سفر نور به آسمان

از جمله عوامل جاودانگی یک مکتب ارائه الگوهای عینی و تعین قول و فعل در وجود الگوهای رفتاری است. دانشمندان علوم تربیتی براین اساس وجود الگو را مهمترین وسیله برای نفوذ در دل و جان مخاطب برشمرده اند و بهترین معرف هر مکتب و اندیشه ای را نمونه های عینی آن مکتب دانسته اند. یک مکتب تربیتی هرچند از تعالیم ممتاز و ایده آلی برخوردار باشد اما مادامی که الگویی را به عنوان نمونه ارائه نکرده است موفقیت چندانی نخواهد داشت. مکتب اسلام تنها مکتبی است که با ارائه الگوهای کامل در کنار دستورالعمل ها و تعالیم ممتاز قول و فعل را ملازم همدیگر ساخته و آهنگ جاودانگی گرفته است. قرآن کریم با توجه به نقش الگوها از آنان به عنوان دلایل حقانیت و درستی تعالیم دین و حجت یاد کرده و فرموده است: فرستادگانی مژده بخش و بیم دهنده فرستادیم تا مردم پس از رسولان در برابر خداوند حجتی نداشته باشند. الگوها میزان سنجش دیگرانند و عامل تحرک و پویایی افراد و جوامع می باشند. به معرفی کلام وحی پیامبر گرامی اسلام حضرت محمد (ص) نسخه کامل بشریت و اسوه حسنه ای است که تمامی رفتار و کردارش بیانگر تعالیم مکتب می‌باشد. «لقد کان لکم فی رسول الله اسوه حسنه» به تحقیق برای شما در وجود رسول خدا الگوی نیکویی است. (احزاب آیه ۲۱) اینکه نبوت به ایشان ختم می شود و پیامبر اسلام(ص) خاتم الانبیا است امری اتفاقی نیست بلکه به معنای کمال و جامعیت رسالت و شخصیت آن بزرگوار است و براین اساس مکتب محمدی(ص) داعیه جهانی و ابدی دارد. شریعت محمدی(ص) کامل ترین مجموعه آسمانی است که برای هدایت بشریت آمده است و در تعالیم آن منظومه‌های اخلاقی و رفتاری بسیاری وجود دارد که تمامی آنها در شخصیت پیامبر اکرم (ص) متعین شده است. حضرت محمد (ص) جامع همه فضایل و کلیه ارزش های والاست و براین اساس قرآن کریم ایشان را شایسته تأسی و الگو دانسته و از وی با الفاظ بسیار شیوا تجلیل می‌نماید. محوری ترین ویژگی شخصیت پیامبر بزرگوار اسلام که قرآن کریم در جای‌جای بدان اشاره می نماید، اخلاق نیکو و مهرورزی نسبت به مردم است. پیامبر اکرم با اخلاق کریمانه و بزرگوارانه خود از دیگران متمایز می شد و قرآن کریم در این رابطه رسول خدا را چنین می ستاید: «انک لعلی خلق عظیم.» تاریخ به این نکته صراحت دارد که بسیاری از اعراب که برخی از آنان از مخالفان سرسخت حضرتش بودند پیش از آن که با منطق زبان و یا شمشیر تسلیم شوند از درون مقهور عظمت اخلاقی حضرتش می‌شدند. آن حضرت در مراحل تبلیغ دین با عنادها و جهالت های بسیاری مواجه بود اما با خوشرویی و کرامت نفس به آنان پاسخ می گفتند. این خصلت پیامبر موجب شد تا قرآن کریم آن حضرت را با لفظ «الم نشرح لک صدرک» بستاید و شیوه آن حضرت را در برابر دشمنان به عنوان الگو معرفی کند. پیامبر اکرم (ص) در زندگی فردی معاشرت ها و برخوردهای خود با دیگران به سادگی از آنچه دراختیار داشت می‌گذشت و هرگز درباره دیگران سختگیری نمی‌کرد به گونه ای که برخی تسامح و نرمش اخلاقی را یکی از اصول و محورهای حاکم بر شیوه های دعوت و زندگی آن حضرت برشمرده اند. آن حضرت علاوه بر خود، یاران و اصحاب را هم توصیه به مدارا و رفق با مردم می فرمودند. در هنگام اعزام مبلغی به سوی یمن می‌فرماید: ای معاذ آسان بگیر و سخت‌گیری مکن و مژده بده و مردم را بیزار مکن چه در دعوت آسانگیری کلید موفقیت است. و در جای دیگر خطاب به امت می‌فرماید: آسان بگیرید و سخت گیر نباشید، بشارت دهنده باشید و ایجاد تنفر و انزجار نکنید (کنزالعمال) ج ۳ ص ۳۷) پیامبر با مردم اعم