نسل سوم شبکه تلفن همراه برای نخستین بار در سال ۲۰۰۱ میلادی توسط شرکت مخابراتی «انتی تی دوکومو» ژاپن به کارگرفته شد و به تدریج از سال ۲۰۰۵ میلادی، ضریب نفوذ این فناوری در شبکه های تلفن همراه کشورهای مختلف گسترش یافته است. در نسل سوم شبکه های تلفن همراه، همه چیز در قالب اطلاعات دیجیتال منتقل می شود و با سرعت نسبتاً بالایی که برای انتقال اطلاعات فراهم می کند، امکاناتی از قبیل تلفن های تصویری بی سیم با کیفیت مناسب و یا اینترنت پر سرعت مقدور خواهد بود.این نوع سیم کارت تجربه سرعتی حداکثر ۲۱ مگابیت بر ثانیه را برای کاربر به ارمغان آورد که تقریباً ۱۰۰ برابر بیشتر از نسل های پیشین است. سرعت انتقال اطلاعات در یک شبکه نسل سوم، تقریباً ده برابر سرعت انتقال دیتا از یک خط «ای دی اس ال» با پهنای باند ۱۲۸ کیلوبیت بر ثانیه است.میانگین سرعت دانلود در شبکه تلفن همراه نسل سوم، حدود ۱۱۰۰ کیلوبیت در ثانیه و میانگین سرعت آپلود هم حدود ۴۰۰ کیلوبیت بر ثانیه است. هم اکنون شبکه های تلفن همراه کشورهای عراق، افغانستان، آذربایجان و بسیاری دیگر از کشورهای منطقه خاورمیانه به این فناوری مجهز هستند.
شبکه تلفن همراه اتصالات امارات متحده عربی هم با پشت سر گذاشتن این فناوری خدمات خود را مبتنی بر فناوری LTE ، نسل چهارم (۴g) ارایه می کند.
● ورود رایتل به بازار تلفن همراه ایران
ادیبهشت ماه ۱۳۸۹ شرکت تامین تلکام که از شرکت های زیر مجموعه شستا (شرکت سرمایه گذاری تامین اجتماعی) محسوب می شود، با پرداخت ۴۲۰ میلیارد تومان (معادل ۳۰۰ میلیون یورو) بابت حق لیسانس پروژه، برنده مناقصه اپراتور سوم تلفن همراه در ایران شد، تا پس از سال ها، چشم ایرانی ها هم به خدمات نسل سوم تلفن همراه در ایران روشن شود. تامین تلکام نخستین اپراتور خصوصی تلفن همراه ایران است که بدون سرمایه گذار و یا شریک خارجی وارد بازار ایران شده است و به گفته وزیر کار، رفاه و تامین اجتماعی، سهامداران اصلی آن ۳۲ میلیون ایرانی تحت پوشش سازمان تامین اجتماعی و یک و نیم میلیون بازنشسته آن سازمان هستند. شاید همین ویژگی اپراتور سوم موجب شد قیمت واگذاری حق امتیاز شبکه نسل سوم موبایل در ایران تقریباً با قیمت حق امتیاز بهره برداری از شبکه نسل ۲.۵ کنسرسیوم ایرانی-آفریقای جنوبی ام تی ان ایرانسل برابر باشد. یعنی همان ۳۰۰ میلیون یورو که البته با محاسبه ارزش این مبلغ در سال ۱۳۸۴ با ارزش آن در سال ۱۳۸۹، در حقیقت قرارداد اپراتور سوم به مراتب ارزان تر از قرارداد ایرانسل بوده است. سیم کارت هایی تامین تلکام با برند «رایتل»؛ «رای» واژه ای پارسی است و برگرفته از بیت معروف فردوسی: خداوند رای و خداوند جان// خداوند روزی ده رهنما؛ که به معنی هوشمند است؛ به معنی تلفن هوشمند به بازار عرضه شده است. رایتل علاوه بر پرداخت حق لیسانس پروژه، باید طی ۱۵ سال، ۱۶ هزار میلیارد تومان هم به دولت پرداخت کند. اپراتور سوم سه نوع سیم کارت دائمی، اعتباری و دیتا عرضه می کند که قیمت سیم کارت دائمی ۱۲۰ هزار تومان و سیم کارت هایی اعتباری و دیتا هم ۲۰ هزار تومان است. تعرفه تماس صوتی با سیم کارت هایی دائمی و اعتباری رایتل یکسان بوده و به صورت فلت _هزینه جابجایی بین شهری برای مشترکان ندارد. - دقیقه ای ۵۵۵ ریال برای تماس داخل شبکه و ۶۲۵ ریال برای ارتباط با سایر شبکه ها در نظر گرفته شده و هزینه تماس تصویری هم دقیقه ای ۱۴۹۵ ریال اعلام شده است. نرخ ارسال پیام کوتاه فارسی هم ۱۰۵ ریال و پیام کوتاه لاتین ۱۹۵ ریال است. همچنین نرخ سرویس پیام چندرسانه ای یا همان MMS از سیم کارت های رایتل برای ۳۰۰ کیلوبیت محتوا، ۴۰۰ ریال است. به گفته «حمید فرنگ» مدیرعامل تامین تلکام سرویس GPRS سیم کارت دیتای رایتل سرعتی برابر با ۱۲۸ کیلوبیت بر ثانیه دارد که این میزان ثابت بوده و بین چند مشترک تقسیم نخواهد شد. به گفته وی سرویس GPRS رایتل برای کاربران تجاری تا ۳ مگابیت بر ثانیه هم قابل افزایش خواهد بود.
