درام ایرانی از نگاه سفید و سیاه

در هفته های اخیر سریال «تا ثریا» به کارگردانی سیروس مقدم توانست با جلب نظر مخاطبان تلویزیون، بینندگان زیادی را در زمان پخش خود جذب کند و به تعبیر آمارها موفقیت قابل توجهی در این راه کسب نماید. در این میان اندکی پس از شروع پخش این سریال نقدهای زیادی درباره آن شد، نقدهایی که هر کدام از زاویه خاصی به آن نگاه کرده بودند. اما نکته ای که در برخی از این نقدها وجود داشت نگاه مطلقاً سیاه یا سفید بود. درحالی که باید به این نکته اشاره کرد که سریالی مانند «تا ثریا» را باید از هر دو منظر دید و نگاهی با درنظر گرفتن ابعاد مختلف به آن داشت. «تا ثریا» که می توان آن را در زمره درام های اجتماعی رئالیستی دانست از آن دست سریال هایی است که نقد و بررسی آن نیاز به نگاه مثبت و منفی دارد. چراکه این سریال همان گونه که از فاکتورهای مثبت قابل توجهی برخوردار بود، ضعف هایی هم داشت که نمی توان جدا از هم آنها را زیر ذره بین نقد قرار داد. «تا ثریا» جزء آن دست سریال هایی قرار می گیرد که از یک گره مشخص آغاز می شود، گرهی که گویی نویسنده و کارگردان این سریال می خواسته اند همه چیز را حول آن بررسی کنند. این گره چیزی نیست جز مشکلات براثر افتادن در دام ربا! داستان سریال از جایی شروع می شود که ثریا تصمیم می گیرد برای تأمین هزینه های خود و به نوعی بخشیدن جان تازه ای به زندگی خانواده خود که پدرشان را از دست داده اند خانه ای که با همسرش خشت آن را بنا نهاده را بفروشد و پولش را در اختیار کسی قرار دهد که هر ماه به او سودی بپردازد. در این بین نقش داماد بزرگ او برای انجام این کار پررنگ است. با نگاهی به شروع داستان و آغاز روند اصلی آن متوجه خواهیم شد که داستان سریال سعی دارد بر زشتی ربا تأکید کند و به نوعی به مخاطب خود این پیام را هم منتقل کند که از این موضوع اتفاقات ناگواری به وجود خواهد آمد. در ادامه داستان هم مشکل آفرینی این موضوع را بعینه می بینیم و از قرار معلوم قصه توانست تا پایان این موضوع را به خوبی منتقل کند. چرا که داستان طوری پیش رفت که مخاطب هر گرهی که به وجود می آمد را به بحث ربا ارجاع می داد و این موضوع، اتفاقی خوشایند و قابل توجه محسوب می شود. علت مثبت بودن آن هم این است که به هرحال مخاطب توانست در بین اتفاقات و مشکلات پیاپی ای که برای ثریا و خانواده اش پیش می آمد یک ارتباط زنجیره ای و علت و معلولی برقرار کند. اما در کنار این موضوع مسئله ای که ذهن برخی بینندگان را با سؤال روبه رو کرد ازدواج سرهنگ با ثریا بود. چرا که برخی از بینندگان این سریال که در سنین میان سالی قرار داشتند براین باورند که در دنیای واقعی فردی مانند ثریا هیچ گاه در وضعیت مشابه دست به چنین کاری نخواهد زد. نکته جالب اینجا بود که ثریا در شرایطی به این کار دست زد که به شکل قابل توجهی از پی بردن فرزندانش به این موضوع هراس داشت و همین هراس او یکی از دستمایه های اصلی پیش بردن داستان سریال قرار گرفت، که این تمهید چندان مطلوب نبود. چرا که خود بحث ترس از این موضوع آن قدر ظرفیت و پتانسیل نداشت که سریال دیالوگ هایی در این حد را به آن اختصاص دهد. در کنار این موضوع بحث علاقه غیرعقلانی پسر خانواده به یکی از همکلاسی هایش هم از دیگر مسائلی بود که به نوعی در مرحله اول و با مطرح شدنش دارای پیام های مشخص و منطقی به نظر می رسید، اما هر چه سریال جلوتر رفت، این ماجرا به جای پرداخت صحیح به موضوعی تبدیل شد که هرازچندگاهی مطرح می شد و دوباره کنار می رفت. همچنین مسئله ای که کاملا به چشم می خورد شیب تند بحران در این سریال بود. موضوعی که هم بینندگان و هم کارشناسان به آن اشاره داشتند. چرا که در ابتدا، یعنی در قسمت های نخست مخاطب حس می کرد که قرار است یک فیلم درام اجتماعی ببیند، اما خیلی سریع شیب درام سریال، آن قدر سریع شد که به یک