اینجا ایلام سرزمین آلامتو است، جایی که وجب به وجب آن زیباست و انسان میتواند زیباییهایی را که طراح هستی در زمین خلق کرده است، به چشم ببیند.
مهمترین شاخص گردشگری استان ایلام، وجود آثار طبیعی و بکر است و «آلامتو» سرزمینی است که همه مناطق زیبا و دیدنی آن گردشگران را فرا میخواند.
ایلام با داشتن آثار متعدد طبیعی و زیبا یکی از مناطق گردشگرپذیر کشور در فصلهای مختلف سال است.
در محدوده استان ایلام، رودخانههای متعددی جاری است که در بیشتر موارد، حواشی این رودخانهها با توجه به موقعیت توپوگرافیک، پوشش گیاهی و چشماندازهای طبیعی، زمینههای بسیار مساعدی را برای گذران اوقات فراغت و تفرّج فراهم آوردهاند.
بیشتر این رودخانهها در مجاورت و نزدیکی کانونهای عشایری، روستایی و شهری جریان دارند.
زیباترین تنگههای آبی در مسیر این رودخانهها بویژه در کنار رود «سیمره تنگ ساز» و «بن شیروان» و تنگ «کفن ده لا» در نزدیکی روستای تلخاب بدره حد اتصال شیروان به منطقه بدره است که از جاذبههای دیدنی و گردشگری قابل توجه استان به شمار میآید.
در تنگ کفن دهلا آبشاری زیبا و بلند از ارتفاعات صخرهای تنگه به داخل رود سیمره میریزد.
از مهمترین رودخانههای استان ایلام میتوان به آب آسمان آباد اشاره کرد.
این رودخانه از چشمه سارها و آبخیزهای پیرامون روستای آسمان آباد در ۳۵ کیلومتری شمال غرب ایلام سرچشمه میگیرد و از دره میان کوههای قلاجه و کته پیفک به سوی جنوب شرقی روان میشود و پس از سیراب ساختن روستاهای دهستانآباد به دره جنوبی کوه پیران وارد شده و در روستای چشمه کبود به رودخانه چنارچ میپیوندد و رودخانه چرداول را تشکیل میدهد. طول رودخانه ۵۰ کیلومتر و ارتفاع سرچشمه آن از سطح دریا ۱۴۰۰ متر است.
حواشی این رودخانه زیبا و دیدنی است.
دریاچه «دوگانه سیاه گاو» در فاصله هشت کیلومتری «سراب باغ» آبدانان واقع شده است.
اطراف این دریاچه را دشتها و کوههای نسبتاً مرتفع فرا گرفته و جلوههای بهاری و پاییزی این دریاچه جذاب و دیدنی است.
گلزارهای حاشیه دریاچه و پرندگان وحشی آن، گردشگاه جالب توجهی را به وجود آورده اند.
رودخانه سیمره جزو مهمترین رودخانههای استان ایلام است.
این رودخانه بزرگ که از حاشیه شرقی استان ایلام عبور میکند، جزو حوزه آبریز کرخه است.
شاخههای اصلی این رودخانه عبارتند از رودخانههای گاماسیاب، قره سو و شعبه دیگری که از ارتفاعات کامیاران و ماهیدشت سرچشمه گرفته و در ۸۰ کیلومتری شرق کرمانشاه به شاخههای اصلی متصل میشود.
این رودخانه از محل اتصال قره سو و گاماسیاب به نام سیمره خوانده میشود و تا انتهای حوزه کرخه ۶۵۰ کیلومتر طول دارد. شعبه اصلی دیگر این رودخانه به نام چناره از ارتفاعات کرند و چرداول و آسمان آباد سرچشمه میگیرد و در شمال شیروان به سیمره ملحق میشود. رودخانه کشکان از ارتفاعات خرمآباد و الشتر سرچشمه میگیرد و پس از آن کرخه نامیده میشود.
رودهای کوچک دیگری که از ره آبهای دامنه شرقی ارتفاعات کبیر کوه به وجود میآیند، مانند سرابکلان، سراب زنجیره، گرود، کلیم و میکان پس از عبور از مسیرهای کوتاه به سیمره ملحق میشود. از رشتههای فرعی سیمره مناطق شرقی استان بهرهبرداری محدود برای کشاورزی به عمل میآید. سرچشمهها و سرشاخههای این رودخانه قابلیتهای تفرجگاهی بسیار مناسبی دارند.
● آبشارها و چشمهسارها
در استان ایلام تعداد معدودی آبشار وجود دارد که هر کدام فضای طبیعی دلنشینی را ایجاد کردهاند.
