رژیم غذایی نامتعادل بهتنهایی میتواند، یکی از عوامل مهم در ابتلای افراد به انواع سرطانها باشد. داشتن رژیم غذایی مناسب از سویی با کنترل فاکتورهای تغذیهای، نهتنها سبب جلوگیری از ابتلا به سرطان معده میشود بلکه باعث جلوگیری از ایجاد سرطان در ارتباط با عوامل غیرتغذیهای ایجادکننده این بیماری نیز میشود؛ مانند مصرف سیگار، افزایش سن و زندگی در محیطهای آلوده به فلزات سنگین. امروزه با توجه به شناخته شدن آثار شیمیایی موادغذایی، گنجاندن رژیم غذایی تخصصی به همراه فعالیت گروه درمانی، میتواند در درمان مکمل بیماران مبتلا به سرطان نقش قابلتوجهی داشته باشد. بیشترین علت تغذیهای افزایش آمار سرطانها را میتوان به مصرف روغن و غذاهای آماده (فستفودها) نسبت داد. این در حالی است که سرطانهای دستگاه گوارش جزو معدود سرطانهای قابل پیشگیری است. در ایران شایعترین سرطانهای دستگاه گوارش به ترتیب عبارتند از: معده، مری و کولون (روده بزرگ). گزارش زیر نگاهی کوتاه دارد به علل پیدایش هر یک از این نوع از سرطانها.
● سرطان مری
اختلال در بلع، یکی از علایم مشخص ابتلای فرد به سرطان مری است. متاسفانه این بیماری در ابتدا علامتی ندارد، ولی در مراحل پیشرفته، بیمار دچار اختلال در بلع میشود. دشواری بلع زمانی بروز میکند که تقریبا ۷۵درصد قطر طبیعی مری اشغال شده باشد. این اختلال ابتدا در مورد غذاهای جامد رخ میدهد ولی بهتدریج حتی نوشیدن مایعات را با دشواری روبهرو میکند. کاهش وزن، احساس توده و برجستگی در گلو و بلع دردناک نیز ممکن است با پیشرفت بیماری دیده شود. در صورتی که سرطان به خارج از مری انتشار یابد، اغلب نخست به غدد لنفاوی میرود و در مراحل بعدی به کبد، ریهها، مغز و استخوانها گسترش مییابد. پیشآگهی سرطان مری در مراحل پیشرفته وخیم است. این بیماری در ایران در استان گلستان بیشتر شایع است. بیماری ریفلاکس معده که سبب رسیدن اسید معده به مری میشود، به مرور زمان سبب ابتلا به سرطان مری میشود. مصرف الکل، نوشیدن چای داغ، استعمال سیگار، زمینههای ژنتیکی، رژیم غذایی حاوی روغن جامد، قند و شکر، انواع شیرینی و دسر، نمک، انواع ترشی، نوشابههای گازدار و کنسرو، احتمال سرطان مری را افزایش میدهند. در عوض مصرف میوه، سبزی، زیتون، لبنیات کمچرب و ماهی با خطر کمتری برای ابتلا به سرطان مری همراه است. این بیماری معمولا افراد را در دهههای ششم و هفتم زندگی مبتلا میکند. البته متاسفانه امروزه سرطان مری در بین افراد جوانتر نیز مشاهده میشود. پزشکان به افرادی که ریفلاکس دارند یا افرادی که ترش میکنند و سوزش سر دل دارند، توصیه میکنند این موضوع را جدی بگیرند. همچنین رعایت رژیم غذایی مناسب برای جلوگیری از ابتلا به سرطان مری مانند دیگر انواع سرطانهای گوارش ضروری است.
● سرطان کولون
به گفته پزشکان به نظر میرسد با تغییر رژیم غذایی طی سالهای اخیر در ایران، شیوع پولیپها و تومورهای کولون رو به افزایش است. پژوهشهای مختلف انجامشده نیز این گفته را تایید میکند. طی یک بررسی انجامشده در کشور از ۷۹۲ فرد مبتلا به پولیپ روده، ۳۴درصد به تومور بدخیم و ۶۶درصد به تومورهای خوشخیم مبتلا بودهاند. بر اساس این پژوهش ۷۰درصد بیماران دچار پولیپ روده، بالای ۵۰ سال داشتند. همچنین از ۱۲۵ بیمار دچار سرطان روده بزرگ، ۱۱۹ نفر به نوعی سرطان پیشرفته کولون دچار بودند. دکتر «ایرج خسرونیا»، رییس انجمن متخصصان داخلی ایران، ۷۵درصد علت ابتلا به پولیپ روده را به رژیم غذایی نامناسب، استعمال دخانیات و مواد مخدر مربوط میداند.
