تعارض، دوسوگرایی و تردید در تصمیم‌گیری

پیمان ۲۴ ساله و دانشجوی سال چهارم پزشکی است. او که درست همین امروز امتحانات پایان دوره دانشگاهش تمام شده است، دوست دارد در میهمانی امشب شرکت کند اما از طرفی نیاز شدیدی به استراحت دارد... آیدا ۲۰ ساله با ۱۵۵ سانتی‌متر قد و ۸۷ کیلو وزن واقعا دلش می‌خواهد وزن خودش را کم کند اما از طرفی می‌خواهد هر شب از خوردن دسر بعد از شام خود نیز لذت ببرد. عماد که یک کارگر ساختمانی است می‌خواهد خودروی پیکان خود را بفروشد و یک خودروی جدید گران قیمت‌تر (پراید) خریداری کند اما واقعا بودجه‌اش محدود است. علی از صمیم قلب عاشق مریم است و او را از هر نظر برای همسرگزینی مناسب می‌داند ولی واقعا نمی‌خواهد مادر بداخلاق مریم را به‌عنوان مادرزن خود بپذیرد... پیمان، آیدا، عماد و علی همگی دچار تعارضند. شما دچار تعارض نیستید؟ روان‌شناسان از اصطلاح تعارض (conflict) برای نشان‌دادن موقعیت‌هایی استفاده می‌کنند که در آن شخصی رویدادها، ‌انگیزه‌ها، هدف‌ها، رفتارها یا تکانه‌های مخالف یا متضاد با هم را به شکلی همزمان دارد. برای مثال وقتی فرد نمی‌تواند بین دو غذا، یکی را انتخاب کند یا قادر نیست بین دو شغل غیردلخواه کدام را انتخاب کند، می‌گوییم دچار تعارض یا دوسوگرایی مربوط به نداشتن توانایی در تصمیم‌گیری و انتخاب یکی از گزینه‌ها شده است. آیا این‌گونه دوگانگی‌ها یا دوسوگرایی‌هایی که در بیشتر مردم وجود دارد واقعا نشانه‌ای از بیماری روانی است؟ هرچند تعارض‌های مختلف در بیشتر مردم وجود دارد و می‌تواند الزاما به «مشکل» تعبییر نشود، روان‌شناسان در پژوهش‌های خود نشان داده‌اند که وقتی افراد به شکلی شدید یا مداوم دچار دوسوگرایی و تردید در تصمیم‌گیری هستند، می‌تواند با هدر ‌دادن انرژی روانی و خستگی ‌فکری در افراد برای آنها مشکلاتی ایجاد کند. به‌طور کلی ۳ دسته‌ بزرگ تعارض ممکن است در افراد وجود داشته باشد: ● دسته‌ اول؛تعارض از نوع اجتناب – اجتناب در تعارض اجتناب- اجتناب، شخص مجبور است که از بین دو هدف یا امر منفی یکی را انتخاب کند. مثلا یک چترباز ترسو در لحظه پریدن از هواپیما با ۲ امر منفی مواجه است و چون هر دو برای او ناخوشایند هستند، او مجبور است در هر حال یک انتخاب ناراحت‌کننده داشته باشد، به این معنی که وی مجبور است از بین ۲ هدف منفی پریدن یا از دست‌دادن آبرو، یکی را انتخاب کند. ● دسته دوم؛ تعارض از نوع گرایش - اجتناب هدفی که در همزمان هم خواستنی و هم نخواستنی است، به عبارتی هم خوشایند است و هم ناخوشایند، در انسان یک نگرش ۲ سوگرا ایجاد می‌کند. وقتی کسی هدفی در پیش دارد که با وجود خواستنی ‌بودن خطرناک، ممکن است وی مدتی دچار سرگردانی شود تا سرانجام بتواند در مورد آن تصمیم بگیرد. چنین کسی وقتی از هدف دور است آن را خواستنی می‌بیند و بنابراین دست به واکنش‌های گرایشی می‌زند اما هرچه به هدف نزدیک‌تر می‌شود خطر آن را روشن‌تر می‌بیند، براین اساس، میل به دوری، از میل به‌دست آوردن یک چیز بیشتر می‌شود. یک نوجوان خجالتی که مایل است تلفنی از کسی تقاضایی بکند، به شوق موفقیت به سوی تلفن می‌رود اما به همان نسبت که به تلفن نزدیک می‌شود، ممکن است در او ترس از احتمال رد‌شدن درخواستش افزایش یابد. این نوجوان ممکن است در این مورد دست به چند اقدام ناتمام بزند تا سرانجام یا کار را به پایان ببرد یا آن را رها کند. نگرش‌های دوسوگرا در بسیاری از مردم رایج می‌باشند. مثلا نوجوانان نسبت به زندگی مستقل یک نگرش دوسوگرا دارند. از سویی دلشان می‌خواهد با جدایی از خانواده استقلال داشته ‌باشند و مسوول امور زندگی خویش باشند و از سوی دیگر مایلند که با ‌بودن زیر سقف خانواده‌ خود، والدینشان آنها را در حل مشکلات یاری دهند. ● دسته‌ سوم؛ تعارض از نوع گرایش - گرایش هنگامی که فقط یک‌انگیزه یا هدف روشن وجود دارد، اگر روش‌های گوناگونی برای دستیابی به آن در پیش‌رو باشد باز هم ممکن است در افراد دوسوگرایی و تعارض روی دهد. مثلا وقتی امکان تحصیل در چند دانشگاه خوب وجود داشته باشد گزینش دانشگاه به‌صورت یک موقعیت تعارض‌انگیز در می‌آید. در این حال گرچه شخص سرانجام به هدف خود می‌رسد اما ممکن است تردید و به تعویق انداختن انتخاب یک هدف در پیشرفت یا موفقیت افراد درگیر در این نوع تعارض، اختلال ایجاد کند. ● تعارض را مدیریت کنیم به افرادی که درگیر انواع تعارضات هستند توصیه می‌شود از روان‌شناس بالینی برای حل و فصل تعارضات و کمک به تصمیم‌گیری بهتر خود استفاده کنند. یک روان‌شناس مجرب قادر است با بهره‌گیری از تکنیک‌های مختلفی نظیر آن چه در زیر معرفی شده است در این زمینه بسیار موثر باشد. ۱. تکنیک آموزش روش «بررسی سود و زیان» برای کمک به تصمیم‌گیری‌ بهتر به افراد ۲. تکنیک آموزش روش «تجسم دورنمای آینده» با هدف کمک به فرد برای در نظر داشتن نتایج و پیامدهای طولانی‌مدت هر نوع تصمیم‌گیری هم زمان با درنظرگیری نتایج و پیامدهای فوری و کوتاه‌مدت آن ۳. تکالیف رفتاری برای رفع وابستگی‌های کلی (زمانی که فرد درگیر در تعارض دارای صفت شخصیتی کمال‌گرایی است) ۴. آرامش‌بخشی به فرد درگیر تعارض با استفاده از انواع روش‌های آموزش آرام‌سازی ذهنی و عضلانی و به منظور ایجاد شرایط مناسب فکری برای تصمیم‌گیری بهتر.