داستان آب معدنی تنها آن چیزی نیست كه در بطری های پرس شده و به اسامی گوناگون در سوپرماركت های شهر موجود است. اصالت آب های معدنی و گرم در لایه های زیرزمینی، آتشفشان ها و توده های مذاب ریشه دارد و فوران آن در سطح زمین همان داستان ۳۶۹ چشمه آب معدنی و گرم بنابه آمار پایگاه ملی داده های علوم زمین در سرتاسر ایران است. این تعداد چشمه آب معدنی و آب گرم تنها آن چیزی نیست كه گاه گاهی شهری ها و اغلب روستائیان منطقه در سر گذری و تفرجی تن خسته خود را به گرمای مطلوب آن بسپارند، شاید هم عده ای اكراه كنند و به شك و تردید از كنار آن بگذرند، برخی دیگر هم هستند كه آب گرم را با استحمام و شست وشو اشتباه كنند، عده ای بدان بپردازند و عده ای دیگر اصلاً بدان فكر نكنند. با وجود ۳۷۰ چشمه آب معدنی و گرم ظرفیت بالقوه پهنه ایران داستان های دیگری هم از آب معدنی و گرم وجود دارد. یكی از شیخ نشین های امارات متحده عربی در نظر دارد تا سال ۲۰۱۰ آن منطقه را به مهم ترین مقصد گردشگری جهان در زمینه «چشمه های آب معدنی» و ارائه خدمات مرتبط با آن در تأمین سلامتی و گذران تعطیلات تبدیل كند. این شیخ نشین بلندپرواز، جایی نیست جز دبی كه این بار ظرفیت بالقوه دیگری را نشانه رفته است تا نام خود را در صدر آن بنشاند.

اینجاست كه تصور سنتی و كلیشه ای از آب های معدنی و گرم به كلی رنگ می بازد. ظرفیت بالقوه ای كه طبیعت ایران با سخاوتمندی تمام آن را عرضه كرده است، اما كمتر در دایره طرح، برنامه و بهره برداری های مترقی قرار می گیرد.

● از مادر زمین

در هر محلی كه سفره آب زیرزمینی توسط سطح زمین قطع شود، آب در سطح زمین جاری می شود. اگر این تخلیه آب به آرامی و كم باشد در سطح، تراوش می كند ولی اگر خروج آب از زیرزمین به صورت جریان متمركز باشد، ایجاد چشمه می كند. آب برخی چشمه ها به دلایل گوناگون از میانگین دمای هوای منطقه بالاتر است، این گونه چشمه ها را چشمه آب گرم می گویند. آب های زیرزمینی به دو طریق گرم می شوند. اول این كه بر اثر نفوذ آب در اعماق به مرور آب بر اثر گرمایی كه در اعماق زمین وجود دارد، گرم می شود. این آب گرم از طریق راه ها و شكستگی ها به سطح زمین راه پیدا می كند. دومین راه این است كه در برخی مناطق زمین، توده های ماگمایی مانند اطراف آتشفشانها از دمای بالاتری نسبت به اطراف برخوردارند. آبی كه از اطراف به این توده ها نزدیك می شود، گرم می شود و با خروج از سطح زمین چشمه های آب گرم را ایجاد می كند. امروزه از گرمای توده های مذاب درون زمین برای نیروگاه های زمین حرارتی استفاده می شود. چشمه برحسب نوع تركیب آب نیز طبقه بندی می شود. تركیبات آب چشمه عبارتند از بی كربنات، كلروره، سولفاته و سولفوره. هر كدام از این آب ها دارای خواصی هستند كه تأثیر مثبتی بر سلامتی انسان دارند. امیر توكلی دانش آموخته زمین شناسی در این مورد به موقعیت زمین شناسی متغیر و متنوع ایران و در پی آن تعداد زیاد چشمه های آب معدنی اشاره می كند و می نویسد: «به جز چشمه هایی كه آب خوراكی دارند و اغلب بدون رسوبات آهكی هستند، بسیاری از چشمه ها از خود رسوبات آهكی (تراورتن) به جا می گذارند كه افزون بر خواص درمانی می تواند باعث ایجاد منظره های زیبا و بی بدیلی شود. با این حال ایجاد مناظر زیبا نیازمند برنامه ریزی و آماده سازی برای چشمه آب است تا بتواند رسوبات خود را در یك گستره بر جا گذارد و در نتیجه آن اشكال زیبا را ایجاد كند. متأسفانه در ایران هنگامی كه محلی دارای جاذبه های طبیعی است پیش از حضور سازمان های مسئول تعداد زیادی مغازه در آن مكان احداث می شود. در تركیه با ساماندهی و هدایت چشمه های معدنی برای رسوب گذاری آب، مناظری ایجاد شده كه بسیار زیبا است.

● چشمه های ایران

در ایران، استان آذربایجان غربی با ۴۶ چشمه و استان مازندران با ۴۰ چشمه بیشترین تعداد چشمه های آب معدنی و گرم را دارا هستند. استان كهگیلویه و بویراحمد كمترین چشمه آب معدنی و گرم را داراست. از دیگر استان های پرچشمه، آذربایجان شرقی، اردبیل، سیستان و بلوچستان و هرمزگان هستند. كوه های سهند، سبلان، دماوند و تفتان نقش زیادی در تشكیل چشمه های آب گرم دارند. چنین ظرفیتی نشانگر پتانسیل بالای طبیعت كشور ما برای استفاده های توریستی ـ درمانی چشمه ها و آب های معدنی و گرم است.

