دوستان نیمکره غربی

جمهوری اسلامی ایران و آمریکای لاتین با ایجاد روابط دیپلماتیک منسجم و تقویت موافقت‌ نامه‌های اقتصادی، بیش از یک دهه است که در حال توسعه روابط خود می‌باشند. نقطه آغاز این روابط، حمایت کوبا از انقلاب ایران در سال ۱۹۷۹ بود که امروز به کشورهای آرژانتین، برزیل، بولیوی، اکوادور، نیکاراگوئه، پاراگوئه، پرو، اروگوئه و ونزوئلا گسترش یافته‌ و تهران در این میان نقش بسزایی داشته است. برنامه هسته‌ای ایران و روابط مخدوش این کشور با آمریکا و اروپا، موجب بروز گمانه‌زنی‌ها و برداشت‌های متفاوتی در مورد سطح فعلی نفوذ ایران در کشورهای آمریکای لاتین شده و گفته می‌شود این استراتژی به منظور مقابله با تلاش‌های واشنگتن برای منزوی کردن تهران اتخاذ شده‌ است. دلایل واضح ایجاد چنین اتحادهایی را از سوی ایران می‌توان از این قرار دانست: ۱) کسب امتیاز اقتصادی و همچنین فایق آمدن بر عواقب تحریم‌های یک جانبه آمریکا ۲) خنثی‌سازی اثر ژئوپلیتیک سیاست آمریکا، هم در دنیای اسلام و هم در آمریکای لاتین ۳) جلب حمایت از برنامه هسته‌ای ۴) آشنایی با نیمکره غربی و در نتیجه دامنه نفوذ آمریکا به منظور دستیابی به شخصیت سیاسی در جامعه بین‌المللی. با این حال،‌ پرسش‌های زیادی همچنان بی‌پاسخ مانده‌اند؛ پرسش‌هایی همانند این که آیا اثر طولانی مدت این روابط دوستانه فزاینده، مانند رابطه بین کاراکاس و تهران به طور کامل مورد تحلیل قرار گرفته است؟ یا این که آیا اقدامات و روش‌هایی که دولت‌های آمریکای لاتین اتخاذ کرده‌اند، تنها به دلیل عدم وجود اهداف بلند مدت‌اند؟ ● تجارت و سرمایه گذاری در سال‌های گذشته، ایران روابط اقتصادی خود را با بسیاری از کشورهای آمریکای لاتین توسعه داده و موافقت نامه‌های تجاری مهمی را با ونزوئلا، بولیوی، پرو، برزیل و حتی آرژانتین به امضا رسانده است. در گزارش دسامبر ۲۰۰۹ صندوق بین‌المللی پول، برزیل به عنوان بزرگترین شریک تجاری ایران در آمریکای لاتین معرفی شده است. در سال‌های ۲۰۱۰-۲۰۰۹ تجارت ایران با برزیل به بیش از ۲ میلیارد دلار رسیده که این میزان در سال ۲۰۰۵ تنها ۵۰۰ میلیون دلار بوده است و پیش‌بینی می‌شود در پنج سال آینده به ۱۰ میلیارد دلار برسد. علیرغم تنش‌های سیاسی بین ایران و آرژانتین، پس از حوادث بمب گذاری سال‌های ۱۹۹۲ و ۱۹۹۴ در بوینس آیرس و به نوعی متهم شدن ایران به دست داشتن در این حملات توسط غرب و آمریکا، آرژانتین دومین شریک تجاری ایران در منطقه است. روابط تجاری دو کشور در طول دهه ۹۰ تا حدی کاهش یافتند، اما هرگز متوقف نشدند و تا سال ۲۰۰۸ تجارت دو جانبه به ۲/۱ میلیارد دلار افزایش یافت که این میزان، جهش قابل توجهی را نسبت به سال ۲۰۰۷ (۳۰ میلیون دلار) نشان می‌دهد. رابطه بین ایران و ونزوئلا نیز ترکیبی از دستاوردهای واقعی و حمایت‌های لفظی دیپلماتیک است. طبق گزارش صندوق بین‌المللی پول، تجارت دو جانبه بین ایران و ونزوئلا، علیرغم وجود روابط دیپلماتیک و سیاسی صمیمانه، همچون دیگر کشورهای آمریکای لاتین توسعه نیافته است. به عنوان مثال، در شرایطی که تجارت ایران با برزیل و آرژانتین از سال ۲۰۰۷ به ترتیب ۸۸ و ۹۶ درصد افزایش داشته، تجارت با ونزوئلا در همین مدت تنها ۳۱ درصد رشد را تجربه کرده است. به دنبال افزایش تجارت با برزیل و آرژانتین، اکنون ونزوئلا پنجمین شریک تجاری بزرگ ایران در این منطقه به شمار می‌رود. ایران همچنین روابط دیپلماتیک و تجاری عمیق‌تری با بولیوی ایجاد کرده است. توافق نامه‌های تجاری و انرژی را که در سپتامبر ۲۰۰۷ بین لاپاز و تهران به امضا رسیدند، می‌توان تأکیدی بر ماهیت دوستانه روابط بین دو کشور دانست. حضور ایران در اقتصاد بولیوی از طریق سرمایه گذاری و حمایت‌های تکنولوژیکی در پروژه‌های صنعتی مانند کارخانه‌های لبنیات، کشاورزی، معدن و ساخت‌ سدهای هیدرو الکتریک توسعه یافته است. علاوه بر آن، در ژوییه ۲۰۰۹ تهران موافقت کرد که وام ۲۸۰ میلیون دلاری با بهره پایین به لاپاز اعطا کند و بالاخره پرو و اکوادور هم از وارد کنندگان مهم کالاهای ایرانی هستند. تحلیل آماری صورت گرفته از سوی صندوق بین‌المللی پول نشان می‌دهد که تجارت ایران-آمریکای لاتین در سال ۲۰۰۸ با سرعتی بی‌سابقه، رشد ۲۰۹ درصدی را تجربه کرده و میزان آن به ۹/۲ میلیارد دلار رسیده است. ● منافع ژئوپلیتیک معاون وزیر امور خارجه برزیل، در اوایل اوت ۲۰۱۱ و تحت نگرانی شدید آمریکا با همتای ایرانی خود دیدار کرد. ماریا لوییزا، ایران را یکی از مهمترین شرکای برزیل و کشوری دارای نفوذ توصیف کرد. وی اشاره کرد که تهران و برازیلیا با توجه به پیشرفت‌های دو کشور در زمینه‌های گوناگون تلاش می‌کنند تا سطح روابط دو جانبه را افزایش دهند. علی آهنی، به نوبه خود روابط دوستانه دو کشور را مورد تقدیر قرار داد و گفت که دولت‌های ایران و برزیل مشتاق‌اند روابط خود را توسعه دهند. طبق گزارش روزنامه اطلاعات ایران، این کشور تعداد سفارتخانه‌ها و مراکز فرهنگی خود را در آمریکای لاتین نزدیک به دو برابر کرده است. به علاوه، ایران در مذاکره برای رفع محدودیت دریافت ویزا با کشورهای نیکاراگوئه، ونزوئلا و بولیوی موفق بوده است. ادامه روابط تجاری با آرژانتین - علیرغم برخی مشکلات سیاسی بین دو کشور - نشان می‌دهد که منافع ژئوپلیتیک در اولویت قرار دارند. مسأله دیگر آن که ونزوئلا، کوبا و سوریه تنها کشورهایی‌‌اند که از برنامه هسته‌ای ایران در سازمان ملل در سال ۲۰۰۶ حمایت کردند. بدون شک، در حال حاضر این حمایت در میان کشورهای آمریکای لاتین افزایش یافته است. اکنون بولیوی و برزیل هم حمایت خود را از برنامه هسته‌ای غیرنظامی ایران اعلام کرده‌اند. همچنین هوگو چاوز رسماً اعلام کرده که برنامه هسته‌ای ایران برای دستیابی به تکنولوژی هسته‌ای صلح آمیز حقی مشروع است که ونزوئلا از آن حمایت می‌کند. در نهایت، باید گفت که آمریکای لاتین حضور ایران را در منطقه بر اساس منافع اقتصادی در نظر می‌گیرد. ‌این حضور همچنین می‌تواند نفوذ آمریکا را کاهش دهد. اما باید گفت در این میان، آمریکا شرایطی را به وجود خواهد آورد که در آن این کشورها - مهمترین آنها برزیل به عنوان مرکز قدرت آمریکای لاتین و کشوری که به دنبال دستیابی به کرسی دایمی در شورای امنیت سازمان ملل است - مجبورند بین واشنگتن و تهران یکی را انتخاب کنند.