جماعتی‌ پیچیده و بانفوذ

سال ۱۳۰۷ هـ‍. ش.‌/‌ ۱۹۲۸ م. جنبش اخوان‌المسلمین توسط شیخ حسن‌بن احمدبن عبدالرحمن البنا معروف به حسن البنا در شهر اسماعیلیه مصر تشکیل شد. این نهضت به تاثیر از اندیشه‌های سیدجمال‌الدین اسدآبادی و در پاسخ به انحطاط داخلی مسلمانان و سلطه بیگانگان بر کشورهای اسلامی بویژه بر کشور مصر پدید آمد. پس از ترور حسن البنا، بتدریج تحولی در جنبش اخوان‌المسلمین صورت گرفت. این تحول عبارت بود از جایگزین کردن راه‌های مسالمت‌آمیز به جای مبارزه مسلحانه علیه رژیم و سلطه بیگانگان. این اقدام که در پی ناامیدی از مؤثر بودن راه‌حل نظامی برگزیده شد، از محبوبیت و کارایی اخوان کاست و گروه‌های جدید اسلامی (مانند جهاد اسلامی) که درگذشته متاثر از اخوان‌المسلمین بودند، اما بر مبارزه نظامی پای می‌‌فشردند، پا به میدان گذاشتند. با این وصف، تاثیر عمیقی که جنبش اخوان در روند مبارزات مردم مصر و جهان اسلام داشته غیرقابل انکار است. فعالیت جماعت اخوان‌المسلمین در تمام دوران حکومت حسنی مبارک ممنوع بود، اما گروه‌های وابسته به این جریان توانستند افرادی را به نمایندگی خود به پارلمان (الشعب‌) بفرستند. مهم‌ترین اهداف این جماعت را می‌توان این‌گونه برشمرد: آزادسازی دنیای اسلام از سلطه بیگانگان، مبارزه با جهل، بیماری و فقر، ترویج صلح جهانی، تجدید خلافت اسلامی، ایجاد یک دولت مذهبی و وحدت کشورهای عرب مسلمان. با این حال اخوان‌المسلمین تنها در محدوده مصر باقی نماند و فعالیت‌های خود را در سایر کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا بسط داد. به طوری که هم‌ اکنون می‌توان گفت این گروه در اکثر کشورهای اسلامی (از پاکستان گرفته تا مراکش و موریتانی) دارای شاخه یا شعبه‌های مستقلی است که به تناسب شرایط آن کشورها عمل می‌کنند. در عین حال به دلیل داشتن ایدئولوژی واحد و ساز و کار تشکیلاتی مشابه آنها را به صورت یک تشکل بزرگ و جهانی معرفی می‌کند. ● ویژگی‌های اخوان ۱‌‌ـ‌ مهم‌ترین ویژگی اخوان‌المسلمین، جامع و فراگیر بودن آن است. این ویژگی دارای ۲ بعد است: نخست این که اخوان در مصر به صورت یک تشکیلات جامع ظهور کرد، به گونه‌ای که فقط یک نهضت سیاسی نبود، بلکه یک واحد فرهنگی، موسسه اقتصادی، بینش اجتماعی، ارتش مردمی و... نیز بود. دوم این که کم و بیش در برخی از کشورهای اسلامی ایده‌ها، هدف‌ها و تشکیلات اخوان‌المسلمین به عنوان یک الگوی مناسب مبارزه ضددولتی پذیرفته و به کار بسته شد، حتی این الگوگیری در کشورهای اسلامی دورتر از مصر چون ایران (فداییان اسلام) و افغانستان (حزب جمعیت اسلامی) صورت گرفته است. ۲ ‌‌ـ ‌از دیگر ویژگی‌های اخوان آن است که کارش را با تبلیغ و معرفی دین اسلام به عنوان تنها راه نجات آغاز کرد. سپس به جذب و سازماندهی افراد و در مرحله سوم به مبارزه و ستیز همه جانبه (بویژه نظامی) علیه رژیم مصر و استعمار انگلیس ‍ پرداخت. در ستیزه‌جو شدن اخوان، مساله فلسطین بیش از سایر مسائل (مانند افزایش سلطه استعمار) موثر بود. به عنوان نمونه، اخوان سال ۱۳۲۵ هـ. ش.