از جمله این آبشارها میتوان به آبشار چم آو اشاره کرد. این آبشار بلند و پرآب در فاصله ۱۸ کیلومتری مسیر ایلام به صالحآباد و در حد فاصل روستای چمآو و منطقه عمومی ماربره، از میان تخته سنگها به پایین سرازیر میشود.
این آبشار که از کوههای ایلام سرچشمه میگیرد، پس از طی مسافتی کوتاه به رودخانه گدارخوش میریزد.
از دیگر آبشارهای مهم استان ایلام آبشار آبتاف است. آبشار آبتاف در مسیر میمه به پهله زرین آباد شهرستان دهلران واقع شده است.
آبشار آبتاف در زمره آبشارهای زیبای استان ایلام است که از پیرامون آن به عنوان تفرجگاه استفاده میشود.
چشمهسارها از منابع آبهای سطحی استان ایلام هستند که در دامنه ارتفاعات جریان دارند.
بر اساس نتایج آمارگیری جهاد سازندگی، تعدادی از آبادیها از چشمههای دائمی و تعداد دیگر از آبادیها از چشمههای فصلی استفاده میکنند.
تعداد چشمهها در مناطق کوهستانی زیادتر و در نواحی جلگهای کمتر است. دیده شده است که در اغلب موارد از آب چشمه به عنوان آب کشاورزی استفاده میشود و چنانچه آب چشمه زیاد باشد، چشمه به طور مستقیم به باغها، کرتها و کشتزارها کوچک صیفیکاری هدایت میشود.
چشمههای دور از آبادی معمولاً به وسیله آبراهههایی که در مجموع رودهای کوچکی را تشکیل میدهند و در اصطلاح محلی به آنها «گلال» گفته میشود، به منظور آبیاری کشتزارها به سوی روستاها هدایت میشوند.از مهمترین چشمههای استان ایلام چشمه آبگرم دهلران واقع در ۳ کیلومتری شهر دهلران است که باتوجه به خواص گوگردی آب آن اهمیت ویژهای دارد.
● مناطق کوهستانی
کبیر کوه رشته کوه ممتدی است که بخشی از کوهستان بزرگ زاگرس را تشکیل میدهد.
این رشته از دیوارهای جنوبی دره رودخانه آب آفتاب و کنجان چم شهرستان مهران شروع شده و رو به سوی جنوبشرقی تا دره رودخانه کرخه در دهستان الوار گرمسیری از شهرستان خرمآباد لرستان ادامه مییابد.دامنههای شمال و شمال شرقی آن به درههای رودخانه سیمره و کرخه و دامنههای جنوب و جنوب غربی آن به مرز ایران و عراق منتهی میشود.
دره کنجان چم تا دره رودخانه کرخه ۱۷۵ کیلومتر فاصله دارد و عرض آن در حد فاصل رودخانه سیمره یا کرخه تا مرز ایران و عراق بین ۴۵ تا ۸۰ کیلومتر است.
این کوهستان پهنهای به وسعت ۹۵۰۰ کیلومتر مربع را زیر پوشش قرار داده است.
این رشته کوه از شاخههای بسیاری تشکیل شده که از ارتفاع آنها به سمت غرب و جنوبغربی کاسته میشود و بلندترین آنها که خط الرأس این رشته را تشکیل میدهد در بخش شرقی آن واقع شده است.بلندترین این کوهها، قلهای به نام کبیرکوه است که ۲۷۹۰ متر ارتفاع دارد و در ۱۸ کیلومتری شرق روستای ارکواز واقع شده است.
از این رشته که کوهستانی وسیع را تشکیل داده است، رودخانههای فراوانی سرچشمه میگیرند و بیشتر به خاک عراق وارد میشوند و تعداد دیگری از رودخانهها نیز به رودخانههای سیمره و کرخه میپیوندد.
برای صعود به بلندترین قله این کوه میتوان از راه سوارهرو ایلام به دره شهر و از طریق روستای بهرامخانی و راه کولم بالا به روستای گوران رفت و پس از طی گردنه پینه به خطالرأس رشته کوه دست یافت و از سرگردنه، این خطالرأس را به سوی شمالغربی به طول ۵/۱۲ کیلومتر طی کرد، تا به قله رسید.
● غارها
استان ایلام غارهای جالب توجهی دارد که هر یک به نوعی زیبائیهای منحصر به فردی دارند.
از جمله این غارها غار کناتاریکه است. غار بزرگ «کناتاریکه» بره زرد در ارتفاعات سیوان کوه بدره در فاصله ۳۵ کیلومتری مسیر ایلام ـ دره شهر و در نزدیکی روستای پاکل قرار دارد.
