طی دو دهه از زمانی که پژوهشگران HIV را علت ایدز شناسایی کردند، بیش از هر پژوهش دیگری در تاریخ برای تهیه واکسن علیه ویروس هزینه شده است. انستیتوهای ملی بهداشت ایالات متحده به تنهایی سالانه حدود ۵۰۰ میلیون دلار هزینه می کنند و بیش از ۵۰ نوع دارو در کارآزمایی های بالینی مورد بررسی قرار گرفته است. با این حال تهیه واکسن موثری برای ایدز که بالقوه قادر است سالانه مانع میلیون ها مورد جدید عفونت HIV شود، هنوز هم یک رویای دوردست است.

اگرچه پژوهشگران ایدز درون ویروس را آشکار و با دقت تمام جزئیات نحوه تخریب سیستم ایمنی توسط آن را کشف کرده اند، ولی هنوز لازم است پاسخ های دفاعی که عفونت ها را پس می رانند، آشکار سازند. این بدان معنا است که همان گونه که یکی از پژوهشگران پیرامون واکسن ایدز بیش از یک دهه قبل بیان کرد، کار این پژوهشگران مثل «پرواز بدون قطب نما» است.

برخی از افراد بدبین بر این باورند که هیچ واکسنی HIV را از پیشرفت باز نخواهد داشت. آنها این گونه استدلال می کنند که ویروس با چنان سرعتی بازتولید می شود و آنقدر اشتباه در طول این فرآیند صورت می گیرد که احتمالاً هیچ واکنشی نمی تواند تمام انواع موجود HIV را از تکثیر باز دارد. همچنین HIV از برخی مکانیسم های پیچیده برای جاخالی دادن در برابر حملات سیستم ایمنی استفاده می کند و با پوشاندن پروتئین های سطحی اش در میان انبوهی از قندها، نواحی آسیب پذیرش را از دسترس آنتی بادی ها دور نگاه می دارد و در عین حال، پروتئین هایی تولید می کند که مانع تولید سربازان دیگر سیستم ایمنی می شود. بدبینان اشاره می کنند که تولیدکنندگان و کاشفان واکسن شانس موفقیت کمی در برابر عوامل بیماری زایی چون HIV دارند که دائم علیه سیستم ایمنی حیله می ورزند و تلاش می کنند آن را فریب دهند. انگل مالاریا، ویروس هپاتیت C و باسیل سل از جمله این مواردند.

با این حال جویندگان واکسن ایدز دلایل محکمی دارند که به موفقیت خود ایمان داشته باشند. پژوهش روی میمون ها نشان داده که واکسن ها می توانند از حیوانات در مقابل SIV (نوعی از ویروس که میمون ها را مبتلا می کند) محافظت کنند. در چندین پژوهش، افرادی یافت شده اند که بارها در معرض HIV قرار گرفتند ولی آلوده نشدند. این نشان از آن دارد که چیزی ویروس را از تکثیر بازمی دارد. به نظر می رسد درصد کمی از کسانی که آلوده می شوند، متحمل هیچ خسارتی نمی شوند. دیگران نیز ویروس را به مدت یک دهه یا بیشتر در خود نگاه می دارند تا آنکه آسیبی در سیستم ایمنی شان آشکار می شود. همچنین دانشمندان دریافته اند که به ندرت برخی آنتی بادی ها در لوله آزمایش بر ویروس HIV بسیار موثرند.

در ابتدا پژوهشگران به واکسن هایی که تولید آنتی بادی ها را علیه پروتئین سطحی HIV تحریک می کنند، دل بسته بودند. این رویکرد به نظر امیدبخش می آمد چرا که HIV از پروتئین سطحی برای چفت و بست شدن با گلبول های خون و ایجاد عفونت استفاده می کند، لیکن واکسن هایی که تنها شامل پروتئین سطحی HIV بودند و در بدن حیوان و لوله آزمایش چندان فعال به نظر نمی رسیدند، در کارآزمایی های بالینی بعدی در مقیاس بزرگ تر معلوم شد که فاقد ارزش اند.

اکنون پژوهشگران به شدت روی رویکردهای دیگر تحقیق و بررسی می کنند. هنگامی که HIV خنثی ساختن آنتی بادی ها و ایجاد عفونت را شروع می کند، خط دوم دفاعی یعنی ایمنی سلولی ویروس را هدف می گیرد و سلول های آلوده به HIV را نابود می سازد. در حال حاضر چندین واکسن مختلف با هدف تحریک تولید سلول های قاتل یعنی همان سربازانی که به یکباره به دشمن حمله می آورند، تحت بررسی و آزمون اند ولی ایمنی سلولی بازیگران دیگری نیز دارد (مثل ماکروفاژها، شبکه واسطه های شیمیایی مثل سایتوکین ها یا اصطلاح سلول های قاتل طبیعی) که توجه زیادی به آنها نشده است.

جست وجو در پی تولید واکسن های مبتنی بر آنتی بادی نیز تجدیدحیات یافته است، گرچه لازم است پژوهشگران اندکی به گذشته بیندیشند. پژوهشگران واکسن به طور معمول از آنتی ژن ها (در این مورد، قطعاتی از HIV) آغاز کردند و سپس آنتی بادی هایی را که تهیه کرده اند، می آزمایند؛ لیکن اکنون پژوهشگران بیشتر از یک دوجین آنتی بادی از بیماران دچار عفونت به دست آوردند که در آزمایش های انجام شده در لوله آزمایش، عفونت HIV را مهار می کنند. معمای قضیه این است که پیدا کنیم کدام آنتی ژن خاص تولید این آنتی بادی ها را تحریک و آغاز می کند.

کاملاً روشن است هر واکسن ایدزی که قرار است موفق باشد، باید بتواند هم تولید آنتی بادی ها و هم ایمنی سلولی را تحریک و تشویق کند که بسیاری از پژوهشگران این استراتژی را دنبال می کنند. شاید کلید مساله تحریک ایمنی در سطوح مخاطی یعنی محلی که به طور معمول HIV از آنجا وارد می شود، باشد. حتی این امکان وجود دارد که پژوهشگران پاسخ ایمنی را کشف کنند که هیچ کس تاکنون از آن خبر ندارد، یا شاید پاسخ در تعامل بین سیستم ایمنی و تنوع ژنتیکی انسان باشد؛ مطالعات بر ژن هایی پرتو افکنده اند که نقش موثری در کسانی که در برابر عفونت و بیماری HIV آسیب پذیر یا مقاوم هستند، دارند.

پاسخ در هر کجا که باشد، این آگاهی ها می توانند به کشف و تولید واکسن علیه سایر بیماری ها که همانند HIV به آسانی حملات سیستم ایمنی را دفع کرده و میلیون ها انسان را از پای درمی آورند، کمک کنند. تولیدکنندگان واکسن برای چنین بیماری هایی احتمالاً باید در جایی غیرمعمول در پی پاسخ به سوالات خویش باشند. نقشه هایی که پژوهشگران کنونی در قلمرو ناشناخته ایمنی ترسیم می کنند، مسلماً بسیار ارزشمند خواهند بود.

دکتر عبدالوهاب فخریاسری