اگر چه شورش های لندن مدتها پیش واقع شد، اما بررسی و تحلیل آن ماجرا می تواند برای جامعه ما که واجد مشکلات ساختاری زیادی است، درس های مهمی در بر داشته باشد. به همین خاطر نظری کرده ام به آن ماجرا و برخی تحلیل های مرتبط با آن.
● آغاز ماجرا
پلیس لندن در ساعت ۱۸:۱۵ روز ۴ آگوست ۲۰۱۱ در منطقه تاتنهام خودرویی را متوقف کرد که مارک دوگان، سیاهپوست ۲۹ ساله، مسافر آن بود. گزارش های پلیس نشان می داد که مارک، فروشنده مواد مخدر و عضو یک گروه تبهکاری است. در جریان دستگیری آقای دوگان، ماموران اقدام به تیر اندازی کردند که در نتیجه یک گلوله به قفسه سینه وی نشست و به زندگی او پایان داد. پلیس در ابتدا ادعا کرد که مارک در جریان دستگیری مقاومت و به سمت ماموران شلیک کرد. اما بعدها « کمیسیون مستقل بررسی شکایت ها علیه پلیس» این ادعا را رد کرد و اعلام نمود گلوله ای که برروی دستگاه بی سیم پلیس پیدا شده، به وسیله دیگر مامور حاضر در صحنه شلیک شده است. بدنبال این حادثه در ساعت ۱۷:۳۰ روز ۶ آگوست، جمعی از بستگان مقتول و ساکنان محلی برادواتر به سمت ایستگاه پلیس محلی راهپیمایی کردند و خواستار ارائه توضیحات از سوی ماموران در مورد مرگ مارک دوگان شدند. پس از آن که توضیح بازرس پلیس جمعیت حاضر را قانع نکرد درگیریها شروع شد و به سرعت به نقاط دیگر سرایت کرد به گونه ای که در روزهای بعد علاوه بر تاتنهام، منچستر، سالفورد و لیدز را هم در برگرفت. معترضان که عمده آنها را نوجوانان و جوانان تشکیل می دادند در روزهای بعد اقدام به ایجاد وحشت و غارت فروشگاهها کردند. پلیس لندن نیز برای مهار ناآرامی ها مجبور شد حدود ۱۶ هزار نیرو را بکار گیرد. در همان روزهای اولیه شورشها بود که دیوید کامرون، نخست وزیر بریتانیا، تعطیلاتش در ایتالیا را ناتمام گذارده به لندن بازگشت. کامرون شورشها را غیرقابل قبول خواند و حتی از بازبینی برخی حقوق شهروندی، افزایش اختیارت پلیس در این موارد و ایجاد محدودیت هایی برای دسترسی به شبکه های اجتماعی سخن گفت. رییس پلیس لندن نیز به شورشیان هشدار داد که:« ما تصاویر شما را داریم و از شهروندان لندن خواهیم خواست کسانی را که اعمال مجرمانه انجام دادند شناسایی کنند. ما شما را دستگیر خواهیم کرد.»
واقعیت این است که تنش میان آفریقایی تبارهای برادواتر و پلیس مساله ای قدیمی و ریشه دار است. این تنش ها ریشه در شورش هایی دارد که در سال ۱۹۸۵ از همین منطقه آغاز شد. هرچند از آن زمان تاکنون تلاش هایی در جهت کاهش این شکاف صورت گرفته است اما هنوز هم دلخوری های قدیمی وجود دارد که مرگ مارک دوگان باعث سرباز کردن آن شده است.
