ادبیات آئینی، از دین و بزرگان دینی و فرهنگ و سنن و احکام و رویدادهای آن سخن می گوید. شعر دینی در ایران سابقه ای طولانی دارد و خود شعر نیز بسیار متنوع و پرحجم است. از همان سده های نخست شعر فارسی، اولین شاعری که از مدح و دربار روی برگرداند و هنر خود را در خدمت این گذاشت، کسائی مروزی است در قرن چهارم کسائی که یک شیعه دوازده امامی بود، توانست پند و اندرزهای دینی را وارد شعر کند و با همین شیوه، پیشوای ناصرخسرو گردید.
پس از او، دومین شاعر شیعی، فردوسی بزرگ است که یکی از ارکان شعر فارسی است. در اینکه او شیعه بوده و همین مذهبش باعث نپذیرفتن هنرش در نزد محمود غزنوی شده است، شکی نیست. ناصرخسرو در همین قرن یکی دیگر از شاعران بزرگ آئینی به حساب می آید. او که به عنوان یک شاعر مذهبی شناخته شده، بخش قابل توجهی از اشعارش را به تشریح موضوع های دینی و دفاع از پیامبر و ائمه خاصه امام علی(ع)، امام حسین(ع) و حضرت زهرا(س) سروده است:
شجر حکمت پیغمبر(ص) ما بود و بر او
هر یک ازعترت او نیز درختی ببرند
پسران علی امروز مر او را بسزا
پسرانند چو مر دختر او را پسرند
پسران علی آن ها که امامان حقند
به جلالت به جهان در، چو پدر مشهرند(۱)
ناصرخسرو، حضرت زهرا(س) را بهترین زن معرفی می کند و در خصوص حضرت علی(ع) می سراید که انتخاب او، دین و علم بوده است:
گزین و بهین زنان جهان
کجا بود جز در کنار علی
حسین و حسن یادگار رسول
نبودند جز یادگار علی
نبود اختیار علی سیم و زر
که این بود و علم اختیار علی(۲)
یکی از بلندترین فرازهای شعری این شاعر دینی، یادکرد امام حسین(ع) و واقعه کربلاست:
هیچ شنودی به که آل رسول
رنج و بلا چند رسید از دهاش
دفتر پیش آر و بخوان حال آنک
شهره از او شد به جهان کربلاش
تشنه کشته شد و نگرفت دست
حرمت و فضل و شرف مصطفاش(۳)
در قرن پنجم و یا به عبارتی اوایل قرن ششم، یکی دیگر از استوانه های محکم شعر دینی، که بنیانگذار ورود عرفان به ادبیات فارسی نیز هست، ظهور می کند و او کسی نیست جز حکیم مجدودبن آدم سنایی.
بدرالدین قوامی رازی و ابوالمفاخر رازی، از شاعران مذهبی همین قرن هستند و شعر دینی در قرن هفتم با ظهور مولوی و سپس سعدی، جان تازه ای گرفت. غزل مشهور مولوی درباره شهیدان کربلا هنوز پر از طراوت و تازگی و بسیار صمیمی است:
کجائید ای شهیدان خدایی
بلاجویان دشت کربالایی
کجائید ای سبک روحان عاشق
پرنده تر زمرغان هوایی
در قرن هشتم و نهم که مذهب تشیع در ایران رو به بالندگی می گذارد، ابن یمین فریومدی و سپس در قرن نهم، ابن حسام خوسفی را داریم. اوج شعر مذهبی که به حماسه های دینی همچون خاوران نامه ابن حسام و حمله حیدری و صاحبقران نامه نیز می انجامد، در قرن دهم روی می دهد و در زمانه حکومت صفویه شعر دینی با رشد قابل توجهی لااقل در شمار ابیات رو به رو می شود، که نام دارترین شاعر این دوره محتشم کاشانی است.(۴) با ترکیب بند معروفش در رثای امام حسین(ع) و واقعه طف
باز این چه شورش است که در خلق عالم است؟
باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است؟
باز این چه رستخیز عظیم است کز زمین
بی نفخ صور خاسته تا عرش اعظم است؟
این روز در قرون۱۱ و ۱۲ و دوره های قاجار و مشروطیت و پهلوی، با شاعران دینی که از جمله ایشان در دوره های اخیر می توان به شهریار، مهرداد اوستا و دکتر طاهره صفارزاده اشاره کرد، ادامه می یابد، تا اینکه با طلوع خورشید انقلاب اسلامی، شعر آئینی بال و پر افزون می یابد و می تواند در تمام زوایای پیدا و پنهانی که شاعران پیشین نخواسته اند و یا نمی توانسته اند، سیر کند و ببالد.
