قرار گرفتن در منطقه خشك و نیمه خشك جهان، تنها مشخصه ایران در جغرافیای جهان نیست.

اگر برخورداری از تنها ۲۵۰ میلیمتر بارندگی در سال (میانگین بارندگی جهان ۸۰۰ میلیمتر است) كه با تبخیری بیش از ۶۰ درصد مواجه است را به بالاترین رتبه فرسایش خاك ایران در آسیا و جهان بیفزائیم به واقعیاتی انكارناپذیر برمی خوریم كه ما را برای كنترل این پدیده های طبیعی مصمم تر خواهد كرد.

اما احساس این صورت مسئله سخت و دشوار آنجا ملموس تر می شود كه بدانید هر هفت سال یكبار باید با پدیده خشكسالی در كشور دست و پنجه نرم كنیم.

حال این سؤال مطرح است كه آیا برای مقابله با این پدیده های طبیعی در بخش كشاورزی كه جزئی از واقعیت های طبیعی كشورمان هستند خود را مسلح كرده ایم

آب و خاك مهمترین منابع برای تولید محصولات كشاورزی به شمار می روند كه حفظ و استفاده بهینه از این منابع پایه نه تنها می تواند ضامن امنیت غذایی كشور باشد بلكه می تواند زمینه ساز توسعه پایدار كشور شود.

بسیاری از كارشناسان بر این باورند آبخیزداری یكی از مهمترین راهكارهایی است كه می توان برای حفظ خاك و پوشش گیاهی و به تبع ذخیره سازی آب به كار گرفت این در حالی است كه هم اكنون در ۴۲ میلیون هكتار اراضی پایاب ۱۱۲ سد موجود در كشور تنها در ۱۷ درصد آن عملیات آبخیزداری انجام شده است.

صادق خلیلیان معاون وزیر جهادكشاورزی درخصوص كندی كار در این بخش می گوید: متأسفانه شرایط كشور از نظر بودجه بندی و برنامه ریزی به گونه ای است كه كارآیی لازم را ندارد و علی رغم هشدارهایی كه ما به مسئولان برای خشكسالی و لزوم تسریع طرح های آبخیزداری و شبكه های نوین داده بودیم اعتبار لازم اختصاص نمی یابد و طرح ها تنها در چارچوب بودجه وزارت جهاد كشاورزی پیش می رود.

وی با اشاره به این كه در سال ۸۶ حجم عملیات آبخیزداری از ۱‎/۳ میلیون هكتار سال ۸۵ به ۲ میلیون هكتار رسیده امیدوار است با تصویب نهایی طرح برداشت یك میلیارد دلاری از حساب ذخیره ارزی عملیات آبخیزداری و توسعه پوشش گیاهی شتاب مناسب خود را بیابد.

آبخیزداری مدیریت حوزه آب و منابع طبیعی حوزه آبخیز از جمله آب تا موقعی است كه روان آب ناشی از بارش به رودخانه و دریاچه برگردد كه می تواند ضمن تقویت پوشش گیاهی به افزایش سطح آب های زیرزمینی و افزایش تولید محصولات كشاورزی بینجامد.

عرصه حوزه های آبخیز كشور را ۶ ابر حوزه برابر مساحت كل كشور تشكیل می دهد.پرویز گرشاسبی مدیركل دفتر حفاظت خاك، كنترل و فرسایش سازمان جنگل ها نیز با اشاره به تعهدات وزارت جهادكشاورزی در ادامه برنامه چهارم برای حفاظت خاك، كنترل فرسایش و انجام عملیات آبخیزداری جهت كم كردن رسوب ورودی دریاچه سدها می گوید: در حال حاضر از ۴۲ میلیون هكتار اراضی پایاب ۱۱۲ سد موجود در كشور كه حدود یك چهارم مساحت كشور را تشكیل می دهند تنها در ۱۷ درصد این حوزه عملیات آبخیزداری انجام شده است.

یكی از پیامدهای منفی عدم انجام عملیات آبخیزداری در اراضی پشت سدها افزایش رسوب وارده به مخازن سدها است.به گفته گرشاسبی هم اكنون میانگین رسوب سدهای كشور سالانه بین شش تا هفت تن است كه دو برابر میانگین جهانی است.