از مؤمن و کافر از موضع شفقت و مهرورزی و دوستی برخورد می نمود و مشرکان را به مثابه بیمارانی می نگریست که نیازمند پرستاری دلسوز برای معالجه و مداوایند، طبیبی که دردشان را بشناسد و مرهمی بر آن نهد. از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: رسول خدا نگاه های خود را به تساوی میان اطرافیان تقسیم می کرد. هیچگاه پای خود را پیش یارانش دراز نکرد و چون مردی از اصحاب با او مصافحه می‌نمود قبل از او دستش را عقب نمی‌کشید. امیرالمؤمنین علی (ع) می‌فرماید: رسول الله هرگاه کسی را افسرده می دید با خوشرویی و مزاح او را شادمان می ساخت و می فرمود: خداوند کسی را که در حضور برادرانش روی ترش کند دوست نمی دارد، حضور بی تکلف پیامبر در مهمانی‌ها از مصادیق رفتار کریمانه ایشان بود از انس‌بن‌مالک نقل شده است که: عادت پیامبر چنین بود که مریض را عیادت می‌کرد و جنازه را مشایعت می نمود و دعوت بردگان را نیز اجابت می کرد. همچنین روایت شده است که رسول خدا با مردم انس می‌گرفت و کسی را از خود دور نمی کرد و می‌فرمود: مؤمن الفت گیر است و کسی که الفت نگیرد و کسی نیز با او مأنوس نشود خیری ندارد. در منش اخلاقی پیامبر جلوه های محبت بیش از هر چیز هویدا است شاید از همین رو باشد که قرآن کریم این صفت آن حضرت را با لفظ رحمئ‌للعالمین ستوده است و همچنین پیرامون این ویژگی پیامبر(ص) می فرماید: برای شما پیامبری از خودتان آمد که بر او دشوار است شما در رنج افتید و به هدایت شما حریص و نسبت به مؤمنان دلسوز و مهربان است. (توبه ۱۲۸) و در جای دیگری می فرماید: شاید اگر به این سخن ایمان نیاورند تو جان خود را از اندوه در پیگیری کارشان تباه کنی (کهف ۶) اباعبدالله الحسین (ع) در ارتباط با ویژگی های اخلاقی پیامبر (ص) می فرماید: رسول خدا همیشه شاداب و خوشرو ، نرمخو و خوش مشرب بود و خشن و درشتخوی نبود. کلام وحی خطاب به پیامبر با لحن ستایشگرانه می فرماید: اگر تندخو و سخت‌دل بودی از پیرامونت پراکنده می شدند پس از آنان در گذر و برایشان آمرزش بخواه (آل عمران ۱۵۹) نمونه رفتار توأم با کرامت آن حضرت روز فتح مکه است که به رغم دشمنی‌ها و شقاوت های کفار قریش پس از فتح مکه پرچم را به دست حضرت علی(ع) سپرد و به ایشان فرمود تا بانگ «الیوم یوم المرحمئ» را سردهد. سیره رسول خدا در بعد اجتماعی نیز نشانگر کرامت و بزرگواری است. آن حضرت در کارها با دیگران مشورت می کردند و به نظرات دیگران احترام و اهمیت قائل می‌شدند که از نمونه های بارز آن مشورت با یاران در اصل جنگ، تعیین موضع نبرد و موضوع اسیران جنگی در جنگ بدر است. همچنین کوشش در جهت ایجاد پیوند برادری میان مسلمانان و حرام کردن غیبت و بدگویی از برادران ایمانی زمینه های ایجاد امت اسلامی را فراهم نمود و آتش رقابت‌های جاهلی و دشمنی‌های بی‌دلیل را فرونشاند. آن حضرت برای از میان بردن حس رقابت‌های اشرافی زندگی ساده و بی‌آلایشی را پیش گرفت و در میان مردم همچون فردی عادی رفت و آمد داشت. در کتب سیره نقل شده است که آن حضرت روی حصیر استراحت می کرد و بشدت از تکلف و ایجاد مشقت برای دیگران خودداری می کرد. روزی مردی به حضور پیامبر(ص) رسید و درحالی که خود را باخته بود و به خود می لرزید با پیامبر سخن گفت. رسول اکرم (ص) ضمن توجه به آن شخص فرمودند راحت باش من که پادشاه نیستم. ادب و احترام به دیگران آنچنان در سیره آن حضرت درخشش دارد که کمتر شخصیتی در طول تاریخ می توان یافت که همچون پیامبر اسلام (ص) نسبت به دیگران حتی مشرکان و کافران آنگونه باادب و متانت رفتار کرده باشد.