آنچه به عنوان نتیجه گیری از این بخش نخست می توان بدان دست یافت، در چند موضوع است:
۱- در ادبیات آئینی، نگاه پژوهشگر لازم است به شعر باشد و نه به شاعر. زیرا شاعر در گذر از دوره حیات، ممکن است به تحول های روحی دچار شود. (همچون محمدجان قدسی مشهدی) ۲- باید بین شعر دینی و ادبیات مرثیه فرق قائل شد. شعر دینی با محور دین و مذهب و اشاعه فرهنگ و هنر و ادب دینی ساخته و پرداخته می گردد، اما شعر مرثیه، شعری است که احساسات شاعر را نسبت به عزیزان از دست رفته بیان می کند. مثلا فردوسی در مرگ فرزندش و خاقانی در سوگ فرزند و همسر و عمویش از این دست اشعار دارند. شعر رثا حتی ممکن است دریغ و تحسر شاعر را نیز از روزگار خویش از دست رفته به تصویر بکشد. به هرحال، به نظر می رسد این شعر یک شعر شخصی است، اما ادبیات آئینی، بالاتر از احساسات فردی است.
۳- وقتی می توان شعری را در حوزه ادبیات دینی تعریف کرد، که سراپا به میدان آمده باشد؛ درطی یک قصیده یا غزل یا در قوالب دیگر. اینکه در بیتی یک اشاره با تلمیح به واقعه ای دینی شده باشد، تمام کردن حق مطلب نیست. منظور این است که اگر بخواهیم با دیدی آرایه ای از بیان و بدیع و معانی به اشعار نگاه کنیم، با جهانی از شعرهای گوناگون روبه رو خواهیم شد که این جهان اگرچه وسیع، اما بسیار کم عمق است، به گونه ای که شوری بر نمی انگیزد و انگیزه ای ایجاد نمی کند.
و اما ادبیات آئینی در آینه شفاف انقلاب اسلامی به اوج درخشندگی رسیده است و هنوز می تواند چون پرنده ای آزاد و سبکبال افق های بالاتری از مرزهای بیکران معنا و مفهوم را درنوردد. این انقلاب که از خاستگاهی دینی و با رهبری پیامبر گونه یک مرجع دینی و روحانی بزرگ شروع شد، طبعا به ادبیاتی که به نام دین و با اسم مذهب، به تشریح باورها و آداب و سنن دینی بپردازد. اهتمام تمام دارد و اولین و بهترین نمونه آن نیز خود رهبرکبیر و بنیانگذار نظام جمهوری اسلامی، حضرت امام(ره) است، که هنر شعری خویش را در محور ادبیات آئینی خرج کرده است.
شاعرانی که در این زمینه پس از انقلاب اسلامی توانستند فضایی منشوروار در این حوزه ایجاد کنند، از شمار خارج هستند، اما به عنوان نمونه ای کوچک می توان به قیصر امین پور، موسوی گرمارودی، حسن حسینی، علی رضا قزوه، سپیده کاشانی، نصرالله مردانی، جذبه، مشفق، عزیز الله زیادی، احمد عزیزی و... اشاره کرد. ویژگی ادبیات آئینی که پس از انقلاب اسلامی سروده شده این است که نخست؛ فقط به بیان احساسات شخصی شاعر نمی پردازد، بلکه آموزه های دینی را با موضوع های روز جامعه می آمیزد و قصدش تطبیق و همسانی و نیز آموزش و یادآوری است.
