اولین بانک ملی و نقش زنان

در زمینه تاسیس بانک ملی، اولین قشر از مردم ایران که در دوران مشروطیت به فکر ایجاد بانک ملی افتاد، زنان بودند که برای اولین بار در نشریه ندای وطن به تاسیس بانک ملی اشاره و آن را مطرح کردند که «بانک ملی را بر پا می‌کنیم.» جریان از این قرار بود که تقاضای دولت مشیرالدوله از مجلس شورای ملی در ۲۲ رمضان ۱۳۲۴/۱۰ نوامبر ۱۹۰۶ برای تصویب قرارداد استقراض از بیگانگان و مخالفت نمایندگان با آن، موجب شد تا طرح تاسیس بانک ملی ایران از سوی برخی از نمایندگان به مجلس شورای ملی ارایه شود و به تصویب برسد. با انتشار این خبر ملت غیور ایران بدون تامل به هیجان آمدند و در تهران در منابر و مساجد مردان و بیوه زنان، به فریاد آمده و اظهار نظر کردند که ما لباس، فرش، مخلفات زندگی خود را فروخته و بلاعوض به دولت داده، راضی نخواهیم شد که دولت دوباره از خارجه قرض کند. اعتمادالسلطنه می‌نویسد: «مساله تاسیس بانک ملی با روندی نامطلوب پیش می‌رفت، گرچه مساعی سترگی برای گردآوری سرمایه لازم از طریق اعانه انجام گرفت. حدود یک‌صد نفر از افراد هر یک پنج هزار تومان مساعدت کردند، در حالی که پاره‌ای دیگر مبلغی حتی بیشتر تا حدود ۳۰هزارتومان اعانه دادند. مردم فقیر هم یاری کردند. طلاب کتب و زنان زیورآلات‌شان را برای حمایت ملی فروختند. تنها در تهران یک‌میلیون تومان گردآوری گردید. در حالی که تبریز هم قول یک‌میلیون تومان دیگر از طرف خود و ایالت آذربایجان را داده بود.» اما تا زمانی که زنان آزادی‌خواه و مشروطه‌طلب به میدان نیامده بودند، روند تاسیس بانک ملی به کندی پیش می‌رفت. در این زمان، زنان مشروطه‌خواه با حمایت و مشارکت خود از طریق تشکیل میتینگ‌ها، انتشار بیانیه‌ها و مقالات، زنان و مردان جامعه را به جنب و جوش در‌آوردند و نقش بسیار مهم و با ارزشی در این زمینه ایفا کردند و در نشریات نوشتند: «چه بدبخت زنی که شوهرش فوت کند و آن بیچاره فلک زده را با چندین طفل بزرگ و کوچک، گرسنه و تشنه، نالان و گریان، بیوه و بی‌کس بگذارد. حال این بینوا به که رو آورد و پناه به که برد. حسن و جمال رفته، جوانی سررسیده، اطفال صغیر عرصه را بر او تنگ کرده و راه چاره‌اش از هر طرف مسدود. اگر درست، به حال زنان بیوه دقت کنیم و در حالت عجزشان که متحیر و سرگردانند، تامل نماییم، حکم قطعی خواهیم کرد که هیچ درمانده‌تر از اینها نیست... حال همین پیرزن بیوه با این وضعیت مالی، خود را در تاسیس بانک ملی شریک می‌داند و هر آنچه دارد که چیز زیاد قابل‌داری هم نیست، با هیچ چشم‌داشتی تقدیم مجلس می‌کند و این جای تامل فراوان دارد.» زنان که در تاسیس بانک ملی، از مردان پیشگام بودند، بر آنان اشکال می‌گرفتند: «شماها که اینقدر بر ما خرده می‌گیرید، بهتر است بدانید همین زن‌ها هستند که حافظ ادامه مجلس شورای ملی هستند. چه مجلس حکم تاسیس بانک ملی فرمود، این زن‌ها بودند که گوشواره و النگوی خود را فروخته، دادند، ولی مردان متمول که ثروت مملکت نزد آنهاست، در کمال بی‌غیرتی پول‌های خود را در بانک‌های اجانب می‌گذارند و ابدا همراهی و کمکی نکرده‌اند. بنابراین اقدام‌هایی در روزنامه‌ها با عنوان‌هایی چون «چه مردی بود کز زنی کم بود» مورد تمجید و تحسین قرار می‌گرفت تا مردان متمولی که پس‌اندازهای خود را در بانک‌های اروپایی نگه می‌داشتند، شرمسار شوند. نکته قابل توجه در گردآوری وجوه برای بانک ملی، مساله‌ای شد که زنان حول آن متشکل شدند و اولین انجمن‌ها و اتحادیه‌های خود را تشکیل دادند.» تلاش‌های زنان برای تاسیس بانک ملی که نشان از فهم و شعور بالای سیاسی و اقتصادی دارد، درخور توجه فراوان است. در این خصوص روزنامه مجلس گزارش می‌دهد: «بیوه زنان، گوشواره و دستبند خود را برای ادای قرض دولت و تاسیس بانک داخله حاضر کرده و هر یک می‌خواهند که در این باب بر دیگران سبق گیرند.» حتی کار به آنجا رسیده بود که زن رختشویی به محوطه‌ مجلس رفت، یک تومان داد و تقاضا می‌کرد برای بانک ملی اسمش را بنویسند. روزی زنی در مجلس سخنرانی سید جمال‌ واعظ اصفهانی برخاست و گفت: دولت ایرانی چرا از خارجه قرض می‌کند، مگر ما مرده‌ایم؟ من یک زن رختشوی هستم، به سهم خودم یک تومان می‌دهم، دیگر زن‌ها نیز حاضرند. البته حمایت و یاری زنان به تاسیس بانک ملی به قشر خاصی محدود نبود. نه تنها اقشار محروم و ستم‌کش‌ جامعه ایران، بلکه در این خیزش عمومی، همه اقشار و طبقات جامعه مشارکت داشتند و گروهی از زنان اعیان و اشراف کشور نیز متعهد شدند بر حسب تمکن مالی خویش از یک‌صد تومان تا هزار تومان کمک کنند.