وی میگوید: «اکثر کسانی که به پولیپ روده مبتلا هستند، با خونریزی همراه مدفوع به پزشک مراجعه میکنند.» این پزشک متخصص داخلی با اشاره به اینکه در مواردی این خونریزی بدون مدفوع است، یادآور میشود: «متاسفانه اکثر مراجعان، این خونریزی را با بواسیر یکی دانسته و درمان آن را پیگیری نمیکنند. به همین دلیل هم افرادی که به سرطان یا پولیپ روده بزرگ مبتلا هستند با عارضه به پزشک مراجعه میکنند و نمیتوان اقدام درمانی مثبتی برای آنان انجام داد.» به دلیل قابل پیشگیری بودن سرطان کولون، در همه جای دنیا استانداردهای مختلفی برای جلوگیری از پیدایش سرطان کولون تدوین شده است و این امر اهمیت توجه به پیشگیری از ابتلا به سرطان کولون را نشان میدهد. امیر میرباقری، فوقتخصص دستگاه گوارش و کبد میگوید: «تبدیل شدن پولیپ به سرطان، حداقل پنج سال به طول میانجامد. بنابراین در صورتی که بتوان پولیپ را پیدا کرد، میتوان از ایجاد سرطان جلوگیری کرد.» وی در مورد غربالگری سرطان کولون در کشورهای توسعهیافته یادآور میشود: «اگر فردی خود و خانوادهاش فاقد سابقه بیماری باشند، باید از ۵۰ سال به بالا هر ۱۰ سال یکبار تحت کولونوسکوپی قرار گیرد و هر سال یکبار آزمایش مدفوع را از نظر وجود خون مخفی آزمایش کند. اگر در آزمایش مدفوع و در کولونوسکوپی اولیه، فاقد مشکل باشند، کولونوسکوپی بعدی باید ۱۰سال بعد انجام گیرد و هر ۱۰ سال یکبار این آزمایش انجام شود.
در صورتی که در فواصل آزمایش، ضایعهای مانند پولیپ در این فرد یافت شد، نوبت بعدی کولونوسکوپی به جای ۱۰ سال، به سه سال کاهش مییابد و در صورت وجود نداشتن مشکل باید هر پنجسال یکبار کولونوسکوپی را انجام داد.» به گفته این عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران، اگر فردی جوان و زیر ۴۰ سال در یک خانواده به سرطان کولون مبتلا شود، اقوام درجه یک وی باید برحسب سن آن فرد، ۱۰ سال زودتر اولین کولونوسکوپی خود را انجام دهند. اما در صورتی که سن آن فرد از ۶۰ سال بالاتر باشد، برای مثال میتوان پسر وی را مانند یک فرد عادی غربالگری کرد. وی در ادامه میگوید: «به طور کلی کولونوسکوپی اعضای درجه یک خانوادههایی که سرطان کولون داشتهاند، به سن ایجاد سرطان کولون در فرد مبتلا یا افراد مبتلا به سرطان کولون در خانواده بستگی دارد. زمانی که فردی دچار سابقه پولیپ و سرطان است باید سال اول پس از درمان سرطان، یکبار کولونوسکوپی را انجام دهد و سه سال بعد از آن نیز کولونوسکوپی را تکرار کند. از آن پس هر پنج سال یکبار میتواند آن را تکرار کند.» میرباقری در مورد روش آزمایش مدفوع میگوید: «برای تعیین خون مخفی در مدفوع، متاسفانه در ایران از روش «گایاک» استفاده میشود که شیوهای منسوخشده در تمام دنیاست.» وی از روش «ایمونوکمیکال» که شیوهای دقیق است به عنوان روشی نام میبرد که باید هر سال، یکبار انجام شود و با وجود آنکه در تمام دنیا توصیه میشود اما در ایران استفاده نمیشود. این فوقتخصص دستگاه گوارش و کبد از بررسی DNA مدفوع، به عنوان شیوه مناسب دیگری نام میبرد که روشی بسیارگران است و هر سه سال یکبار انجام میشود و از دقت بسیار بالایی برخوردار است. میرباقری در پاسخ به این پرسش که برای خانوادههایی که به صورت فامیلی دچار پولیپ هستند، چه توصیهای دارید، گفت: «در مواقعی که این پولیپ از نوع FAP باشد، ضروری است این افراد از ۱۲-۱۰ سالگی کولونوسکوپی شده و در صورت وجود پولیپ، تست ژنتیک برایشان انجام گیرد و در صورت مثبت بودن آن، باید در اسرع وقت تمام روده آنها برداشته شود، زیرا در غیر این صورت دچار سرطان خواهند شد. در صورتی که افراد دچار پولیپی غیر از FAP باشند مثلا از نوع HNPCC، این افراد باید از ۲۰ تا ۲۲ سالگی تحت غربالگری قرار گرفته و به محض مشاهده مسالهای مشکوک، تحت عمل جراحی قرار گیرند.» میرباقری به عموم مردم توصیه میکند به دلیل آنکه هماینک آزمایش خون مخفی در مدفوع در کشور به روش «گایاک» انجام میگیرد که شیوهای دقیق نیست، باید شرایط انجام این آزمایش را که شامل مصرف نکردن پروتئین دو روز پیش از آزمایش، نشستن دندانها با مسواک زبر و نخوردن سبزی خام است، رعایت کنند و در صورت مشاهده خون مخفی در مدفوع، بلافاصله برای بررسی کولون اقدام کرده و آن را به حساب همورویید، شقاق و... نگذارند. همچنین وی مصرف سبزی و میوههای تازه و خودداری از مصرف روغنهای مصنوعی و پختهشده و دوباره مصرفشده را در کاهش ابتلا به سرطان کولون موثر میداند.
