بسیاری از ما ایرانی ها به دلایل مختلف با مفاهیمی نظیر بورس، سهام و... آشنایی چندانی نداریم و فقط شاید به لطف گزارش های تلویزیونی که گهگاهی از تالار بورس پخش می شود با شنیدن نام آن به یاد تابلویی شیشه ای با اعداد و ارقام سبز و قرمز می افتیم که گروهی از افراد مدام به آن زل زده و چیزهایی در گوش هم می گویند.
در این میان برخی از مردم نیز که شاید تجربه ناخوشایندی از بورس داشته و یا نزدیکانشان با بازار سرمایه درگیر بوده اند معتقدند بورس محلی برای سفته بازی و دلالی آدم های به اصطلاح زرنگ و رانت خوار است که در کمین انسان های ساده نشسته اند و در طرفه العین پول آنها را به جیب می زنند.
در عین حال گروهی نیز هستند که با کسب آگاهی های لازم به جمع معامله گران بازار سرمایه پیوسته و اصطلاحا بورسی شده اند.
فارغ از این گروه بندی ها، باید گفت که علی رغم عمر ۴۵ ساله بورس در ایران هنوز تعداد کثیری از مردم اعم از تحصیل کرده و نکرده، با پول و بی پول، رئیس و مرئوس با این بازار آشنایی ندارند و شاید اصلا نمی دانند چنین بازاری در کشور وجود داشته و امتیازات بالقوه و بالفعلی برای سرمایه دار شدن دارد. از آنجا که در آستانه شروع سومین ماه از سال «حمایت از تولید ملی کار و سرمایه ایرانی» قرار داریم و از سویی هفته پیش نیز شاهد برپایی ششمین نمایشگاه بین المللی بورس در تهران بودیم لذا بی مناسبت نیست اگر قدری با مفاهیم بورس، سهام و منافع و مضار آن ها آشنا شویم.
● بورس چیست؟
بورس مکانی است که در آن سهام شرکت های گوناگون تولیدی خدماتی و سرمایه گذاری دادوستد می شود. به بازار بورس بازار سهام هم می گویند. اما نام رسمی و قانونی آن «بورس اوراق بهادار» است که منظور از اوراق بهادار همان برگه های سهام شرکت هاست. به مکانی که در آن عمل دادوستد انجام می گیرد «تالار معاملات بورس» گفته می شود.
اصلی ترین تالار معاملات بورس کشور در تهران- خیابان حافظ- تقاطع جمهوری واقع است و ورود عموم مردم در آن آزاد است.
● بورس چه فایده ای دارد؟
پرسش دیگری که شاید در ذهن گروهی از افراد شکل می گیرد اینکه بورس چه منفعتی برای ما دارد؟ در پاسخ به این سؤال باید گفت: بورس نیز همانند سایر بازارهای رقیب همچون طلا، ارز، مسکن و... که در سال های اخیر بعضا جذابیت های حباب گونه ای نیز داشته اند محلی برای سرمایه گذاری سودآور است. البته هرگز نباید فراموش کرد که سرمایه گذاری در این بازار همچون سایر بازارها نیازمند دقت، آگاهی و هوشمندی است. به طور مثال: اگر فردی ۱۰۰ هزار تومان در اختیار دارد شاید آسان ترین کار برای او سپرده گذاری در بانک با سود ۰۲درصد است ولی در این روش فرد باید اولا حداقل یک سال به پولش دست نزند و ثانیا نگران کاهش ارزش سرمایه اش نیز باشد. اما راه دیگری که او می تواند برای سرمایه گذاری انتخاب کند اینکه به بازار طلا و ارز روی آورده و چشم انتظار شوک های ناگهانی این بازار پرریسک باشد. بدیهی است ریسک این بازار با توجه به تحولات غیرقابل پیش بینی اقتصاد جهان بسیار بالاست کما اینکه سال گذشته در شرایط خاصی ناگهان قیمت سکه و ارز دوبرابر شد ولی به فاصله چند ماه این نرخ ها به شدت سقوط کرد و سرمایه گذارانش را بعضا در حسرت و اندوه فرو برد.
ولی سومین راه برای کسی که مثلا پس انداز ۱۰۰ هزار تومانی دارد ورود به بازار بورس است. او می تواند با خرید سهام شرکت ها در کف قیمتی که البته باید با دقت و آگاهی لازم انجام گیرد در مدت زمان معقول از سود مناسبی که اغلب از سود فعلی بانک ها نیز بیشتر است بهره مند شود.
