که حرمت ماه های حرام، دین قیم و مستقیم الهی است که در راستای تامین فضا و فرصتی برابر برای همگان در جهت رسیدن به هدف خلقت یعنی متاله شدن است. این مهم زمانی به دست می آید که فضای عادلانه و به دور از هرگونه تجاوز و ستمگری فراهم آید و مردم در صلح و آرامش و آسایش بتوانند مسیر کمالی را بپیمایند و خدایی شوند. (نگاه کنید: المیزان، ج ۹، ص ۲۶۹ و کشاف،
زمخشری، ج ۲، ۲۶۹)
سنت تغییرناپذیر خداوند این است که همه در صلح و آرامش قرار گیرند و در چارچوب عدالت عمومی و قسط همگانی (حدید، آیه ۲۵) و قوانین عادلانه مسیر کمالی عبودیت تا ربوبیت را بپیمایند و حق و حقیقت را در زندگی مادی تجربه کنند و خود را با سعادت ابدی آشنا سازند.
اما برخی از انسانها به هر دلیلی چون هواهای نفسانی یا خواسته ها و وسوسه های شیطانی، مسیر ظلم و ستم را می پیمایند و به تغییر و تبدیل هر آنچه موجب صلح و صفا و سعادت است می پردازند؛ زیرا اینان تنها در آب گل آلود است که می توانند نفس بکشند و ماهی بگیرند.
این گونه است که قداست عدالت و ارزش کرامت انسانی را می شکنند و به ماه های محدود سال که عقلا حرمت و احترامی برای آن قائل شده اند تا دست کم مدتی را در سایه سار آرامش و امنیت به آسایش برسند، متعرض می شوند و آن را نقض کرده و این گونه به خود و جامعه ظلم روا می دارند و قوام جامعه را با اضمحلال مواجه می سازند. (توبه، آیه ۳۶ و آیات دیگر)
افرادی که تقوای عقلانی و عقلایی و شرعی ندارند و به هیچ اصلی از اصول انسانی و عقلایی پایبند نیستند، حتی به این محدود ماه های سال که حرمتی برای آن قایل شده اند، احترام نمی گذارند و با اشکال گوناگون آن را مخدوش می سازند.
خداوند این افراد جاهل را که حتی با نظام اجتماعی مخالفت می کنند و قوام جامعه را با تهدید مواجه می سازند، دشمن می شمارد و به آنان هشدار می دهد که با تبدیل و تغییر در ماه های حرام و حلال کردن حرام، تنها زمینه ساز افزایش کفر و گمراهی خود می شوند و از هدایت الهی محروم می گردند. (توبه، آیات ۳۶ و ۳۷)
از نظر قرآن، مهمترین فایده و نقشی که برای ماه های حرام است، همان قوام و برپایی جامعه است؛ زیرا جامعه به هدف دست یابی به سعادت و آرامش و امنیت و آسایش شکل می گیرد و اگر هر روز به شکلی این هدف تهدید شود و امنیت از میان برود دیگر جامعه چیزی که بر آن قوام و استواری یابد نخواهد داشت (مائده، آیه ۹۷) از این رو خداوند به سبب علم گسترده خود نسبت به انسان و تجاوزگری ها و خوی ظلوم و جهول بودن او، بر ماه های حرام تاکید می کند تا دست کم برای هر جامعه ای در طول سال فرصتی پدید آید که از امنیت برخوردار شود و بتواند خود را بگیرد و قوام پیدا کند.(همان)
به هر حال، ماه های حرام یکی از مهم ترین عوامل در تثبیت فلسفه وجودی جامعه است و لذا خداوند بر ارزش گذاری، قداست و احترام آن تاکید می کند و هرگونه تجاوز و تبدیل و تغییر در آن را برنمی تابد تا انسان فرصتی برای ایجاد جامعه پیدا کرده و در سایه سار آن به سعادت هر چند مقطعی دست یابد. در حقیقت ماه های حرام به خردمندان و توده های مردم این فرصت را می دهد تا امنیت را تجربه کرده و قدر آن را بشناسند و نسبت به ایجاد صلح دایمی تلاش کنند.