بنابراین آموزه های فرهنگ دینی با این رویکرد، از دنیای مجدد و یا لابه لای کتاب ها و نصوص حکمی دینی خارج می شوند و شاعر با هنر زبانی خویش آن ها را به وسط میدان اجتماع می کشاند، تا مفاهیم دینی را کاربردی کرده و کارایی آن را افزایش دهد. دوم ادبیات دینی این زمانه، ادبیاتی است که با سیاست و مسائل بین المللی و جهانی همسو و همراه شده است. هنر نهضت و فریادی که در جهت دین و برای اشاعه اعتقادات برخاسته از وحی به میدان مقابله با سلطه های مستبدان آید، از حمایت ادبیات آئینی برخاسته از انقلاب اسلامی می تواند پشتگرم باشد. از همین روست که می بینم شاعر آئینی پس از انقلاب اسلامی از فلسطین و مبارزه سختکوشانه مردم این دیار سروده های بسیار دارد، از حادثه بوسنی فراوان سروده و به نهضت بیداری اسلامی نیز توجه خاص نشان داده است.
رهبر معظم انقلاب اسلامی به ادب و هنر دینی توجه ای خاص دارند و نوع نگاه و تفکر عریق ایشان در این حوزه، نشان دهنده اهمیت و اهتمامی است که برای این هنر قائل هستند. ایشان در آخرین دیداری که با شاعران آئینی داشتند، ضمن بزرگداشت این وجد ادبی، شاعران را به نکاتی چند توجه دادند که مهمترین محورهای سخنان آن فرزانه نامی، که خود نیز به هنر شاعری اهل بیت(ع) و مناقب دینی آراسته هستند، بدین گونه است:
۱- شعر آئینی بهترین جایگاه برای عرضه و بروز قریحه است.
۲- از منابع و متون اسلامی (صحیفه سجادیه، قرآن، نهج البلاغه، کتبی مانند: اصول کافی، تحف العقول و...، احادیث، مناجات، زیارات، ادعیه: دعای عرفه، دعای ابوحمزه و...) در شعر آئینی استفاده شود.
۳- لازم است در شعر آئینی به مضمون آوری توجه شود؛ می توان یک موضوع را به شکل های گوناگون بیان کرد.
۴- از ساخت ترکیب های نو نباید غافل بود.
۵- ساختار زبانی شعر، صرف درست افعال، ارتباط منطقی بین بخش های جمله، حتماً و بدرستی رعایت شود.
۶- از تأثیر محیط بر خود نباید به سادگی گذشت. این اثر گذاری چنان است که گاه یک شاعر مذهبی را به یک شاعر بی قید و بند به تدین بدل خواهد کرد.
۷- ادبیات آئینی می تواند محمل موضوع هایی باشد که پس از انقلاب اسلامی، در خور مقام و منزلت آن ها بر ایشان شعر سروده نشده است. این موضوع ها عبارتند از: جانبازانی که پس از تحمل رنج فراوان به شهادت رسیده اند (این عزیزان غیر از شهدایی هستند که در جبهه شهید شده اند)؛ مسائل انقلاب و حوادث روز به روز و نو به نوی آن؛ قضایای کربلا، آنچه مربوط به زبان حال هاست، مانند زبان حال مادر حضرت ابوالفضل(س)، یا گفتگوی حضرت زینب(س) با امام حسین(ع) (البته بایستی سعی شود آنچه در این کار انتخاب می گردد، مطابق با واقع باشد)؛ و مفاهیم دفاع مقدس. ایشان معتقدند که: «دفاع مقدس از لحاظ زمانی هشت سال بود، اما از لحاظ استمرار معنوی و فکری و فرهنگی ممکن است قرن ها ادامه داشته باشد. حماسه ای که در دفاع مقدس به وجود آمد، انگیزه ای که پشت سر این حماسه وجود داشت، ریز حوادثی که در این مدت اتفاق افتاد، اینها چیزهایی نیست که در ظرف ۱۰سال و ۱۵ سال و ۲۰سال تمام شود.» ایشان در خصوص گنجاندن مؤلفه های انقلاب در شعر آئینی، بر این باور هستند که: «در یک دوره ای خوب بود، ... الان جای این اشعار خالی است.»