این غار یک حوضچه آبی، پردههای سنگی، صدها ستون و مجسمه استالاگتیتی و استالاگمیتی دارد و تالارها، چاهها، دهلیزها و دالانهای متعددی از لحظه ورود به داخل غار تا عمق ۳۵۰ متری نظر هر بینندهای را به سوی خود جلب میکند.سردی هوای داخل غار موجب شده است که در طول سال هیچ جانوری در آن زندگی نکند، ولی اکسیژن کافی و هوای مطبوع و دلپذیری در داخل غار جریان دارد. ارتفاع بعضی از تالارهای داخل به ۱۲ متر میرسد.
از دیگر غارهای مهم استان ایلام «غار خفاش» است. این غار در سه کیلومتری شمال شرقی شهر دهلران در دامنه کوهی مشرف به دره و چشمههای آب گرم دهلران واقع شده است.
این غار به علت زندگی میلیونها خفاش در داخل آن، به غار خفاش معروف شده است. خفاشهای آن از نوع دمدار و بزرگ هستند. این غار دهلیزهای وسیعی دارد که عمق بعضی از قسمتهای آن به ۴۰۰ متر میرسد.
غار خفاش دهلران یکی از غارهای تاریخی عصر غارنشینی است که بعدها به زیستگاه خفاشها تبدیل شده است.نکته موردتوجه این غار وجود تودههای بزرگ و ضخیم فضله خفاش در کف غار است که طی هزاران سال پدید آمده است و کشاورزان از آن برای تقویت زمینهای کشاورزی استفاده میکنند. غار خفاش در فهرست آثار ملی ثبت شده و مورد حفاظت و مراقبت است.
غار زینهگان شاخصترین اثر طبیعی استان ایلام است.
غار شگفتانگیز زینهگان در پنج کیلومتری جنوبشرقی شهر صالحآباد و در فاصله ۵۲ کیلومتری ایلام قرار دارد.
این غار روباز که بیش از یک کیلومتر طول دارد، دارای آب فراوان، دهلیزهای آبگیر، قندیلهای متعدد و آبچکانهای طبیعی و بسیار جالب است.
هوای داخل غار بسیار سرد و مطلوب است. در حالیکه منطقه صالحآباد در تابستان بیش از ۴۰ درجه گرما دارد، اختلاف هوای بیرون غار با درون آن تقریباً ۵۰ درجه است و به همین دلیل آن را غار بهشت نیز مینامند.
سرخسها، جلبکها، گلها و گیاهان خودروی داخل غار، رنگ سنگها، پیچ و خم داخل غار، لبهای به هم دوخته قسمتهایی از سقف غار همه و همه حکایت از شگفتیهای طبیعت دارد. این غار یکی از جاذبههای مهم گردشگری استان ایلام است.
● مناطق جنگلی
استان ایلام با توجه به موقعیت کوهستانی، تنوع آب و هوا و بالا بودن نزولات جوی از جنگل طبیعی پوشیده شده است.
هر چند به مرور زمان از تراکم و وسعت زمینهای جنگلی استان ایلام کاشته شده است، ولی در حال حاضر نیز وسعت جنگلهای آن در مقایسه با برخی استانهای کشور قابل توجه است و چشماندازهای زیبایی از طبیعت استان را به نمایش میگذارد.در گذشته نه چندان دور، استان ایلام دارای جنگلهای وسیع و متراکم با درختان تنومند در مناطق کوهستانی و بیشههای انبوه در دشتهای گرمسیری بود و هنوز هم بقایای این جنگلها را میتوان در نواحی شمالی استان میتوان مشاهده کرد که عمدتاً از گونه بلوط هستند.نواحی جنگلی استان علاوه بر زیباییهای طبیعی، دو نوع محصول سقز و کتیرا نیز دارد که درآمد قابل توجهی برای مردم بومی به همراه دارد. وسعت جنگلهای استان ایلام را ۵۰۰ هزار هکتار تخمین میزنند.
انواع گونههای درختی آن شامل پسته کوهی، کیکم، زالزالک، بادامکوهی، زبان گنجشک، شن، انجیر کوهی، ارغوان، گیلاس وحشی، مورت، کنار و ارژن (ارجن) است.پارک جنگلی چقاسبز یکی از فضاهای زیبا و دلنشین ایلام است که شرایط طبیعی مناسبی را برای گذراندن اوقات فراغت مردم فراهم آورده است.