● سرطان معده
نقش تغذیه با توجه به علوم امروزی بیشتر بر جنبه پیشگیری از ابتلا به بیماری سرطان معده اهمیت دارد تا جایی که میتوان گفت سرطان معده ارتباط تنگاتنگی با نوع رژیم غذایی افراد دارد. ۳۰درصد سرطانهای معده بدون پیشآگهی است. مصرف زیاد ترشیها از مهمترین عوامل ابتلا به سرطان معده به شمار میرود. مصرف زیاد نمک در شور و ترشیها و ارتباط این نوع نمکها با نیتروزآمینها (نوعی ترکیبات سرطانزا) به عنوان یکی از عوامل زمینهساز این سرطان شناخته شده است. نیتراتها در غذاهای مانده و غذاهای آماده (فستفودها) بهوفور یافت میشود. مصرف غذاهای کپکزده هم بهویژه محصولاتی که در آنها کپک سیاه وجود دارد، از عوامل ابتلا به سرطانهای معده شناخته شدهاند. کپکهای سیاه که بیشتر لابهلای نانها و غذاهای مانده وجود دارد، به علت آزاد کردن موادی به نام «آفلاتوکسین» (که تاثیر منفی در سلسله ساختمان ژنها میتواند داشته باشد) خطرناک است. «مهدی اخبارزاده» فوقتخصص تغذیه بالینی، مصرف الکل را نیز در ابتلا به سرطان معده موثر میداند و میگوید: «مصرف الکل به علت خاصیت استرسی اکسیداتیو، خطر ابتلا به سرطان معده را افزایش میدهد.» وی همچنین گوشت قرمز را به علت داشتن نوعی اسید، نیتراتها و روغنهای اشباعشده نوع «سیس» بهویژه «ترانس» در ایجاد تومور موثر میداند. به اعتقاد پزشکان، مصرف چای سبز، غذاهای حاوی بتاکاروتن و روغنهای غیراشباع در پیشگیری و گاهی در درمان مکمل این نوع سرطانها میتواند نقش موثری داشته باشد. یافتههای اخیر پژوهشگران نشان داده است مصرف زنجبیل، زردچوبه و دارچین در دوزهای کاملا ویژه میتواند در تخفیف مشکلات بیماران سرطانی کارساز باشد، چرا که با توجه به خاصیتشان، مانع گسترش سلولهای سرطانی میشوند (ضد متاستاز). اخبارزاده یادآور میشود: «در درمان مکمل بیماری پیشرفته سرطان معده با بهرهگیری از متخصصان مجرب و بهکارگیری رژیمهای غذایی تخصصی بسته به نوع، کیفیت و کمیت میتوان برای درمان تومور اقدام کرد. برای مثال با نگهداشتن وضعیت سیستم ایمنی بدن در سطح بسیار بالا از طریق تغذیه صحیح، میتوان از تبدیل شدن سلولها به سلولهای سرطانی در سطح اول و سطح دوم جلوگیری کرد. در این مرحله با توجه به کاهش عملکرد شیمیایی سلولهای سرطانی در کنار وجود سیستم ایمنی قدرتمند بدن که حاصل تغذیه مناسب است، میتوان درمان بیماری را با موفقیت به انجام رساند.
