ایرانی‌ها از چه زمانی «وامدار» شدند

تسهیلات یا وام بانکی که برای تامین مالی نیازهای مصرفی و تولیدی بشر به کار گرفته می‌شود گاهی به‌جای ایجاد انگیزه و شور و نشاط یادآور مراحل سخت اداری و بانکی دریافت آن است، اما به واقع وام بانکی به معنای امروزی آن از چه زمانی وارد زندگی ما شد؟ این خدمت که معنی حقوقی مهمی را نیز به همراه دارد حداقل یک بار در طول زندگی، آن هم در بهترین و شیرین‌ترین دوران زندگی یعنی زمان ازدواج و تشکیل خانواده نقش ایفا کرده است. به همین دلیل، حتی اگر جزو تجار و بازرگانان یا تولیدکنندگان نباشیم هم بی‌تردید با فراز و نشیب‌ها و البته شیرینی‌گرفتنش به خوبی آشنا شده‌ایم، هرچند گروه‌های اول بیشتر با این کلمه درگیر هستند. ● تعریف وام چیست؟ وام یا همان قرض‌دادن پول، مدت زمان بسیار طولانی همراه بشر بوده و هست. بی‌شک می‌توان ردپای قرض‌دادن را حتی در دوران معاملات پایاپای در تاریخ دید و حتی جستجو کرد، اگرچه در آن زمان پول هنوز وارد زندگی بشر نشده بود، اما به عنوان مثال خرمن‌های گندم یا حتی حیوانات به عنوان قرض به دیگران داده می‌شد، اما بعد از رواج پول و بویژه اسکناس، وام‌دادن و وام‌گرفتن رواجی صدچندان یافت. طبق اسناد و مدارک موجود، بانکداری در ایران از قرون وسطی تا اوایل قرن نوزدهم کاملا به صورت سنتی و از طریق فعالیت شرکت‌های بزرگ تجاری یا تجارتخانه‌هایی بود که امروزه این تجارتخانه‌ها جای خود را به صرافی‌ها داده‌اند و هم‌اکنون هم مشغول ارائه خدمات بانکی و مالی به متقاضیان خود هستند. شهرهای اصفهان، مشهد، تهران، شیراز و بوشهر از شهرهای تجاری ایران در آن دوره بودند که تعداد زیادی از شرکت‌های تجاری و تجارتخانه‌ها را در خود جای داده و همه امور مالی از قبیل جابه‌جایی و نقل و انتقال پول و البته قرض‌دادن یا همان وام از طریق تجار ساکن آنها انجام می‌شد. مهم‌ترین تجارتخانه‌های آن زمان، تجارتخانه جمشیدیان و تجارتخانه جهانیان بودند، این دو شرکت و شرکت‌های مشابه آنها اگرچه مهم‌ترین اعضای نظام مالی کشور بودند، اما در اوایل سال ۱۳۰۰ شمسی به فراموشی سپرده شدند و به طور کل، فعالیت مالی خود را تعطیل کردند. این اتفاق درست زمانی بود که اولین بانک در حال محکم‌کردن جای پای خود در ایران بود. اولین تجربه تلخ ثبت شده دریافت وام در کشورمان مربوط به تجارتخانه جمشیدیان است. این تجارتخانه که سال ۱۲۶۵ شمسی توسط ارباب جمشید، تاجر منسوجات به عنوان موسسه مالی برای انجام امور بانکی تاسیس و موفق شد با توجه به حرفه جدید خود یعنی صرافی و انتقال وجوه تجار، رونق خوبی به کسب و کارش بدهد. این تجارتخانه با اعطای وام‌های کوتاه‌مدت و بلندمدت رونق مناسبی در صنعت مالی خود ایجاد کرد، اما با ورود این تجارتخانه به صنعت ملک و مستغلات تقریبا تمام این موفقیت‌ها مسیری دیگر به خود گرفت و با استقراض او از دو بانک استقراضی و بانک شاهی، تجارت ارباب جمشید به نابودی کشیده شد. این دو بانک با تمدیدنکردن مدت بازپرداخت وام تجارتخانه جمشیدیان، وی و تجارتخانه‌اش را به زانو درآوردند و در نهایت سال ۱۲۹۴ شمسی، کل تجارتخانه به دولت ایران واگذار شد. اولین بانک در ایران ـ که بانک شاهی نام داشت ـ در سال ۱۸۸۹ میلادی به دستور ملکه بریتانیا و به امتیاز دولت ایران تاسیس شد و اساس تشکیل آن، وامی که انگلستان به ناصرالدین شاه داده بود، قرار داشت. رویتر ـ تاجر بزرگ انگلیسی ـ توانست با پرداخت وام به ناصرالدین شاه امتیاز تاسیس این بانک را به عنوان وثیقه از او بگیرد. او توانست دومین امتیاز بانکی خود را سال ۱۲۶۷ هجری به مدت ۶۰ سال از ناصرالدین‌شاه دریافت کند. بانک شاهی، وام‌های خود به دولت ایران را با سودهای ۵ تا ۹ درصد بازپس می‌گرفت و به عنوان تضمین اصل پولش، امتیازات ویژه‌ای از ایران گرفت. دومین بانکی که جای پای خود را در ایران محکم کرد، بانک استقراضی بود. هرچند از گذشته رسم براین بوده که همیشه برای دریافت وام باید مشقات زیادی را تحمل و مدارک و تضمین‌های بلندبالایی را آماده کرد، اما این دو بانک ـ یعنی بانک استقراضی و بانک شاهی ـ رقابتی شدید برای پرداخت وام به ایران داشتند، آن هم فقط به علت سودهای کلانی که به واسطه این وام‌ها از ایران دریافت می‌کردند. بانک استقراضی، سود وام‌های خود را از ۹ تا ۱۲ درصد محاسبه کرد، بنابراین سود سرشار پرداخت وام به ایران از سوی این دو بانک هرگز قابل چشمپوشی نبود و نکته بسیار جالب توجه در این معاملات وثیقه‌هایی بود که علاوه بر این سودهای کلان توسط دولت ایران برای دریافت این‌گونه وام‌ها به دو بانک مذکور داده می‌شد. به عنوان مثال، می‌توان از درآمد گمرکات شمال و جنوب کشور نام برد که هر کدام در گرو یکی از این دو بانک بود. بطور کل، سال‌های ۱۲۶۵ تا ۱۳۰۵ شمسی را می‌توان طلایی‌ترین دوران افتتاح بانک‌های مختلف در ایران دانست که هرکدام با امتیازی و به واسطه سودی سرشار سر از نظام مالی ایران برمی‌آوردند. بانک‌های پهلوی قشون (بانک سپه کنونی)، بانک استقراضی ایران، بانک عثمانی و بانک روس و ایران از جمله این بانک‌ها هستند. اما اولین بانک ایرانی، بانک پهلوی قشون بود که از محل سپرده‌های بازنشستگان لشکری تشکیل شد و امروزه با نام بانک سپه در نظام بانکی کشور مشغول انجام امور بانکی است.