جـلـوی دروغـگویـی را از کـودکـی بـگـیـریـم

«بابام واسم یه دوچرخه خریده که پرواز هم می‌کنه»، «تازه کجاشو دیدی، ما پشت پنجره خونمون یه درخت بستنی چوبی داریم، هر موقع دلم بخواد، می‌تونم دستمو دراز کنم و یکی بکنم»، «یه عروسک دارم که باهام حرف می‌زنه تازه مشق‌هامم می‌نویسه»، «من تنگ بلوری توی یخچال رو نشکوندم...»... این جمله‌ها و انواع و اقسام خیال‌پردازی‌های از این قبیل، با اینکه بیشتر به عادت‌های مرسومی شبیه است که معمولا در گفت‌وگو و محاورات روزمره کودکان زیر ۹ سال دیده می‌شوند، اما خیلی وقت‌ها هم می‌توانند مشکل‌ساز شوند. درست است که این جمله‌ها بیشتر مواقع در همین حد اغراق‌های کودکانه باقی می‌مانند و بدون اینکه کمترین اثری داشته باشند به فراموشی سپرده می‌شوند، اما مساله اینجاست که اگر این توهمات از حالت یک تخیل ساده خارج شوند، این قابلیت را دارند که دروغ‌های بزرگی بیافریند که آثار منفی فراوانی دارد. به همین دلیل بسیاری از روان‌شناسان معتقدند دروغ‌های کوچک کودکان را هم نباید از نظر دور داشت. حالا مساله اینجاست که اصلا این دروغ‌ها از کجا می‌آیند و علت دروغگویی کودکان چیست؟ مریم محبی، متخصص روان‌شناسی کودک معتقد است علت اصلی دروغ‌های ساخته و پرداخته شده کودکان، جلب توجه است. او می‌گوید: «این دروغ‌ها معمولا زمانی بروز می‌کنند که کودک در میان همسالان یا نزد پدر و مادر، جایگاهی که انتظار دارد، به دست نمی‌آورد و نمی‌تواند توجه آنها را به خود جلب کند. در چنین مواقعی، سعی می‌کند با استفاده از بزرگنمایی، کار‌های کوچک خود را پر اهمیت جلوه دهد یا متناسب با شرایط، مسایلی را خلق کند و با استفاده از داستان‌هایی خیالی آن را به زبان آورد.» محبی ادامه می‌دهد: «البته نمی‌توان هر جمله غیرواقعی و ساخته و پرداخته کودکان را دروغ دانست زیرا خیال‌پردازی، یکی از ویژگی‌های اصلی دوران کودکی است و همیشه هم رنگ دروغ به خود نمی‌گیرد.» اما امید علی آسانی، آسیب‌شناس و متخصص رفتارشناسی کودکان، دروغ را در کودکان، به عنوان رفتاری آموخته‌شده و اکتسابی که به‌وسیله بزرگ‌ترها القا می‌شود، معرفی می‌کند و می‌گوید: «خیال‌پردازی کودکان را نمی‌توان دروغ دانست. بسیاری از دروغ‌های کودکان، درواقع ریشه در رفتار والدین آنها دارد.» «آسانی»، این نوع دروغ‌ها را «دروغ‌های عادت شده» می‌نامد و می‌گوید: «زمانی که والدین در شرایط بسیار معمولی به جای گفتن حقیقت، آن را کتمان می‌کنند و به‌راحتی آب خوردن دروغ می‌گویند، حتما کودک نیز این نوع بیان را به عنوان یک الگوی رفتاری در دسترس می‌پذیرد و حتی در مواقعی که نیازی به آن نیست، مورد استفاده قرار می‌دهد.» او از سوی دیگر ملامت و سرزنش بیش از اندازه کودکان را نیز عامل استفاده از دروغ در صحبت‌های آنها می‌داند و معتقد است: «کودکانی که مدام مورد امر و نهی والدین هستند و مرتب با کودکان دیگر از نظر انجام اعمال و رفتار مقایسه می‌شوند، همواره با یک نوع احساس تقصیر، گناه و حقارت دست و پنجه نرم می‌کنند و به همین دلیل معمولا برای سرپوش گذاشتن روی این احساس، به دروغ متوسل می‌شوند.» دروغگویی به هر دلیلی نگران‌کننده است و چنانچه از کودکی فراتر رود و به مراحل بزرگسالی کشیده شود، هرگز قابل‌درمان نخواهد بود. به همین دلیل روان‌شناسان اصرار دارند تا ریشه دروغگویی در صحبت‌ها از همان کودکی خشک شود. محبی می‌گوید: «یکی از راه‌های مهم برای ترک عادت دروغگویی کودکان این است که به آنها اجازه دهیم احساسات خود را آزادانه ابراز کنند و حتی اگر بیان برخی احساسات، باعث آزار و اذیت اطرافیان شود، باز هم نباید بچه‌ها را برای بیانشان تنبیه کرد بلکه باید به آنها آموخت که به‌تدریج این احساسات را با احساسات خوشایند جایگزین کنند.» به عقیده او، متعادل‌کردن انتظارات از کودکان نیز می‌تواند میزان دروغگویی را در آنها کاهش دهد. او معتقد است: «والدین و مربیان باید از هر کودک با توجه واقعیت?ها و امکاناتش انتظار داشته باشند. در غیر این صورت، دروغگویی کودک تقویت و تشدید خواهد شد زیرا از آنجا که کودک توان عملی کردن خواسته‌های اطرافیان را ندارد، به گفتن دروغ متوسل می‌شود.» دروغ و دروغگویی در دوران کودکی، هر چقدر هم که کوچک و غیرقابل‌توجه باشد، دروغ‌ها و پنهان‌کاری‌های دوران بزرگسالی را در خود نهفته دارد. اگر از کودکی این ضرورت آموخته شود که گفتن واقعیت به هر صورتی که باشد، مقبول است و باعث تنبیه و آزار نخواهد شد، به‌طور حتم جلوی بسیاری از جرم و جنایات و خیانت‌های دوران بزرگسالی گرفته می‌شود.