‌/‌ ۱۹۴۶ م. برای نخستین بار دسته‌های کوچک نظامی برای حمله مسلحانه به مراکز یهودیان در خاک فلسطین اعزام کرد و همچنین اعضای اخوان در اولین جنگ اعراب و اسرائیل شرکت کردند. ۳‌‌ـ‌ ویژگی و اهمیت دیگر اخوان‌المسلمین تنها به عقایدی نیست که مطرح می‌سازد، زیرا آنچه اخوان مطرح کرده است پیشتر از سوی اندیشمندان دیگر اسلامی چون سیدجمال‌الدین، عبده و کواکبی نیز مطرح شده است. اما اهمیت کار اخوان به این جهت است که تعالیم و عقاید اسلامی را به زبانی ساده، قابل فهم، منظم، مسنجم درمی‌آورد به گونه‌ای که قادر به پاسخگویی به نیازهای جدید مسلمانان باشد. ایده‌ها، هدف‌ها و شکل سازمانیِ اخوان‌المسلمین مصر از سوی مسلمانان مبارزِ کشورهای اردن، سوریه و سودان مورد قبول قرار گرفت و بر این اساس تشکیلاتی مشابه اخوان‌المسلمین مصر در این کشورها تاسیس شد. به همین جهت است که هم‌اکنون در حیات سیاسی بسیاری از کشورهای اسلامی جنبش یا سازمان اخوان‌المسلمین به نحوی حضور دارد. شاخه سودانی اخوان‌المسلمین اواسط دهه ۲۰ هـ‍. ش.‌/‌ ۴۰ م. به رهبری علی طالب‌الله شکل گرفت. در آغاز، اخوان‌المسلمین سودان خواهان اسلامی‌کردن جامعه از طریق تغییر حکومت موجود و تاسیس یک حکومت اسلامی بود. اما پس از آن که دولت جعفر محمد نمیری شریعت اسلامی را در سودان به اجرا گذاشت دولت عمرالبشیر آن را با شدت و وسعت بیشتری تداوم بخشید. ‌اخوان‌المسلمین اردن نیز سال ۱۳۲۵ هـ‍ ش. ‌/‌ ۱۹۴۶ م. در شهر امان با همان انگیزه‌هایی که در تولد اخوان در مصر و سودان موثر بوده‌اند، تشکیل شد. اما برخلاف کشورهای مذکور بسرعت رو به گسترش گذاشت. هم‌اکنون حزب عمل اسلامی اردن در واقع ادامه‌دهنده راه اخوان در اردن به حساب می‌آید که خواستار اصلاحات گسترده در این کشور است. اخوان‌المسلمین سوریه سال ۱۳۱۴ هـ‍. ش.‌/‌ ۱۹۳۵ م. در شهر حلب به وسیله دکتر مصطفی السّباعی به وجود آمد. بارزترین مشخصه این جنبش در سوریه، مخالفت دائمی آن با دستگاه سیاسی حاکم بر کشور بوده است. از مهم‌ترین جلوه این مخالفت می‌توان به درگیری نظامی ۱۳۶۰ هـ. ش. ‌/‌ ۱۹۸۱ م. بین طرفداران این جنبش و دولت مرکزی اشاره کرد که به مدت ۳ هفته در شهر حما جریان یافت و تعداد زیادی از مردم عادی و نیروهای نظامی دولت کشته شدند. اعضای این جنبش همچنان بخشی از نیروهای مخالف دولت سوریه به حساب می‌آیند. جنبش مقاومت اسلامی حماس نیز یکی از شاخه‌های تاثیرگذار جنبش اخوان‌المسلمین در فلسطین است که تقریبا ۲۲ سال پیش به وسیله افرادی چون شیخ احمد یاسین بنیانگذاری شد. حماس اخیرا اعلام کرد خود را جزو شاخه‌های بین‌المللی اخوان‌المسلمین به حساب می‌آورد.