تراژدی تمام عیار مبدل گشت که دائما در آن بحران وجود داشت و بحران سازی ها اجازه فکر کردن و نفس کشیدن را از او گرفته بود. ● خروج از منطق در برخی قسمت ها در این بین باید به این موضوع هم اشاره داشت که این گونه نمایش بحران در یک زندگی به صورت پیوسته و مداوم نه تنها باعث فکر کردن و اندیشیدن بیننده نمی شود، بلکه اجازه هرگونه فکر کردن را هم می گیرد. درباره «تا ثریا»، در قسمت های میانه سریال کار به جایی رسید که حتی برخی آن را یک فیلم هیجانی می دانستند که قرار است در آن تنها بحران و گره وجود داشته باشد و همین موضوع از بار مفهومی آن تا حد قابل توجهی جلوگیری کرد. چرا که به وجود آمدن مشکلات پی درپی و به نوعی قرار دادن تلخی های متداوم در کنار هم، «تا ثریا» را از روند منطقی خود خارج کرد. این روند غیر منطقی تا جایی پیش رفت که در برخی صحنه ها منجر به لوث شدن قصه شد. نمونه بارز این موضوع را می توان در دو صحنه؛ درخواست ارث سرهنگ به وسیله داماد کوچکش بدون اطلاع ثریا، و راه ندادن ثریا و پسر کوچکش پویا به خانه دختر مورد علاقه او دید. هر دو این صحنه ها به شدت سریال را به سمت لوث شدن سوق می داد. چرا که اولا بر طبق قانون، درخواست مهریه و ارث توسط همسر متوفی تنها باید به وسیله خود شخص او صورت پذیرد و جز او که در اینجا ثریا است فرد دیگری نمی تواند تقاضای مهریه و یا ارث نماید. این درحالی بود که در این فیلم ماجرای اصلی ثریا و به نوعی بی آبرویی او از وقتی شروع شد که داماد کوچکش به جای او درخواست مهریه و ارث کرد که این موضوع اصلا با اصل قانون و واقعیت همخوانی نداشت و مخاطب ریزبین ایرانی هم این موضوع را کامل متوجه شد. همچنین صحنه ای که پویا و ثریا در شب خواستگاری به خانه دختر مورد علاقه پویا راه داده نشدند هم از صحنه هایی بود که آنچنان که باید در عرف پذیرفته شدنی نیست. صحنه های این چنینی در سریال «تا ثریا» باعث شد تا بیننده احساس کند که سریال در برخی لحظات به ورطه بحران سازی مفرط و کاذب افتاده است و این مسئله کمی باعث گریز مخاطب از میانه داستان شده بود. اما در کنار این موضوع باید توجه کرد که تا ثریا با نگاهی تقریبا همذات پندارانه و دراماتیک توانست مخاطب قابل توجهی جذب کند. همچنین هوشیاری و عدم اعتماد به هر کسی، بی عاقبت بودن ربا و نتایج ناگوار آن، پرهیز از کارهای بدون پشتوانه عقلانی هم از پیام های لازم و مثبتی بود که این سریال تا حدی به انتقال آنها پرداخت. در کنار این موضوع نباید از بازی های اغلب درخشان این سریال به ویژه آزیتا حاجیان و همایون ارشادی هم غافل شد. به ویژه که حاجیان توانست به خوبی نقش پرفشار ثریا را ایفا کند. در این بین نباید از سبک جذاب فیلمبرداری این سریال هم غافل شد که این موضوع جذابیت خاصی به برخی صحنه های آن داده بود، دلیل این موضوع هم استفاده از دوربین کم حجم و سبکی بود که این گونه فیلمبرداری را آسان کرد. هر چند که فیلمبرداری به وسیله آن در تنظیم فوکوس کمی سخت تر شده بود، اما به هر حال با مهارت فیلمبردار این سریال نتیجه مطلوبی در برداشت. انتخاب بازیگران «تا ثریا» هم از نقاط قوت آن محسوب می شود. تمام کاراکترهای سریال در جای خود تیپ و شخصیت خاصی داشتند که باید در انتخاب آنها دقت می شد و از قرار معلوم سیروس مقدم در این امر موفق بوده و توانسته مخاطب را با شخصیت های سریال همراه کند. نکته دیگری که در پایان باید به آن اشاره کرد، تلخی افراطی سریال «تا ثریا» است. این سریال تلاش می کرد تا از این طریق پیام های اجتماعی خود را با تأثیر بیشتری به مخاطب ارائه دهد، اما واقعیت این است که می شود مسائل اجتماعی را نشان داد، اما کام او را نیز تلخ نکرد. ضرب و شتاب سریال و موسیقی متن در این زمینه نقش بسزایی دارند، به طوری که این دو فاکتور هم می توانند فضا را خشن کنند و هم باعث تلطیف فضای قصه سریال شوند.