احمدی كارشناس سدسازی در این خصوص می گوید: از آنجا كه انجام عملیات لایروبی در كشور ما بسیار پرهزینه و غیراقتصادی است، افزایش رسوب وارده به سدها می تواند عملاً سدهای ما را از صرفه اقتصادی بیندازد و خسارات جبران ناپذیری را به اقتصاد كشور وارد كند.به گفته وی در هیچ جای دنیا ساخت سد جدا از شبكه هایش دیده نمی شود هرجا سدی ساخته می شود، نیروگاهش را می زنند و كانالش را هم احداث می كنند و دقیقاً به واسطه چنین نقیصه ای در پروژه های سدسازی ما از سدهایمان استفاده بهینه نمی كنیم.

مدیركل دفتر حفاظت خاك، كنترل فرسایش سازمان جنگل ها در همین حال اظهار امیدواری می كند كه در سال جاری توسعه عملیات آبخیزداری تا ۲۵ درصد حوزه آبخیز سدهای كشور در این حوزه ها محقق شود.وی انجام این طرح را در گرو تأمین یك میلیارد دلار اعتبار از حساب ذخیره ارزی جهت اجرای عملیات آبخیزداری می خواند و می افزاید: بودجه سال جاری در حوزه آبخیز سدها حدود ۷۳ میلیارد تومان است كه در سال گذشته اعتبارات استانی بالغ بر ۷۰ میلیارد تومان و اعتبارات ملی معادل ۸۰ میلیارد تومان بود كه امسال این رقم به ۱۰۰ میلیارد تومان افزایش یافته است.

وی با اشاره به این كه در حال حاضر در حدود ۷۵ درصد سطوح حوزه آبخیز سدها هنوز عملیات جلوگیری از فرسایش خاك صورت نگرفته، تأكید كرد: ضروری است تزریق اعتبارات هر چه سریع تر انجام گیرد ضمن این كه انجام عملیات آبخیزداری باید قبل از ایجاد سدها به منظور جلوگیری از فرسایش خاك صورت گیرد به نحوی كه سرعت سدسازی باید از سرعت عملیات آبخیزداری كندتر باشد.

آمارها نشان می دهد میزان فرسایش خاك در ایران بین ۱۵ تا ۲۰ تن در هكتار است كه بالاترین میزان در آسیا و جهان به شمار می رود. جالب است بدانید برای تشكیل یك سانتیمتر خاك در سطح به ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال زمان نیاز داریم. میانگین فرسایش خاك در دنیا بین دو تا سه تن در هكتاردر سال است.

گرشاسبی آبخیزداری را مهمترین راهكار برای جلوگیری از فرسایش خاك در كشور می خواند و می افزاید: ما باید فرهنگ سازی كنیم تا مردم همان قدر كه به مباحث خشكسالی حساسیت نشان می دهند، در برابر فرسایش خاك نیز احساس مسئولیت كنند.

به گفته وی، وجود دام مازاد در مراتع یكی از مهمترین عوامل فرسایش خاك است. در حال حاضر سه برابر ظرفیت مراتع كشور دام در این اراضی وجود دارد كه فرصت رویش مجدد پوشش گیاهی را از مراتع می گیرد و به این ترتیب قطرات باران مستقیماً به سطح خاك اصابت كرده و فرسایش خاك را دامن می زنند.

دولت در سال گذشته در راستای رفع این نقیصه طراحی و مدیریت همه جانبه پروژه سدسازی در كشور برآمد و در قالب بند «ح» ماده ۱۷ قانون برنامه چهارم وزارتخانه متولی ساخت سد در كشور را ملزم كرد كه اعتبار ساخت سد و شبكه های مربوط به آن را همزمان ببیند كه متأسفانه در سال ۸۶ این طرح عملیاتی نشد در حقیقت باید گفت چنانچه اجرای هر پروژه سدسازی با مدیریت همزمان شبكه های پائین دستی سدها همراه نباشد عملاً راه اندازی آن خارج از فواید اقتصادی است لذا به نظر می رسد برای انجام این مهم باید دیدگاه مان را در این مبحث به یك دید فراملی تبدیل كنیم.