مردی که ماه بود

سیره معصومان در استفاده از قرآن و نحوه بهره‌برداری از آن در زندگی خود می‌تواند الگویی برای توسعه فرهنگ قرآنی در میان گروه‌های مختلف جامعه باشد، روشن است که این توسعه در گام‌های نخستین خود نیازمند آشنایی و تسلط کامل به قرآن‌خوانی و قرآن‌دانی افراد جامعه است، شیوه‌ای که با گسترش آن شاهد گسترش مفاهیم قرآنی در میان زندگی عمومی خواهیم بود، نمونه‌های فراوان تاریخی نیز در این موضوع می‌توان یافت، نمونه‌ای از اشاره به آیات قرآنی در بیان مطالب زندگی، شیوه‌ای که ائمه معصومین (ع) هم در دوران حیات خود بارها از آن استفاده کرده‌اند اما بیان امامان(ع) در این میان، شیوه‌ای تفسیر گونه برای شرح این آیات الهی را روشن کرده است. آنچه می‌خوانید نگاهی است به حضور قرآن در زندگی دومین امام شیعیان، حسن بن علی(ع) که به بهانه سالروز میلاد ایشان ارائه می‌شود. ● در دوران پیامبر(ص) شیخ ابوالفتوح نقل کرده که حسن بن علی(ع) در هفت سالگی، در مجلس رسول‏الله صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم حاضر می‏شد. وحی را می‏شنید و آن را حفظ می‏کرد. آنگاه به خانه بر می‏گشت و برای مادرش باز می‏گفت. از این روی هر وقت علی علیه‏السلام به خانه بر می‏گشت متوجه می‏شد که همسرش فاطمه(س) هم از آنچه نازل شده، مطلع است. یک روز که در این باره پرسید: فاطمه علیهاالسلام فرمود: از فرزندت حسن شنیدم. بعد از آن، روزی علی علیه‏السلام در خانه پنهان شد و حسن علیه‏السلام طبق معمول به خانه آمد و خواست آنچه را شنیده بود، بازگوید اما زبانش بند آمد. حضرت فاطمه شگفت‏زده شد و حسن گفت: مادرجان! تعجب نکن زیرا بزرگواری سخن مرا می‏شنود و شنیدن او مرا (از سخن گفتن) باز داشته است. آیه مباهله و فرزندی رسول خدا(ص): امام حسن علیه‏السلام بعد از سازش با معاویه، از دوران کودکی خود و ماجرای مباهله و نزول آیه تطهیر یاد کرد و فرمود: پیامبر خدا از «انفس» پدرم را (برای مباهله) آورد و از «ابنا» من و برادرم و از «نساء» مادرم را. ما خاندان او و برای او هستیم و او از ما و ما از او هستیم. و چون آیه تطهیر نازل شد، رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم ما را در کسای خیبری ام‏سلمه گردآورد و فرمود: خدایا! اینان خاندان و دودمان من هستند. پلیدی (ناپاکی) را از ایشان بزدای و پاک و پاکیزه‏شان گردان. ▪ تفسیر لیله القدر: امام حسن علیه‏السلام در پاسخ شخصی که به صلح اعتراض داشت، خاطره خود از رویای پیامبر را اینگونه نقل فرمود: «... رسول خدا در رویا بنی‏امیه را دید که یکی پس از دیگری بر منبرش سخن می‏گویند. این موضوع حضرت را ناراحت کرد. پس این آیه «انّا اعطیناک الکوثر...» و این آیه «انّا انزلناه فی‏لیلة القدر و ما ادراک مالیله القدر، لیله ‏القدر خیر من الف شهر...»؛ «شب قدر بهتر از هزار ماه است» که در آن بنی‏امیه سلطنت کنند، نازل شد. بشارت فتح مکه و آرزوی رسول خدا(ص): امام حسن علیه‏السلام فرمود: وقتی پیامبر دعوتش را در مکه آشکار کرد... مشرکان او را به خروج از مکه به سوی مدینه ناچار کردند. حضرت رو به سوی مکه کرد و فرمود: خدا می‏داند که تو را دوست دارم و اگر مردم تو مرا بیرون نمی‏کردند، هیچ شهری را ترجیح نمی‏دادم و من غمگین هستم. خدا به او پیام فرستاد که‏ای محمد! خدای علیّ اعلی سلام می‏رساند و می‏گوید: به زودی تو را پیروزمند و سودمند و سالم و توانمند و غالب به این شهر بر می‏گردانیم و این همان فرموده خداست. «انّ الذی فرض علیک القرآن، لرادّک الی مَعاد» در حقیقت همان کسی که این قرآن را به تو فرض