حسرت نخوریم دوبله انیمیشن‏ها را دریابیم

۱) چند سالی است (می‌توانید، بخوانید حداقل دودهه) هرزمان صحبت از دوبله به میان می‏آید، مردم، کارشناسان و منتقدان و حتی خود دوبلورها و گوینده‌ها، حسرت کیفیت دوبله‌های گذشته و افسوس صداهای ماندگاری را می‏خورند که یا از میان ما رفته‏اند یا به هر دلیلی کم‌کار شده‏اند. اما واقعیت این است که در تمام این سال‌ها، دوبله با افت‌وخیز به راهش ادامه داده‏، گاهی توانسته خود را به نقطه اوج برساند و گاه هم کیفیت ضعیف آن، آه از نهاد همه برآورده ‏است. بعد از انقلاب اسلامی تا اواسط دهه ۶۰، گوینده‌های معروف عرصه دوبله، همچنان در معدود فیلم‌های ایرانی که ساخته می‌شد، صحبت می‌کردند و به دلیل محدودیت ورود فیلم‌های خارجی، فعالیت آنها در سینما اندک بود. سال ۱۳۶۴ بنیاد سینمایی فارابی، مقرراتی را وضع کرد که طبق آن فیلم‌های سینمایی باید صدابرداری سر صحنه می‌داشتند و در صورت فراهم نبودن شرایط، خود بازیگرها به جای خودشان حرف می‌زدند. این ضابطه، بحث‏ها و جدل‏های بسیاری را موجب شد که خلاصه آن می‌شود اینکه گوینده‌ها معتقد بودند، تعدادی از بازیگران صدای خوبی ندارند و باید گوینده به جای آنها صحبت کند و همچنین برخی بازیگرها با چم و خم حرفه دوبله آشنا نیستند و نمی‌توانند به اصطلاح سینک باشند. به هرحال این مقررات زمینه‏ساز شکل‌گیری و رشد کمی و کیفی حرفه صدابرداری سرصحنه در سینمای ایران و البته تلویزیون شد، هرچند دوبلورها را بیش از پیش محدود کرد و برخی از صداهای آشنا هم جلای وطن کردند. از اوایل دهه ۷۰ با آزاد‌سازی ویدیو و شروع فعالیت موسسه رسانه‌های تصویری، دوبله فیلم‌های خارجی عرصه جدیدی برای گوینده‌های قدیمی و تازه‏کار شد و بحث‏هایی را هم در ارتباط با مشکلات ورود نیروهای تازه‌نفس به دوبله برانگیخت . البته در تمامی این سال‌ها و در کنار همه باید و نبایدهای سینما، تلویزیون راه خود را ادامه داده و می‌دهد به طوری که می‌توان از اواسط دهه ۶۰، مجموعه‌های تلویزیونی متعددی را به یاد آورد که هم سریال‏های تلویزیونی خوبی بودند و هم دوبله‌های به‌یادماندنی داشتند، نظیر مجموعه مارکوپولو، ارتش سری، لبه‌تاریکی، شرلوک هولمز، پوآرو، خانم مارپل، قصه‌های جزیره و نیز مجموعه‌هایی که این روزها در حال پخش است، مانند پرستاران. در واقع مقصود نگارنده از یادآوری بسیار مختصر سرگذشت دوبله طی ۳۰ سال گذشته‏، تاکید همین نکته است که دوبله در تمامی این سال‌ها به راه خود ادامه داده و سبب افت و خیز آن، مجموعه دلایلی است که همواره هم از سوی دوبلورها و هم از سوی صاحب‏نظران به آنها اشاره می‌شود. فقط کافی است به گفت‌وگوهای کوتاه و بلند گوینده‌ها و مدیران دوبلاژ نگاهی بیندازید. در اکثر آنها به مواردی چون تعجیل در دوبله آثار، ترجمه غلط، تغییرات غیرضروری داستان، سپردن اثر به‏ دست افراد نابلد، انتخاب نامناسب گوینده‌ها و از همه مهم‌تر کیفیت خود اثر، به‏عنوان دلایل اصلی افت کیفی دوبله یک فیلم یا سریال اشاره می‌شود و اینها یعنی در آثاری که از یک‌سو این موارد کاملا یا تا حدودی برطرف و از سوی دیگر تعهد، خلاقیت و صداقت گروه دوبله اثر هم همراه کار شده، کیفیت دوبله قابل قبول شده ‏است که نمونه‌هایش در سینما و تلویزیون کم نیستند. ۲) حکایت دوبله انیمیشن در ایران به دهه ۴۰ برمی‌گردد. معروف‏ترین انیمیشنی که در آن دوران دوبله شد، عصر حجر بود که هنرمندانی چون منوچهر نوذری، محمود قنبری و اکبر منانی گوینده‌های اصلی آن بودند و توانستند با صداسازی‏های دلنشین‏شان شخصیت‌های این انیمیشن را برای تماشاگران شیرین‏تر کنند. طی این پنج دهه، تعداد انیمیشن‏هایی که دوبله بسیار خوبی داشتند، کم نیست. در واقع کیفیت دوبله انیمیشن، برای مدیران دوبلاژ، مترجمان و نیز گوینده‌ها بسیار جدی بود، به طوری که حتی گروهی از گوینده‌ها به انیمیشن‏گو شهرت یافتند. آنها دوبلورهای توانایی بودند – و هستند - که می‌توانستند به جای شخصیت‌های متفاوت انیمیشن‏ها از حیوان‏ها تا اشیا و از آدم‌های معمولی تا موجودات عجیب و غریب به شیوه‏ای صحبت کنند که همه آنها برای مخاطبان اصلی‏ این آثار یعنی کودکان، قابل باور و دوست‌داشتنی و خاطره‏انگیز باشند، انیمیشن‏هایی چون رابین‏هود، مهاجران، خانواده دکتر ارنست، باربا پاپا، بابا لنگ‌دراز، زنان کوچک از یاد ما محوناشدنی است. اما آنچه امروز در مورد دوبله تعدادی از انیمیشن‏ها چه در تلویزیون و چه در شبکه نمایش خانگی نگران‌کننده است، کیفیت ترجمه و نحوه دوبله اثر و صداسازی‏هایی است که گاه بسیار دلخراش و مایوس‏کننده هستند، به نحوی که حتی کودکان عاشق انیمیشن را هم دل‌زده و خسته می‌کنند. دوبله انیمیشن به‏ویژه در آثار ارایه‌شده در نمایش خانگی دچار تمسخر لهجه‌ها و گویش‏ها، استفاده از الفاظ و ادبیات لمپنی شده‏ است. تکرار صداها و نبود تنوع هم از مدتی پیش، دامنگیر انیمیشن‏های تلویزیونی است. متاسفانه در مواردی هم که برای یک شخصیت انیمیشن، صدا‏ و تیپ‏سازی موفقی می‌شود، آن را در آثار گوناگون کوتاه و بلند و ایرانی و خارجی به حدی تکرار می‌کنند که لذت شنیدنش را از مخاطب می‏گیرند.