● چالش های اپراتور سوم
ورود اپراتور سوم به بازار تلفن همراه ایران، با بهره برداری از خدمات ارزش افزوده منحصر به فرد ۳G، می توانست بازار جذاب و پول ساز موبایل در ایران را رقابتی تر کند. امکان مشاهده آنلاین شبکه های تلویزیونی، ارسال محتوای عموی یا تخصصی و ارایه خدمات مبتنی بر مکان از طریق گوشی تلفن همراه از جمله سرویس های ارزش افزوده ای هستند که اپراتور نسل سوم می تواند در اختیار مشترکانش قرار دهد. ضریب نفوذ تلفن همراه در ایران ۷۳ درصد است و تا پیش از ورود رایتل به بازار، دو اپراتور همراه اول و ایرانسل رقبای اصلی بازار ایران بودند. در حال حاضر ۵۴ میلیون سیم کارت در دست ایرانی ها است که همراه اول بیشترین مشترک (۱۶ میلیون و سیصد هزار مشترک سیم کارت های دائمی و ۳۶ میلیون مشترک سیم کارت های اعتباری) را در اختیار دارد و ایرانسل به اعتبار فناوری جدیدتر و ارایه خدمات متنوع در این بازار فعال است. محمد کرم پور رئیس سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی از برنامه ریزی برای افزایش ضریب نفوذ تلفن همراه در ایران تا ۱۱۰ درصد خبر داده و معتقد است برای رسیدن به این سقف، رایتل بازاری سی و چند میلیون نفری را در اختیار دارد. اما تاخیر در راه اندازی و بهره برداری از شبکه نسل سوم موبایل توسط تامین تلکام، فرصت استثنایی آن یعنی دوره سه ساله حفاظت برای این اپراتور -۳۱ خرداد ۱۳۹۰ تا ۳۱ خرداد ۱۳۹۲- را با تهدید مواجه ساخته است. «حسن رضوانی» معاون تنظیم مقررات رگولاتوری به صراحت گفته: تمدید دوره حفاظت بر اساس مفاد پروانه بهره برداری اپراتور سوم، ممکن نیست و هر قدر این اپراتور در راه اندازی شبکه، زمان را از دست دهد، دوره حفاظتش نیز از دست می رود و در نهایت اپراتورهای دیگر برای ارایه سرویس نسل سوم وارد میدان می شوند.
با توجه به سخنان مدیرعامل ایرانسل در کنفرانس خبری سال ۱۳۸۹ و ۱۳۹۰ این هشدار وقتی جدی تر می شود که وی از اعلام آمادگی نخستین اپراتور خصوصی تلفن همراه ایران برای ارایه خدمات نسل سوم بر روی سیم کارت های زرد رنگ خود خبر داده بود. هرچند مدیران ارشد تامین تلکام وجود موانعی همچون کمبود سرمایه، تغییرات مدیریتی و از همه مهم تر تحریم های بین المللی علیه ایران را عامل تاخیر در انجام تعهدات خود اعلام می کنند اما در مقابل «محمد سلیمانی» وزیر سابق ارتباطات و فناوری اطلاعات ایران با رد این ادعاها در گفتگو با خبرنگار ایرنا گفته: «اپراتور سوم تلفن همراه بیمار است و این بیماری درونی است و به عوامل بیرونی مربوط نمی شود.» نماینده فعلی مردم تهران در مجلس شورای اسلامی در ادامه گفته: «پهن کردن چتر آنتن های تلفن همراه (BTS) برای ارایه خدمت به یک تا دو میلیون مشتری اپراتور سوم کار یک سال بیشتر نیست.» وی از نهادهای نظارتی مانند سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی خواسته تا به مسئولیت های خود در زمینه پایش عملکرد اپراتورها عمل کنند.
اپراتوری که به هیچ یک از تعهدات خود در زمان مقرر عمل نکرده است.