کرد، تو را یقیناً به سوی وعده گاه بر می‏گرداند.» ● در دوران پدر خاطرات و تلاش‌های قرآنی امام حسن (ع) بعد از رحلت رسول خدا(ص) در دوران حیات مادر(س) و امامت پدر، نمونه‌ای از آموزش از پدر و مادر و بیان آن برای دیگران بوده است ● تعریف امامت امام حسن علیه‏السلام در یک سخنرانی در حضور امام علی علیه‏السلام فرمود: هان ای مردم! از پروردگارتان یاد بگیرید: «انّ اللّه اصطفی آدم و نوحاً و آل ابراهیم و آل عمران و علی‏العالمین، ذرّیة بعضها من بعض واللّه سمیع علیم»؛ ما فرزندانی از آدم، دودمانی از نوح، برگزیده‏ای از ابراهیم، نسلی از اسماعیل و خاندانی از محمد هستیم. ما در میان شما مثل آسمان افراشته، زمین گسترده و آفتاب تابانیم و نیز مانند آن درخت زیتونیم که نه شرقی است و نه غربی و روغن آن خجسته است. پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم اصل آن است و علی‏شاخه‏اش، به خدا سوگند ما میوه آن درخت هستیم. پس هرکه به شاخه‏ای از آن درخت آویزد، نجات یابد و هرکس بازماند، در آتش باشد. ● درباره امام‌علی(ع) سلیم بن قیس می‏گوید: امام حسن علیه‏السلام فرمود: «والسابقون الأولون من المهاجرین والانصار و الذین ابتعوهم باحسان»؛ و پیشگامان نخستین از مهاجران و انصار و کسانی که با نیکوکاری از آنان پیروی کردند، همان گونه که پیشگامان بر دیگران برتری دارند، پدرم علی بن ابی‏طالب نیز، چون پیشتاز پیشگامان است، بر آنان برتری دارد. و فرمود: «أجهلتم سقایة الحاج و عمارة المسجد الحرام کمن آمن باللّه و الیوم الآخر و جاهد فی سبیل اللّه»؛ آیا سیراب ساختن حاجیان و آباد کردن مسجدالحرام را مانند کسی پنداشته‏اید که به خدا و روز بازپسین ایمان آورده و در راه خدا جهاد کرده است؟ و (علی علیه‏السلام ) از رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم پذیرفت و با جان خود او را یاری رساند.... ● شباهت به خدیجه(ع) ابن شهرآشوب می‏نویسد: شیرازی در کتابش با سند خود نقل کرده است: حسن بن علی بن ابی‏طالب در باره آیه شریفه «فی ایّ صورةٍ شاءَ رکّبک»؛ به هر صورتی که خواست، تو را ترکیب کرد، فرمود: خدای سبحان علی بن ابی‏طالب را در صُلب ابوطالب به صورت محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم آفرید، ازاین رو شبیه‏ترین مردم به رسول خدا علی بود و حسین بن‌علی شبیه‏ترین مردم به فاطمه است و من شبیه‏ترین مردم به خدیجه کبری هستم. ▪ رفتار قرآنی: زندگی امام حسن (ع) مصداق کامل رفتار قرآنی بوده است، نمونه‌های رفتار زندگانی در زندگی سبط نبوی را می‌ توان در نمونه‌های زیر یافت: ▪ عفو و گذشت: یکی از کارگران امام حسن علیه‏السلام گناهی کرد که کیفر داشت. وقتی به دستور امام خواستند او را کیفر دهند، گفت: مولای من! «والعافین عن النّاس»فرمود: تو را بخشیدم. گفت: «واللّه یحبّ المحسنین»؛ فرمود: در راه خدا آزادی و دو برابر آنچه به تو بخشیدم، نزد من داری. ● موعظه قرآنی موعظه ‏های امام حسن علیه‏السلام هم رنگ و بوی قرآنی داشت. از جمله می‏فرمود: ای فرزند آدم! از حرام‏های خدا خود را بازدار تا عابد باشی و به آنچه خدا قسمت تو کرده است راضی باش تا بی نیاز شوی و همسایگی همسایه خود را نیکودار تا مسلمان باشی و... ای فرزند آدم! از روزی که زاده شدی پیوسته در تباه عمر خود بوده‏ای. اینک باقی مانده‏اش را برای آخرت خود دریاب که مومن توشه بر می‏دارد و کافر سرگرم بهره کنونی‏اش است. امام بعد از این انذار، این آیه را تلاوت فرمود: «و تزوّدوا فانّ خیرالزاد التّقوی» برای خود توشه بردارید که به راستی بهترین توشه پرهیزکاری است.