اینکه می گوییم خرید سهام در کف قیمتی مناسب است به خاطر این که سرمایه گذار می تواند با افزایش ۰۲ یا ۰۳درصدی قیمت سهامش بلافاصله آن را فروخته و به سود ناشی از فروش سهام دست یابد. هر چند برخی نیز صبر بیشتری داشته و سهامشان را نگه می دارند تا پس از توزیع سود سهام، اصل سهام را نیز پس از مدتی بفروشند تا دو سود کسب کنند، ولی آنچه که مسلم است اینکه سرمایه گذار در بورس مجاز است هر زمان که اراده کرد سهامش را بفروشد و پـولش را از بورس خارج کند. بنابراین مزیتی که سرمایه گذاری در بورس نسبت به بانک دارد اینکه دراین بازار نیاز نیست سرمایه گذار حتماً پولش را تا مدت طولانی دست نخورده نگه دارد بلکه می تواند هرگاه که از این سرمایه گذاری منصرف شد (به جز درموارد استثناء که بعداً به آن اشاره خواهد شد) سرمایه اش را از بورس خارج نماید.
امتیاز دیگر سرمایه گذاری در بورس، شرعی و حلال بودن آن است، یعنی سرمایه گذار در سود و زیان کار با سرمایه پذیر شریک است و این گونه نیست که بدون توجه به زیان احتمالی سرمایه پذیر از ابتدا برای خودش سود قطعی تعیین کند.
نقطه قوت بعدی بورس، کمک به رشد صنعتی کشور یا همان تقویت تولید ملی است. همان طور که می دانید در بورس، سهام بسیاری از شرکت های تولیدی، صنعتی و خدماتی مهم کشور نظیر فولاد، مس، پتروشیمی، بانکها، بیمه، غذایی و عرضه می شود. مردم هم می توانند با خرید سهام این شرکت ها علاوه بر تامین مالی آنها که امروزه دغدغه اصلی مدیران واحدهای تولیدی است به رشد و بالندگی اقتصاد ملی و تقویت بخش خصوصی در مدیریت کلان اقتصاد کمک نمایند.
● چگونه سهام بخریم؟
بسیاری از افراد گمان می کنند برای خرید سهام حتما باید به تالار معاملات بورس مراجعه کنند درحالی که این تصور اشتباهی است و اصلاً در این تالار، مردم نمی توانند سهمی خرید و فروش کنند بلکه این کار باید توسط کارگزاری ها صورت گیرد.
کارگزاری ها درحقیقت وکیل و نماینده سرمایه گذاران برای خرید و فروش سهام هستند و بدون واسطه آنها هیچ کس نمی تواند در تالار بورس اقدام به معامله سهام کند. کارگزاری ها در شهرهای مختلف کشور وجود دارند و افراد می توانند ضمن تماس با آنها و تکمیل فرم های مربوطه ابتدا کد بورسی دریافت کنند و سپس معامله سهام را از طریق همین واسطه ها انجام دهند.
البته از سال گذشته خرید و فروش سهام از طریق اینترنت و به صورت لحظه ای یا آنلاین رشد چشمگیری یافته و دیگر نیازی نیست که سرمایه گذاران برای سفارش خرید یا فروش سهام به کارگزاری ها مراجعه مستقیم و فیزیکی داشته باشند.
● چه سهمی بخریم؟
پرسش مهمی که همواره ذهن فعالان بورس را به خود مشغول کرده است اینکه چه سهمی بخریم تا نه تنها زیان نبینیم بلکه به سود منطقی نیز دست یابیم؟
پاسخ به این سوال به مولفه های زیادی همچون شرایط اقتصادی سیاسی کشور و جهان، میزان اطلاعات و آگاهی از وضعیت شرکتهای بورسی، تحلیل صنایع مختلف و... بستگی دارد لذا هیچ کس نمی تواند براحتی مدعی شود که فلان سهم برای خرید مناسب است یا مناسب نیست.
«خیری» کارشناس بازار سرمایه معتقد است بورس بازاری است که همواره نوسانات مختلفی را تجربه می کند و تمام متغیرهای اقتصادی و سیاسی بر روی آن تاثیرگذار است، حتی یک خبر سیاسی می تواند مدتی آن را دچار صعود یا رکود کند مثل مذاکرات هسته ای.
وی می افزاید: البته درحالت عادی، بورس کشورها در شرایطی رشد می کند که اقتصاد کشور روبه پیشرفت است و بنابر این سهامداران نیز اغلب سود خواهند کرد ولی اگر اقتصاد کم ثبات و یا نوسان های متعدد داشته باشد طبیعی است که بازار سرمایه هم به رکود می رود و سهامداران متضرر می شوند.
