جزء‌شناسی شخصیت انسانی

شاید شما هم از رفتارهای آدمیان به شگفت آمده باشید. اگر با نظریه تحلیلی عاملی «ارک برن» آشنا شوید، خود و دیگران را بهتر درک کرده و می‌توانید رفتارتان را بهبود بخشید. ضمنا کمتر نسبت به رفتار دیگران متعجب می‌شوید. در این نظریه شخصیت هر فردی از سه بخش تشکیل شده، ولی در هر فردی یکی از این بخش‌ها غالب هست، بنابراین بیشتر کارهای فردی از بخش غالب سرچشمه می‌گیرد. در ادامه به توضیح مفصل این سه بخش شخصیت می‌پردازیم. ارک برن می‌گوید که رفتارها، افکار، احساسات و عواطف مختلف انسان از بخش‌های مختلف شخصیت وی سرچشمه می‌گیرد. وی اجزای شخصیت انسان را به سه بخش تقسیم می‌کند. ۱) حالت من کودک ۲) حالت من والــد ۳) حالت من بالــغ ۱) حالت من کودک: کودک هنگام به دنیا آمدن، احساس‌های درونی و نیازهایی دارد که منجر به رفتارهایی در وی می‌شود. مثلا با گرسنه بودن، گریه می‌کند و با تامین بودن، می‌خندد و... و این حالت در کودکی پایان نمی‌پذیرد و تا بزرگسالی در افراد مختلف به انحای مختلفی ادامه می‌یابد. این بخش از شخصیت بدون هیچ تدبر، فکر یا بررسی جوانب فقط با احساسات و لذات سرو کار دارد پیوسته به دنبال لذت‌جویی و دفع درد و رنج است. سه خاصیت کلی «حالت من کودک» عبارت است از: ۱) هرگز از لذت‌جویی سیر نمی‌شود. ۲) آینده را نمی‌بیند. ۳) خواسته‌اش را به تاخیر نمی‌اندازد. احساسات منفی، خلاقیت، کنجکاوی، علاقه به دانستن، اصرار به تجربه و احساس کردن از جمله خصوصیات حالت من است. این بخش از شخصیت، فرد را وا می‌دارد که هر چیزی را شخصا خودش تجربه کند. اصلا خویشتندار نیست و به عواقب احتمالی رفتارش توجهی ندارد. تمایلی به رعایت قیود اجتماعی، عرف، مذهب، قانون، تعقل و... ندارد. ۲) حالت من والد: در سال‌های اولیه کودکی (مخصوصا پنج سال اول)، باید و نباید‌های زیادی از طرف والدین به کودکان تحمیل شده یا یاد داده می‌شود. این مجموعه عظیم از وقایع خارجی و تحمیلی غیرقابل سوال در حالت من والد کودک ثبت می‌شود و در آینده بخشی از شخصیت فرد را تشکیل می‌دهد. این بخش از شخصیت، مسوول خشک و متعصب کارهای انضباطی فرد، قانون‌مداری، باید‌ها و نبایدها در افراد مختلف است. وقتی فردی بدون توجه به احساسات و عواطف یا بدون توجه به تعقل و منطق به امری مبادرت یا صحبت می‌کند یا دیگران را مجبور به انجام چنین اموری می‌کند از این بخش شخصیت خود استفاده می‌کند. سه‌بخش از شخصیت در هر فرد وجود دارد ولی مقدار اثر‌گذاری آنها از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند. همچنین حاکمیت شخصیت در هر فرد ممکن است بر عهده یکی از این اجزا باشد که هر کدام طبیعتا حکومت‌های متفاوتی را بنا خواهند گذاشت. پس شخصیت افراد متفاوت خواهد شد. شاید شما کسانی را دیده باشید که برای آنها زندگی کار است یا کسانی را دیده باشید که بسیار سخت‌گیر و منضبط هستند و مانند یک نیروی نظامی مقید به تربیت و توالی خاصی هستند و هیچ انعطافی را در زندگی نمی‌پذیرند. این افراد باید سر ساعت خاصی بیدار شوند یا به رختخواب بروند و استثنایی بر این امر قایل نیستند. اضافه کاری و غرق شدن در کارهای جدی چنان است که تفریح و سرگرمی خانواده، دوستان و فرزندان‌شان برای آنها بی‌اهمیت جلوه می‌کند. جلسات و قرارهای متعدد دارند. در شیوه تربیتی سخت و خشک و متعصب عمل می‌کنند. دیدن خنده آنها مانند خورشید‌گرفتگی هر چند سال یک‌بار در یک زمان کوتاه اتفاق می‌افتد و البته آنها هم روی نظم معین خودش که می‌توانید رصد کنید. ۳) حالت من بالغ: این بخش از شخصیت مخ شخصیت است. در واقع مجموعه‌ای از احساسات، نگرش‌ها و طرح‌های رفتاری خودمختار و مستقل است که فرد را با واقعیت‌های موجود تطبیق و هماهنگی می‌دهد. این بخش از شخصیت است که: -تجزیه و تحلیل می‌کند. - آیند‌ه‌نگری می‌کند. -میان احساسات و تعقل فرد تعادل برقرار می‌کند. -احتمالاتی را که برای حل و فصل موثر دنیای خارج ضروری هست، محاسبه می‌کند. -فعالیت‌های دو بخش قبلی (کودک و والد) را تنظیم می‌کند و واسطه عینی‌شدن میان آنهاست. در واقع شخصیت کامل انسانی، شخصیتی هست که سه‌بخش فوق (کودک، والد و بالغ) توام به صورت متعادل در آن حضور داشته باشد. ولی رییس بخش بالغ باشد و با روشنفکری در جای خود به کودک و والد اهمیت دهد و شخصیت را با تجزیه‌وتحلیل متعادل نگه دارد.