در مجاورت این پارک جنگلی که حدود ۴۰۰۰ هکتار وسعت دارد، محل دائمی نمایشگاهها و یک شهربازی با تأسیسات مربوطه ساخته شده است. در میان این جنگل انبوه که از درختان بلوط، پسته، زالزالک و انواع گونههای گیاهی پوشیده شده است، درختانی همچون کاج، سرو، اقاقیا، ارجن، بادام کوهی و گردو کاشته شده است. این پارک جنگلی پرندگان کمیاب و زیبا مانند بوتیمار نیز دارد.دره پرآب و درخت و مصفای میشخاص از روستای جعفرآباد در فاصله ۳۰ کیلومتری ایلام شروع شده و تا ارتفاعات طولاب که در آن جنگل و باغ در هم آمیختهاند، ادامه مییابد.
وجود درختان گردو و دیگر انواع میوهها و نیز وجود چندین روستا در مسیر ییلاقی دره با مردمانی فعال و مهربان، سرچشمههای خروشان و چشمهساران متعدد و نزدیکبودن این دره ییلاقی با تفریحگاه جنگلی گاوز و کشتزارهای متنوع آن باعث ایجاد نشاط و علاقه در بازدیدکنندگان از محل میشود.
در دو کیلومتری این دره ییلاقی و در طول مسیر جاده ایلام به دره شهر جنگل انبوه و زیبای مله پنجاو، زیبایی ویژهای به این مجموعه بخشیده است. دره ییلاقی هفتاو میشخاص با باغها و کشتزارهای خود یکی از مناطق سرسبز و دیدنی استان ایلام است، که محصولات آن کیفیت مطلوبی دارند و در داخل و خارج استان به فروش میرسد و باعث رونق اقتصادی منطقه شده است.
از دیگر مناطق دیدنی استان ایلام تفریحگاه کلم بدره است.
این تفریحگاه ییلاقی در فاصله ۷۰ کیلومتری ایلام در دره کلم (در حد فاصل ایلام ـ بدره ) قرار دارد.
وجود باغها، گونههای مختلف گیاهی و رودخانه پر آبی که از دامنه کبیرکوه سرچشمه میگیرد، این منطقه را به یکی از زیباترین مناطق استان مبدل ساخته است. زمان استفاده از تفریحگاه کلم بدره، تمام فصول سال و به ویژه فصل تابستان است و بیشتر گردشگران از اهالی شهرهای استان هستند.
در این استان دشتهای کم وسعتی وجود دارد که مهمترین آنها دشتهای ایلام، شیروان، چرداول و هلیلان است.در این مناطق به علت دسترسی به آبهای سطحی، شهرکها و آبادیهایی با تراکم بالای جمعیت وجود دارند. دشتهای دیگر منطقه شامل صالحآباد، مهران، محسنآباد، نصیریان، موسیان و دشت عباس است که از نوع دشتهای آبرفتی و رسوبی کنار رودخانه هستند. اغلب این دشتها، خاک رسی با ضخامت زیاد دارند.مناطق کوهستانی و جنگلهای استان ایلام زیستگاه جانوران مختلفی است که از مهمترین آنها میتوان به کل، بز، قوچ، میش کوهی، پلنگ، خرس، گراز، گرگ، روباه، شغال، خرگوش، راسو، سنجاب، عقاب، شاهین، کرکس، کبک معمولی، تیهو، هوبره، دراج وآهو اشاره کرد و گویا در گذشته در برخی مناطق استان شیر و ببر نیز مشاهده شده است.
تعدادی از پرندگان مهاجر، بویژه غاز، پرستو و چلچله به مناطق گرمسیری استان مهاجرت میکنند.
در قلمرو استان ایلام شکارگاههای متعددی وجود دارد که از اهم آنها میتوان به کوههای مانشت، شره زول، قلارنگ، سیوان، سیاه کوه، بولی شلم، بانکول، قلندر، گچان، سیوان بدره و ملهگون اشاره کرد. برابر گزارش اداره کل حفاظت محیط زیست استان ایلام، برای حفظ و احیای حیاتوحش، مناطقی از استان «محدوده شکار ممنوع» اعلام شده است که عبارتند از شش کلان (رنو)، شره زول، قلندر، گچان و بانکول.
همچنین «آثار طبیعی ملی دهلران» شامل غار خفاش، چشمه آب گرم و چشمه قیر مورد حفاظت قرار گرفته است. مجموع وسعت این محدودهها ۱۴۰۰ هکتار اعلام شده است.
همه این آثار و مکانهای طبیعی بخشی از زیباییهای خدادادی استان ایلام است که میتواند برای هر گردشگری قابل توجه و لذتبخش باشد.