● چرا و چگونه
شورش های لندن از حاشیه ها و محله های کمتر توسعه یافته آغاز شد. جامعه شناسان حاشیه نشینی را پدیده ای مدرن و پیامد صنعتی شدن می دانند. افراد از روستاها و شهرهای کوچک به امید دست یابی به موقعیت های بهتر به کلان شهرها مهاجرت می کنند اما بدلیل نداشتن تخصص و یا امکانات مالی کافی نمی توانند در بافت این شهرها جذب شوند. جوانان حاشیه نشین بخاطر فقر و تلخکامی ناشی از فروریختن رویاهاشان آمادگی بسیاری برای شورش و اقدام علیه نظم موجود و احتمالا افراد متمول دارند. «پل راجرز» تحلیل گر بین المللی در مقاله ای که در سایت اوپن دموکراسی منتشر کرده است با اشاره به ناآرامی هایی که در سایر نقاط دنیا از جمله آتن، مادرید، رم، شیلی و اسراییل صورت گرفت، همه آنها را متاثر از یک الگوی واحد می داند. از نظر وی افزایش شکاف درآمدی میان کم درآمدها و پردرآمدها، افزایش هزینه های مسکن، سوخت و مواد اولیه زندگی، بن مایه تمام این شورش هاست که به زعم راجرز همه این ها پیامد سیاست های نولیبرالی دولت هاست که پس از بحران مالی سال ۲۰۰۸ اتخاذ کرده اند. اما از دیگر سو کسانی چون «لوری پنی» علاوه بر دست گذاشتن بر روی مسایل اقتصادی، دلایل دیگری را هم به عنوان محرک شورش ها مطرح می کنند. دلیل اول از نظر او «نادیده انگاری» حاشیه نشین ها، آمار بالای بیکاری و نوع نگاه پلیس و جامعه به آنهاست. پنی گشت زنی های مکرر پلیس در آن مناطق، متوقف کردن جوانان و شک و ظن دائمی پلیس به آنها را به این موارد اضافه می کند. این روزنامه نگار لندنی یکی از گزارشات جالب شبکه «ان بی سی» (NBC) را نقل می کند که طی آن گزارشگر از یکی از جوانان شورشی می پرسد که آیا این نوع حرکات برای شما دستاوردی هم داشته است؟ که مخاطب بلافاصله پاسخ می دهد بله داشته است. اگر ما شورش نمی کردیم شما رسانه ها با ما حرف نمی زدید. می زدید؟ این گزارش به خوبی نشان می دهد که برخی جوانان خشمگین می خواستند دیده شوند و از این که مغفول واقع شدند ناراحت بودند . شاید اثر ندیدن آدم ها از بدترین خشونت ها هم بدتر و مهلک تر باشد. این مساله مرا یاد صحنه ای از فیلم «یک بوس کوچولو» اثر بهمن فرمان انداخت. در بخشی از فیلم رضا کیانیان که نقش نویسنده ای را بازی می کند که بیش از ۳۰ سال در ژنو زندگی کرده می گوید در آپارتمانی که من مدت ۳۸ سال در آن زندگی کردم نه من همسایه ها مرا می شناسم و نه همسایه ها مرا. وقتی وارد آسانسور می شوند انگار نه انگار که کسی پیش از آنها آنجا بوده است. نه سلامی نه علیکی. سوییسی ها اصلا حضور ترا نادیده می گیرند و این هزاران بار خشن تر از همه خشونت هاست.
دلیل دیگری که پنی از آن سخن به میان می آورد انگیزه ای روان شناختی است. از نظر وی اغتشاشات اخیر معطوف به مساله قدرت هم هست. به این معنا که شورشیان با جولان دادن در خیابان ها احساس قدرت و غرور می کردند و این درست همان لحظه ای بود که آنها می توانستند عقده های فرو خفته روانی را با دست زدن به غارت گری تخلیه کنند.