«هاشم آقایی» کارشناس دیگر بورس درپاسخ به این سوال که سهامداران درشرایط عادی چه میزان سود می توانند برای خود متصور شوند؟ می گوید: تعیین درصد سود قطعی نیست و بستگی به شرایط متعدد از جمله توان تحلیل و آگاهی فرد و شناخت او از توانمندی و سودآوری یا زیان دهی شرکت ها دارد ولی در مجموع می توان گفت اگر فردی دریک شرایط طبیعی اقدام به خرید سهام کند و پس از افزایش ۰۲ یا ۰۳ درصدی قیمت سهام بلافاصله آن را بفروشد می تواند از رهگذر این خرید و فروشها در نهایت به سود مناسبی که قطعاً بالاتر از سود بانکهاست دست یابد.
● چند نکته مهم در خرید سهام
نکته اول: هنگام خرید سهام سعی کنید شرکتی را انتخاب کنید که جزو فهرست ۰۵شرکت فعال تر و برتر بورس باشد. (چون فوراً نقد می شود) اسامی این شرکت ها هر ۳ماه یک بار از سوی بورس اعلام می شود.
نکته دوم: تمام سرمایه خود را درون یک شرکت نگذارید و صرفاً سهام یک شرکت را خریداری نکنید بلکه اصطلاحاً سبدی از سهام بخرید.
نکته سوم: برای انتخاب شرکت مورد نظر از فعالان اقتصادی، کارگزاران و افراد مطلع در امور بورس مشورت بخواهید.
نکته چهارم: همواره اطلاعات خود از شرایط سیاسی اقتصادی ایران و جهان را به روز کنید.
نکته پنجم: سهام شرکت هایی را خریداری نمایید که از پتانسیل بالایی برخوردارند و از نظر سرمایه هم به صورتی باشد که تحت تأثیر فعالیت سفته بازان قرار نگیرد.
● مبتدی ها چه کنند؟
کارشناسان بورس به تازه واردها و کسانی که توان اطلاعات بالایی ندارند توصیه می کنند برای سرمایه گذاری در بورس به «صندوق های سرمایه گذاری» که در محل کارگزاری ها تعبیه شده مراجعه کنند.
«احسان رضاپور» از فعالان بورس در این باره می گوید: صندوق های سرمایه گذاری اغلب از افراد حرفه ای بازار بهره مندند و این افراد می توانند با تحلیل شرایط، سهام مناسبی را برای اعضای صندوق خریداری کنند.
وی تأکید می کند: البته این صندوق ها هم تابع شرایط اقتصادی سیاسی کشور و جهان هستند وشاید در مقاطعی هم ضرر ببینند ولی در مجموع برای کسانی که اطلاع چندانی از بورس ندارند حضور در صندوق های سرمایه گذاری بهتر است.
او می افزاید: کسانی که سرمایه های اندکی دارند می توانند در صندوق های سرمایه گذاری قرار دهند و آن عده ای که سرمایه های کلانی دارند می توانند با شرکت های مشاور سبدگردانی وارد مذاکره شوند تا سهام های مناسبی خریداری کنند.
● معایب بورس
چندی پیش یکی از خوانندگان روزنامه در تماس تلفنی اعلام کرده بود که چرا فقط از خوبی های بورس می گویید چرا نمی گویید بورس امثال من را به خاک سیاه نشانده است؟
در پاسخ باید گفت: همان طور که در بندهای قبلی این گزارش اشاره شد بازار بورس نیز همانند سایر بازارهای سرمایه گذاری دارای سود و زیان است و احتمال ضرر نیز در آن وجود دارد.
به عبارتی از ۴میلیون فعال بورسی که هم اکنون گفته می شود در بورس دارای «کد» هستند بسیاری در طول معاملات خود دچار ضرر و زیان شده و حتی شاید سرمایه های اولیه خویش را نیز از دست داده اند. البته این ضررها ناشی از عوامل متعددی است که ذیلا به برخی از آنها اشاره می شود:
۱- تأثیرات شدید مسایل سیاسی بر بازار و نبود ثبات اقتصادی
۲- عدم شناخت کافی از وضعیت سهام شرکت مورد نظر
۳- خرید سهام در اوج قیمت و عدم اطلاع از وقایع ایران و جهان
۴- عدم آموزش کافی از سوی بورس برای سهامداران
۵- تبلیغات یکسویه و آمارسازی مدیران ارشد بورس و پرهیز آنها از بیان نقاط ضعف بورس
۶- دخالت نابجای برخی مسئولان سیاسی در مسائل اقتصادی
۷- بروز تحولات غیرقابل پیش بینی در جهان نظیر بحران اقتصادی ۲۰۰۸، احتمال فروپاشی اتحادیه اروپا و...
