بهار عرب، ثمرات ایران

در طول ۳۰ سال گذشته و پس از انقلاب اسلامی، کشورمان از نظر استراتژیک به ظاهر کشور تنهایی در خاورمیانه بوده است. اعراب خلیج فارس همواره سعی کرده‌اند با یکدیگر متحد باشند؛ گر چه بسیاری از اتحادهای اعراب، به شهادت تاریخ از استحکام بالایی برخوردار نبوده‌اند. از طرف دیگر، تُرک‌ها تا همین چند سال پیش، بیشتر به غرب و پیوستن به اتحادیه اروپا تمایل داشته‌اند، ولی اخیراً به ایران متمایل شده‌اند و عراق تا قبل از سقوط صدام، دشمن دیوار به دیوار ایران محسوب می‌شد. در این بین، می‌توان بیشترین نامهربانی‌ها را نسبت به جمهوری اسلامی ایران از سمت و سوی اعراب حاشیه جنوبی خلیج فارس و به عبارتی اعضای شورای همکاری خلیج فارس دانست. این کشورها در رویارویی با کشورمان همواره بر سر دو راهی بوده‌اند. از یک طرف، همان طور که اسناد ویکی لیکس هم نشان داده‌اند، به دلیل نزدیکی به ایران، مخالف هسته‌ای شدن کشورمان هستند و از طرف دیگر، حمله آمریکا یا رژیم صهیونیستی را به کشور همسایه خود، به مصلحت نمی‌دانند، چون نگران این هستند که ایران راه‌های انتقال نفت را در خلیج‌ فارس مسدود کند. در میان کشورهای منطقه، عربستان و امارات، بیشترین مخالفت‌ها را با ایران داشته و دارند. دشمنی سعودی‌ها ناشی از عقاید افراط گرایانه حاکمان سنی و ترس آنان از قدرت گرفتن شیعیان است و امارات با این که مبادلات تجاری و فرهنگی فراوانی با ایران دارد، هر از چند گاهی مدعی مالکیت جزایر سه گانه کشورمان می‌شود و این اواخر تحت تأثیر فشارهای آمریکا برای اجرای تحریم‌ها با ایالات متحد همگام شده است. بحرین و کویت پیش از آغاز ناآرامی‌ها در منطقه موضعی بینابین در قبال ایران داشته‌اند و تنها قطر و عمان را می‌توان به ایران نزدیک‌تر دانست. البته مصر را هم به عنوان "ام‌العرب" نباید نادیده گرفت و اصولاً این کشور در ۳۰ سال گذشته با ایران مشکل داشته است. واقعیت این است که دوری گزینی اعراب، دیپلماسی حکام این کشورها بوده، نه خواسته‌ای مردمی. این امر در نظر سنجی عمومی سال گذشته دانشگاه مریلند از مردم شماری کشورهای عربی که در شماره ۱۳۹ «اقتصاد ایران» هم به آن اشاره شده، مشهود است. دلیل آن هم می‌تواند حمایت ایران از مردم فلسطین، روابط نزدیک با سوریه و حزب‌الله و قدرت بالقوه ایران در اثر گذاری بر شیعیان منطقه باشد. در این نظر سنجی، مردم عرب حتی رییس جمهور کشورمان را در کنار سید حسن نصرالله و رجب طیب اردوغان، به دلیل مقابله با رژیم صهیونیستی و شجاعت پایداری در برابر غرب و به خصوص آمریکا، جزو برترین رهبران جهان شناخته‌اند. ● رفاقت یا عداوت؟ در صورت شکل گیری خاورمیانه جدید و با فرض برپایی حکومت‌های مردمی، ایران فرصت‌های جدیدی برای ایجاد گفتمان‌های سیاسی در منطقه و همچنین روابط اقتصادی منسجم‌تر خواهد یافت. دولت‌های آتی خاورمیانه اگر مردمی باشند و دمکراسی واقعی در آنها به وجود آید، مخالف سیاست‌های غرب و آمریکا خواهند بود و این باعث می‌شود آمریکا را تا جایی که ممکن است در فشار تحریمی علیه ایران همراهی نکنند، مگر آن که استراتژی جدید از سوی آمریکا اتخاذ شود و دولت اوباما اصل را بر احترام متقابل و همکاری تجاری-اقتصادی قرار دهد. همین الان هم احتمال حمله نظامی آمریکا یا اسراییل به کشور ما به صفر رسیده است. علاوه بر این، ایران می‌تواند با سلاح نفت خود برای ایجاد ثبات در خاورمیانه استفاده کرده و اتحادهای جدیدی به وجود آورد و روابط تجاری خود را با کشورهای منطقه توسعه دهد. چنین ثباتی، همراه با خروج آمریکا از عراق و افغانستان، نفوذ ایران را در همسایگان خود بیشتر می‌کند و به کشورمان در راه رسیدن به اهدافی از جمله تبدیل شدن به گذرگاه تجاری منطقه به شرق آسیا یاری می‌رساند. بنابراین در خاورمیانه جدید و با کمرنگ شدن نقش آمریکا، قدرت چانه زنی ایران بیشتر خواهد شد. به همین دلیل احتمال دارد مناقشه ایران و آمریکا در آینده شدت بگیرد. ● الاکلنگ قدرت اولین چالش ایران در آینده آمریکا است. به طور حتم، اگر تغییرات اساسی در شیوه حکومت کشورهای مستبد عربی ایجاد شود، آمریکا دست روی دست نخواهد گذاشت. ممکن است دولت اوباما به هر دلیلی خروج از عراق یا افغانستان را به تأخیر اندازد. تعمیق اختلاف بین ایران و عربستان نیز محتمل است. عربستان اگر چه خود با چالش‌های داخلی در ادامه قیام‌های مردمی خاورمیانه روبه‌رو شده، اما این اعتراضات به حدی نبوده که بتوان روی آن برای تغییر حکومت حساب کرد. دومین چالش برای کشور ما می‌تواند جنگ تبلیغاتی علیه موضع ایران در قبال سوریه باشد. سوریه در کنار ایران و حزب‌الله قطب مهمی برای مبارزه با رژیم صهیونیستی و در نتیجه متحد مهمی برای ما محسوب می‌شود. در این برهه شناخت نوع حرکت‌ها و خاستگاه‌های آنها در تدوین استراتژی‌های سیاست خارجی ایران ضروری است. دستگاه دیپلماسی کشور ما با بررسی این موضوع که آیا قیام‌های مردمی در کشورهای مختلف منطقه با یک آرمان صورت گرفته‌اند یا خیر، نوع رویکرد خود را در قبال این حرکت‌ها تعریف می‌کند. آخرین مشکلی که ایران احتمالاً با آن روبه رو خواهد شد، مسأله موازنه قدرت است. ایران، عراق و ترکیه در حال حاضر دمکراسی‌های واقعی منطقه هستند که در شرایط جدید برای تعریف نوع حکومت با یکدیگر مچ اندازی خواهند کرد. در این میان، اگر چه عراق دمکراسی نوپایی است، اما به دلیل اشتراک نژادی و فرهنگی و زبانی با دیگر اعراب ممکن است گوی سبقت را از دو رقیب خود برباید. همچنین مدل دمکراسی سکولار ترکیه تحت رهبری یک حزب معتدل اسلامی، بیشتر مورد پسند غرب است. در مقابل، ایران هم ذخایر گازی و نفتی مشترک زیادی با همسایگان عرب خود دارد. البته نقش عربستان را به عنوان غول نفتی دنیا نباید نادیده گرفت. نهایتاً، شکل گرفتن دمکراسی در خاورمیانه جدید و میزان اتکای این نظام‌ها به اسلام ممکن است فرصت‌ها و یا چالش‌هایی را برای کشورمان به همراه داشته باشد. سیاست خارجی کشور در حال حاضر، بیش از پیش دینامیک خاص خود را می‌طلبد.