قرارداد رایتل از ۳۱ مردادماه ۱۳۸۹ اجرایی شده و مطابق آن این اپراتور می بایست ظرف ۹ ماه _ اردیبهشت ۱۳۹۰_ سیم کارت های خود را به مردم عرضه می کرد. این اپراتور در فاز اول موظف بود ظرف یک سال پس از راه اندازی شبکه، ۸ شهر را تحت پوشش قرار دهد که ۵ شهر آن جزو شهرهای پر جمعیت کشور باشد. در فاز دوم نیز باید تمامی مراکز استان ها و شهرهای بالای ۲۵۰ هزار نفر جمعیت، تحت پوشش قرار می گرفت. اما تا امروز رایتل تنها در تهران و کرج آنتن می دهد و هرچند «حسن رضوانی» معاون نظارت و اعمال مقررات رگولاتوری از فعال شدن شبکه تلفن همراه رایتل در شهرهای مشهد و قم خبر داده اما هنوز عرضه عمومی سیم کارت های نسل سوم تنها در دو شهر تهران و کرج و آن هم به صورت محدود و قطره ای انجام می شود. تامین تلکام طبق پروانه بهره برداری، مجوز ارایه ۱۷ میلیون سیم کارت (۶ میلیون مشترک مکالمات صوتی و ۱۱ میلیون مشترک خدمات دیتا) به بازار را کسب کرده و در مقابل برای تضمین بازگشت سرمایه از یک دوره حفاظت سه ساله برخوردار شده که اواخر بهار سال آینده به پایان می رسد. این در حالی است که در حال حاضر تنها سیم کارت های دائمی و سیم کارت دیتا از سوی این اپراتور ارایه می شود و به گفته شاهین آرپناهی مدیرکل برند و ارتباطات تامین تلکام، واگذاری سیم کارت های اعتباری در حال حاضر در دستور کار این اپراتور قرار ندارد.
«لطف الله صبوحی» معاون بررسی های فنی و صدور پروانه سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی در مورد نحوه عرضه سیم کارت های رایتل به خبرنگار ایسنا گفته: اپراتور سوم ظرف ۷۲ ساعت پس از ثبت نام و دریافت پول از متقاضی باید سیم کارت را به مشترک تحویل دهد اما بر اساس شواهد موجود، خریداران سیم کارت های رایتل، دوره انتظاری بیش از سه هفته را برای دریافت سیم کارت خود تجربه کرده اند.
از سوی دیگر سیم کارت های دیتای رایتل فقط در قالب بسته های ویژه اینترنت پرسرعت ارائه می شود و برای استفاده باید یکی از بسته های اینترنت پرسرعت به همراه سیم کارت خریداری شود که در این صورت حداقل هزینه ای معادل ۵۰ هزار تومان دیگر به متقاضی تحمیل می شود. اپراتور سوم برای ادامه فعالیت و انجام تعهدات خود با چالش های دیگری نیز مواجه است. یکی از اصلی ترین نگرانی های رایتل وضعیت پهنای باند اینترنت در کشور است. به عقیده کارشناسان، با بسترهای موجود، ارایه اینترنت با سرعت مطلوب و مطابق با استانداردهای جهانی روی سرویس تلفن همراه غیر ممکن به نظر می رسد. همچنین ظرفیت های مخابراتی کشور هم به عنوان مانعی بر سر راه فعالیت اپراتورهای تلفن همراه در ایران محسوب می شود چرا که در حال حاضر، شرکت ارتباطات زیرساخت که شرکتی دولتی و زیر مجموعه وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات محسوب می شود، تنها سازمانی است که در ایران مجاز به ارایه خدمات ارتباطی زیربنایی است. همین امر موجب شده تا تمامی شرکت هایی خصوصی سرمایه گذار در این حوزه، تابع خدمات و سیاست گذاری های شرکت ارتباطات زیرساخت باشند.
در حقیقت تمامی اپراتورهای تلفن همراه در ایران، چیزی بیشتر از فروشنده سرویس های تولید شده در شرکت ارتباطات زیرساخت به شمار نمی آیند.
این موضوع شاید یکی از دلایل چشم پوشی رگولاتوری که دیگر سازمان دولتی زیرمجموعه وزارت ارتباطات و ناظر بر عملکرد اپراتورهای تلفن همراه در ایران است در مواجهه با کوتاهی ها و خلف وعده های اپراتورهای تلفن همراه در ایران باشد.
کمتر از یک سال دیگر، دوره حفاظت اپراتور سوم به پایان می رسد. این در حالیست که سال آینده آخرین سال فعالیت دولت نهم در ایران هم هست. حال باید دید مدیران تامین تلکام در این شرایط چگونه می خواهند از پس مشکلات پیش رو بر آمده و از حقوق ۳۳ میلیون سهامدار اصلی این شرکت دفاع کنند تا با پایان دوره حفاظت و ورود رقبای دیگر به عرصه خدمات نسل سوم به سرنوشتی مشابه سرنوشت اپراتور کم رمق تالیا در ایران دچار نشوند.