دلائل فوق از جمله مهمترین عواملی است که باعث بروز زیان های شدید به سهامداران بورس می شود البته در کنار این نکات باید به مسائلی نظیر شکل گیری حباب در سهام برخی شرکت ها و یا توقف های طولانی مدت نماد برخی شرکت ها در بورس اشاره کرد.
طی سال های اخیر شاهد بوده ایم که سهام برخی شرکت ها در سایه انفعال مسئولان بورس ناگهان با حباب قیمتی شدیدی روبه رو شده اند که هیچ یک از فعالان بورس هم نتوانسته اند دلیل قانع کننده ای برای آن بیان کنند.
به طور نمونه سهام پست بانک با نماد «وپست» هنگامی که دو سال پیش عرضه شد ناگهان قیمت این سهم در یک بازه زمانی کوتاه مدت ۵ برابر شد و مسئولان بورس نیز هیچ اقدامی در برابر این افزایش حباب گونه انجام ندادند. همین سهم پس از چندی روند نزولی در پیش گرفت و از ۱۱۰۰ تومان به ۳۹۰ تا ۴۰۰ تومان رسید.
یا سهام شرکت های قندی طی شرایطی خاص سال گذشته با افزایش شدیدی روبه رو شدند و پس از چند هفته ناگهان افت قیمتی وحشتناکی را تجربه کردند. این اتفاقات در کنار توقف نمادها که بعضاً تا چند ماه طول می کشد موجبات دلسردی فعالان بورس را فراهم می کند تا حدی که برخی از آنها در مقطعی از سرمایه گذاری در این بازار خسته شده و پس از چندی عطای حضور در این بازار را بر لقایش می بخشند و پولشان را از بازار بورس خارج می کنند. در حالی که اگر برخی تحولات فوق الذکر خصوصاً بروز حباب های قیمتی یا توقف طولانی مدت نمادها از سوی مسئولان بورس مدیریت شود شاید برخی گلایه ها از این بازار کم شود و موجبات رونق بیش از پیش آن فراهم گردد.
به هر حال مجدداً تاکید می کنیم بازار سرمایه همچون دیگر بازارها با افت و خیزهای متعددی روبروست که متقاضیان ورود به این بازار باید تمامی این مسائل را قبل از حضور مالی خود در نظر بگیرند.
احتمال کلاهبرداری در بورس بسیار پایین است
● آیا در بورس احتمال کلاهبرداری هم وجود دارد؟
این پرسشی است که شاید در ذهن برخی افراد شکل بگیرد اما در پاسخ به آن باید گفت باتوجه به اینکه اساساً بورس با هدف ایجاد شفافیت و جلوگیری از بروز تخلفات احتمالی در اطلاعات منتشره شرکت ها راه اندازی شده است لذا بروز کلاهبرداری در این بازار بسیار کم و بعید است. در عین حال سازمان بورس اخیراً جرائمی را برای برخورد با کارگزاران متخلف و یا شرکت های مخفی کار در نظر گرفته است که به نظر می رسد این جریمه ها تا حد زیادی درصد بروز تخلفات در بورس را کاهش داده است.
نکته پایانی در خصوص بورس اینکه امروزه بورس در کشورهای توسعه یافته به شدت رشد یافته و تقریباً در برخی از این کشورها ۰۸ درصد مردم سهامدار شرکت های بزرگ و صنعتی هستند. همین عامل علاوه بر تامین مالی شرکت ها کمک مهمی به سطح درآمدی مردم کرده است اما در کشور ما هنوز بورس ناشناخته بوده و حتی مدیران اغلب شرکت ها نیز هنوز نمی دانند که بخشی از تامین مالی شرکت خود را می توانند از طریق بورس انجام دهند، از سویی مردم هم به دلایلی که در این گزارش اشاره شد رغبت چندانی برای سرمایه گذاری در این بازار ندارند.
بدیهی است اگر مسئولان امر بدنبال تقویت توان تولید ملی و حمایت از سرمایه ایرانی هستند باید جایگاه بازار بورس را بیش از آنچه هست ارتقا داده و با یک عزم ملی و تدبیر مناسب سرمایه های سرگردان را که بیش از ۳۵۰ هزار میلیارد تومان برآورد شده است به سمت این بازار مولد هدایت نمایند.
