خاموشی سینما و ادبیات در حوزه کودک

سینما به عنوان هنر هفتم بنا به ضرورت از هنرهای قبلی استفاده می‌کند. این هنرها از خطاطی گرفته تا تئاتر و ادبیات همه در سینما جلوه می‌یابند. سینمای داستانی برای کودکان و بزرگسالان در این میان بهترین استفاده از ادبیات را کرده است. سینما می‌تواند بدون دیالوگ، گفت‌وگو یا متن کلامی حرف خود را بزند اما این سینما صامت یا خاموش است که امروز هم چندان طرفدار ندارد. در حقیقت فیلم‌های خاموش هم متن یا نوشته‌ای در زیرساخت خود دارند و در ذهن پدیدآورنده از قبل نوشته می‌شوند تا در ذهن بیننده بازسازی شوند. حتی فیلم‌های صامت هم صبقه و رنگی از ادبیات دارند. امروز رابطه ادبیات و فیلم یک رابطه ارگانیک است. در حقیقت سینما بیشترین استفاده را از کلام می‌کند و منظور از کلام، کلام هنری برای بیان قصه‌ای است که ارزش‌های زیباشناختی داشته باشد. در حوزه کودک و بزرگسال یکی از لوازم اصلی فیلم، ادبیات است. کودکان با توجه به شرایط سنی و امکانات تجربی می‌توانند سریع‌تر با سینما ارتباط برقرار کنند اما به گمان من در درازمدت ادبیات تاثیرات پایدارتری بر ذهن کودکان دارد. داستان به عنوان پیچیده‌ترین و بلندترین شکل ادبیات کلامی برای کودکان و نوجوانان سال‌های سال وجود داشته و رمان کودک به عنوان یک پدیده تازه از زمان پیدایش همراه با تصویر بوده است. کتاب اختراع «هوگو کابره» نوشته «برایان سلزنیک» یک نقطه عطفی از رابطه تصویر و رمان است. تا پیش از این تصویر در خدمت کلام بود و در کنار کلام به عنوان کمک‌دهنده و تکمیل‌کننده روایت بوده است. کار مهمی که «سلزنیک» انجام داد این بود که به جای مخلوط کردن تصویر و کلام این دو را با هم ترکیب کرد. یعنی تصاویر به صورت لازم و ملزوم ساختار قصه در این کتاب محسوب می‌شوند. کتاب «هوگو کابره» با تصویر شروع می‌شود، خواننده تصویرخوانی می‌کند و با زبان و رسانه تصویر وارد قصه می‌شود. حدود یک فصل از قصه که می‌گذرد بلافاصله کلام رشته قصه را به دست می‌گیرد و در این قسمت دیگر خبری از تصویر نیست بلکه کلام به طور مستقیم و بدون استفاده سنتی از تصویر روایت خطی داستانی را پیش می‌برد. با توجه به ذهن خواننده کودک و نوجوان، که رنگارنگی بیان را دوست دارد باز قصه به شکل دیگری کوک می‌شود و تصویر سینمایی دوباره به کتاب بازمی‌گردد. این‌بار نه به شکل سنتی بلکه به صورت توالی هنری قصه به پیش می‌رود. در نتیجه این کتاب «سینما رمان» خوانده شد که در تاریخ ادبیات کودک و نوجوان بی‌سابقه بوده است. در گذشته نمونه‌های کمیک استریپ مثل «تن‌تن» وجود داشت اما این موارد قابل مقایسه با این کتاب نیست زیرا در گذشته کلام یا تصویر به شکل منفرد در ادبیات دیده می‌شد. حتی کلام و تصویر با هم وجود داشت اما این استفاده به صورت متوالی نبود. در نتیجه این کتاب نوآوری شگفت‌انگیزی در ادبیات کودک و نوجوان به حساب می‌آید. در این کتاب خواننده کودک و نوجوان یا حتی بزرگسال به تماشای تصویر می‌نشیند و به زیبا‌ترین شکل ممکن سینما وارد ادبیات کودک و نوجوان می‌شود. از آنجایی‌که من آدم ادبی هستم از خواندن کتاب بیشتر لذت بردم. البته برگردان سینمایی «اسکورسیزی» نیز زیبایی‌های خاص خود را دارد. این کارگردان توانسته کتاب را کاملا سینمایی کند و تغییراتی که در داستان به وجود آورد به انتقال محتوای فیلم کمک کرده است. این فیلم از تمام امکانات بصری یا دیداری سینما که در تجربه آدمی و مهارت اسکورسیزی وجود داشت، استفاده لازم را کرده است. از مصاحبه‌های «برایان سلزنیک» هم می‌توان دریافت که او کاملا این تغییرات را تایید کرده است. او می‌گوید که انگار اسکورسیزی در نوشتن این داستان با او شریک بوده است. کتاب مستقلی هم به عنوان پشت صحنه هوگو نوشته شده است و من این کتاب را مطالعه کردم، به نظرم آمد که این کتاب نمی‌تواند برای خواننده ایرانی چندان جذاب باشد در نتیجه فعلا از ترجمه آن منصرف شدم. جالب این است که توالی تصویر و کلام در رمان بعدی «برایان سلزنیک» به صورت جدیدی درآمده، به این شکل که در رمان «شگفت‌زده» تصویر یک قصه‌ای بیان می‌کند و رمان قصه‌ای دیگر تا اواخر کتاب که نویسنده با استفاده از یک تکنیک داستانی این دو قصه را به هم وصل می‌کند. همان طور که می‌بینید این خلاقیت بسیار جذاب است و ذهن کنجکاو کودکان را با خود درگیر می‌کند. سینمای حرفه‌ای با نوآوری‌های جدید در حوزه سینمای کودک و نوجوان مشغول تولید محتواست و از آثار ادبی معروف برای ساخت فیلم‌ها نیز استفاده می‌کند. در فیلم‌های محبوب کودک و نوجوان به عنوان مثال «شرک» جنبه ادبی فیلم بسیار پررنگ است و استقبال زیادی از آثار بزرگ ادبی در سینما صورت می‌گیرد. داستان‌هایی مانند «آلیس در سرزمین عجایب» دایما با روایت‌های جدیدی در قالب سینمایی درمی‌آید و کتاب‌های مشهوری چون «هری پاتر» توانستند در سینمای کودک نیز موفق ظاهر شوند. اما در کشورمان اگر در سینمای کودک فیلم مناسبی ساخته نشده است باید پرسید اساسا رمان یا شعر و محصول ادبی مهمی در زمینه کودک در این سال‌ها ساخته شده است؟ همان عواملی که مانع تولید داستان، ادبیات و شعر اصیل است مانع تولید فیلم‌های سینمایی نیز به شمار می‌رود. امروز به دلیل محدودیت‌های بیرونی که بر فرآیند ادبیات تاثیر‌گذار است داستان‌ها و رمان‌های کمی تولید می‌شود و این محدودیت‌ها بسیار بازدارنده است و بازوها و خلاقیت نویسنده و فیلمساز را می‌گیرد، در نتیجه مهم‌ترین عامل عدم تولید فیلم در کشور همین محدودیت‌هاست.