اما واقعیت آن است که پدیده های اجتماعی به هیچ روی تک علتی نیستند و از پیچیدگی زیادی برخوردارند. در شیمی برای تبیین برخی رفتارهای مواد و مولکول ها از اصلی به نام « میل به بی نظمی» یاد می شود که به گمان من آن را می توان در اینجا و در تبیین شورش های لندن بکار گرفت. نوجوانان و جوانان به طور ذاتی میل زیادی برای درگیری با نظم موجود و مخالفت با آن دارند. نگاهی به شورش های دانشجویی معروف اروپا در دهه ۶۰ که به طور مستفیم دولت های مستقر را نشانه رفته بود می تواند تایید کننده این ادعا باشد. در سال ۶۸ و در گرماگرم همان شورش ها بود که هیپی ها در ایالات متحده یک خوک را کاندیدای انتخابات ریاست جمهوری نمودند و با این اقدام به کل نظام آمریکا دهن کجی کردند. «جری روبین» یکی از رهبران هیپی در همان دوران طی سخنانی که به آنارشیسم پهلو می زد گفته بود « در جامعه آرمانی هیپی ها هرکس پلیس خود خواهد بود. زمانی که همه ما آزاد باشیم چه نیازی به ساختاری بروکراتیک و خشن به نام اف بی آی وجود دارد؟ » (فتوره چی، ۱۳۸۷:۱۱۲-۱۱۱)
نکته دیگری که در اینجا مایلم به آن بپردازم ابزارهای کنترل اجتماعی است. به نظر می رسد مهم ترین ابزار کنترل اجتماعی در غرب امروز قانون و نهاد های حافظ آن یعنی پلیس و دستگاه قضایی باشند. در چنین شرایطی وقتی که در اثر بروز حوادث خاص، افراد احساس کنند این ابزارها ضعیف شده اند یا دیگر آن کارایی گذشته را ندارند، میل به بی نظمی در آنها افزایش می یابد. به همین خاطر است که من فکر می کنم برای حفظ امنیت یک جامعه علاوه بر ابزارهای مبتنی بر زور قانونی به وسایل کنترلی دیگری هم نیاز است. در چنین حالتی مذهب و احساس تعهد در برابر خالق و در نظر گیری ثواب و عقاب اخروی اعمال، می تواند احساس مسولیت شخصی را در افراد افزایش دهد و ابزاری برای مهار اجتماعی فراهم نماید. باید اذعان کرد که مدرنیته نیکی های زیادی برای بشر به همراه آورده است از جمله این که خرد را از محاق کلیسا بدر آورد و به انسانها توانایی مدیریت بر خود را اعطا کرد. اما نمی توان انکار کرد که این معجون شگفت آور آفاتی را هم برای بشر به همراه آورد. از جمله آنها می توان به لذت گرایی افسار گسیخته و توسیع بیش از اندازه امور مجاز اشاره کرد که جا را برای حضور خدا تنگ کرده و مساله تکلیف در برابر خالق را به امری حاشیه ای بدل نموده است. از نظر نیچه فیلسوف آلمانی، پس از عصر مدرن بود که خدا مرد و انسان خود و تمایلاتش را به جای خدا نشاند و خوب وقتی هم که خدا نباشد « همه چیز مجاز می شود». محمد ارکون متفکر فقید الجزایری نیز به حضور کم خداوند در زندگی انسان غربی اشاره کرده و می گوید که امروزه « داوری نهایی برای آنها[غربیان] در زمینه مسائل اخلاقی و ارزشی بسیار دشوار شده است و مرجعی وجود ندارد که مثل گذشته، قاطعانه به آنها بگوید که چه چیز ممنوع و چه چیز مجاز است. به همین خاطر دایره امور مجاز بسی گستردهتر از ممنوعهاست»(ارکون،۱۳۷۹: ۸۰)
نکته دیگری هست که در پایان مایلم به آن اشاره کنم. به گمان من عواملی که باعث شورش وحشت در لندن شد در جامعه ما به طور عمیق تری وجود دارند. فقر، اعتیاد ، شکاف درآمدی اقشار پردرآمد و کم درآمد، میزان زیاد بیکاری در میان جوانان و نوجوانان و بیکاری جوانان تحصیل کرده، عواملی هستند که باید جدی گرفته شوند. بخصوص نوجوانان و جوانان رها شده و نادیده ای که هر روز در کوچه ها و پارک ها بی هدف پرسه می زنند، مسایل آینده جامعه ما هستند. به عنوان یک شهروند، به متولیان امور توصیه می کنم به جای آن که از وقوع شورش در این طرف و آن طرف دنیا دچار شعف شوند و آن را لطف الهی بخوانند به فکر آینده پر مساله ای باشند که در انتطار همه ماست.
