از ناترازی انرژی تا تاب‌آوری ملی

خاموشی‌ها باردیگر به خانه‌های مردم و کارگاهها و کارخانه‌های صنعتی بازگشته است.
این اتفاق ناترازی بحران انرژی در ایران دیگر صرفاً یک مسئله فنی یا اقتصادی نیست؛ این بحران اکنون به یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های امنیت ملی، تاب‌آوری اجتماعی و قدرت راهبردی کشور تبدیل شده است. در جهان امروز، برق فقط روشنایی نیست. پشت هر لامپی که روشن می‌شود، شبکه‌ای از امنیت، تولید، آرامش اجتماعی و اقتدار ملی قرار دارد. به همین دلیل است که در جنگ‌های مدرن، زیرساخت‌های انرژی نخستین اهداف حملات ترکیبی، سایبری و اقتصادی هستند.
در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نیز بار دیگر روشن شد که میدان نبرد امروز صرفاً در مرزها یا آسمان کشورها تعریف نمی‌شود. شبکه‌های برق، پالایشگاه‌ها، سامانه‌های انتقال انرژی و زیرساخت‌های حیاتی، بخشی از جغرافیای جنگ جدید هستند. کشوری که نتواند پایداری انرژی خود را حفظ کند، حتی بدون اشغال نظامی نیز ممکن است دچار فرسایش تدریجی قدرت ملی شود.
در چنین شرایطی، مسئله تولید و مصرف برق و مدیریت انرژی، دیگر یک بحث معمول مدیریتی نیست؛ بلکه موضوعی مرتبط با امنیت ملی و انسجام اجتماعی است.
ایران امروز با یکی از پیچیده‌ترین ناترازی‌های انرژی در دهه‌های اخیر مواجه شده است. 
بر اساس آمارهای رسمی مصرف برق کشور در روزهای اوج تابستان از مرز ۸۰ هزار مگاوات عبور کرده؛ در حالی که کسری برق در برخی برآوردها بین ۱۲ تا ۱۵ هزار مگاوات تخمین زده می‌شود. این یعنی فاصله میان تولید و مصرف، به اندازه ظرفیت تولید چندین نیروگاه بزرگ است. 
اما در مجموع بحران همچنان پابرجاست و تنها کافی است چند روز گرمای شدید، افزایش مصرف یا اختلال در شبکه سوخت‌رسانی رخ دهد تا فشار سنگینی به شبکه برق کشور وارد شود.
از سوی دیگر، حدود ۷۰ درصد برق ایران با استفاده از گاز طبیعی تولید می‌شود. این وابستگی بالا باعث شده هر اختلال در زنجیره تأمین گاز، مستقیماً بر تولید برق اثر بگذارد. همزمان، فرسودگی بخشی از نیروگاه‌ها و شبکه انتقال نیز راندمان تولید را کاهش داده است. طبق برخی گزارش‌ها، بخشی از برق تولیدی کشور پیش از رسیدن به مصرف‌کننده، در شبکه انتقال و توزیع هدر می‌رود؛ رقمی که در شرایط عادی نیز قابل تأمل است، چه برسد به شرایط حساس منطقه‌ای و امنیتی.
اما مسئله فقط کمبود تولید نیست. ایران یکی از بالاترین شدت‌های مصرف انرژی در جهان را دارد. میزان مصرف انرژی برای تولید هر واحد ثروت در کشور، چند برابر متوسط جهانی برآورد می‌شود. در واقع، بخشی از بحران امروز، نتیجه الگوی مصرفی است که طی سال‌ها شکل گرفته؛ الگویی مبتنی بر تصور پایان‌ناپذیر بودن منابع انرژی.
در بسیاری از کشورها، صرفه‌جویی یک رفتار اقتصادی است؛ اما در ایران امروز، صرفه‌جویی به بخشی از مسئولیت ملی تبدیل شده است. کاهش چند درجه‌ای مصرف وسایل سرمایشی، خاموش کردن تجهیزات غیرضروری، مدیریت مصرف در ساعات اوج بار و رعایت الگوی مصرف در ادارات و سازمان‌ها، شاید اقداماتی کوچک به نظر برسند، اما در مقیاس ملی می‌توانند معادل تولید چند نیروگاه بزرگ صرفه‌جویی ایجاد کنند.
تجربه جنگ‌های جدید نیز نشان داده که تاب‌آوری ملت‌ها فقط به قدرت نظامی وابسته نیست. در بسیاری از بحران‌های جهانی، آنچه کشورها را از فروپاشی زیرساختی نجات داده، میزان همکاری اجتماعی و انضباط عمومی بوده است. جامعه‌ای که در شرایط حساس بتواند مصرف خود را مدیریت کند، در واقع بخشی از بار دفاع ملی را بر دوش گرفته است.
البته مسئولیت این وضعیت فقط بر عهده مردم نیست. دولت نیز موظف است با جدیت بیشتری به سمت اصلاح ساختار انرژی حرکت کند؛ از توسعه نیروگاه‌های جدید و تجدیدپذیر گرفته تا کاهش تلفات شبکه، اصلاح استانداردهای ساخت‌وساز، نوسازی تجهیزات فرسوده و مقابله با مصرف بی‌رویه دستگاه‌های اجرایی. نمی‌توان از مردم انتظار صرفه‌جویی داشت اما همزمان الگوی مصرف در برخی بخش‌های اداری و تجاری بدون تغییر باقی بماند.
واقعیت این است که ایران در آستانه یک انتخاب مهم قرار دارد: یا باید مصرف انرژی را همچنان با الگوهای دهه‌های گذشته ادامه دهیم و هر تابستان با بحران خاموشی و فشار بر زیرساخت‌ها مواجه شویم، یا اینکه به سمت یک «همبستگی ملی انرژی» حرکت کنیم؛ مدلی که در آن دولت، مردم، صنایع و رسانه‌ها همگی در حفظ پایداری کشور نقش ایفا کنند.
امروز خاموش کردن یک چراغ اضافی، صرفاً صرفه‌جویی در هزینه برق نیست؛ مشارکت در حفظ تاب‌آوری ملی است. در جهان جدید، قدرت کشورها فقط با تعداد موشک‌ها یا تجهیزات نظامی سنجیده نمی‌شود؛ بلکه میزان تاب‌آوری زیرساخت‌ها، انسجام اجتماعی و توان مدیریت بحران نیز بخشی از قدرت ملی است.

محمد باسط درازهی

نماینده سابق مردم سراوان، سيب و سوران، مهرستان و گلشن استان سیستان و بلوچستان