بدین ترتیب طبیعت، مواد خام لازم برای بهره برداری، ساماندهی و جهت دهی هرچه كارآمدتر را پیشاپیش مهیا كرده است. درآمدزایی از آب های معدنی در بسیاری از كشورهای صنعتی كه دارای امكانات بهره برداری و رفاهی مجهز هستند، وجود دارد. توریسم و علوم پزشكی سرآمد این بهره برداری ها هستند. زیبا اسماعیلی پزشك داخلی در این مورد می گوید: «آب های كلروره اگر به صورت خارجی (حمام) مصرف شوند در درمان بیماری های روماتیسم، لنفاتیسم، بیماری های زنان و تورم موضعی مؤثرند. مصرف این نوع آب به صورت بخور، غرغره و شویه بینی در درمان بیماری های تنفسی مؤثر است. حمام كردن با آن موجب گشادی رگ های خونی می شود و آشامیدن آن موجب افزایش ترشحات دهان و معده و حركات روده ها می شود و گاهی ملین است. دسته دیگر كه آب های گوگردی هستند باعث بروز كنش و واكنش های مختلف در بدن شده و در درمان بیماری های تنفسی، روماتیسم و بیماری های پوستی مؤثر است. آب های سولفاته خاصیت آرامش بخش، ضدخارش، ملین و صفراآور دارند. مصرف آب های كلروره سدیك نیز نیروزاست و برای درمان بیماری های زنان مؤثر است.» آب های معدنی با توجه به ویژگی های درمانی شیمیایی و ویژگی های فیزیكی مانند دما، گازها، درجه اسیدی، موقعیت مكانی و... تقسیم بندی می شوند. همچنین مختصات درجه حرارت، كیفیت و كمیت، عمق سفره، دبی خروجی و املاح طبقه بندی شده و یا تركیب فلزات در پروسه های درمانی، تفریحی و ورزشی مورد مطالعه علمی قرار می گیرند.

از مهم ترین چشمه های آب گرم و سرد معدنی می توان از چشمه رامسر و آب گرم لاریجان و سادات محله در مازندران، سفیدآب و چشمه ورتون در اصفهان، محلات در استان مركزی، قطورسوی، قیرنجه و خلخال در اردبیل، دهلران در ایلام، آب گرم گنو در هرمزگان، فیروزآباد و دشت ارژن در فارس، شاهان گرماب و مزدوران در خراسان، تخت سلیمان، احمدآباد، هفت آبه و شاه آباد در آذربایجان غربی، آبیش احمد لیقوان و آذرشهر در آذربایجان شرقی، عرشیا در قزوین، باباگر و دریاچه مریوان در كردستان، میراحمد و عسلویه در بوشهر، زیارت در گلستان، شورآب در سمنان، سلطان حسن شاه در كرمان، گراو مهاباد و تفت در یزد نام برد.

این مناطق با توجه به معیارهایی چون آبدهی، درجه حرارت، كیفیت راه دسترسی، سهولت استحصال زمین، جاذبه های گردشگری طبیعی، جاذبه های گردشگری تاریخی ومیراث فرهنگی، تأسیسات زیربنایی، نزدیكی به فرودگاه و... نسبت به تأسیس مجموعه های آب درمانی برآورد می شوند.

● كلكسیون گردشگری

با این حال عمده مراكز آب معدنی كشور بیشتر شهرت محلی دارند، ساكنان این مناطق از دیرباز اعتقاد زیادی به آنها دارند. این در حالی است كه موقعیت جغرافیایی بسیاری از آنها با توجه به جاذبه های طبیعی یا تاریخی منطقه می تواند مجموعه درخور و مناسبی برای جذب جهانگرد باشد. استان اردبیل یكی از این نمونه هاست. قرار گرفتن در كوهپایه سبلان این منطقه را مستعد انواع چشمه های آب معدنی كرده است. موقعیت طبیعی این منطقه در بسیاری موارد با كوهستان های آلپ قابل مقایسه است. با این حال این شباهت جغرافیایی به خودی خود نقش چندانی ایفا نمی كند. چگونگی بهره برداری، تأسیسات و امكانات رفاهی و تمركز دیدگاه های گردشگری است كه می تواند نام آن را در حوزه جاذبه های گردشگری معرفی كند. آب های معدنی این مناطق به باور محلی ها هركدام شفادهندگی های خاصی دارند. برخی نام گذاری ها حكایت از ویژگی های درمانی خاص هر چشمه دارد. به عنوان نمونه چشمه ای به نام «گوز سویی» یعنی آب چشم كه در میان مردم محلی از گذشته ها به درمان بیماری های چشم معروف است. از آب های معروف منطقه سبلان چشمه ای به نام «قوتورسویی» وجود دارد كه بین مشكین شهر و اردبیل قرار دارد. آب این چشمه گوگردی است و گاز انیدرید سولفوریك آن از مسافت دور در هوا به مشام می رسد. برخی آب گرم ها در داخل جنگلند مانند «مشه سویی» یا آب جنگل كه از قدیم مردم برای رفتن به این مكان از چهارپا استفاده می كرده اند. در برخی مناطق آب و گاز از شكاف سنگ خارج می شوند و گاهی آب حوضچه ها در اثر گاز كربنیك سفیدرنگ به نظر می رسد. گاهی اوقات خروج آب و گاز از زمین توأم با صداست.

● پزشكی ـ تفریحی یا حمام عمومی

با این همه، آب های معدنی و گرم در ایران همچنان داستانی تعریف نشده به شمار می روند. اگرچه تأسیس مجتمع های آب درمانی در سال های گذشته قدمی رو به جلو در جهت بهره برداری بهتر از این منابع زیرزمینی بوده است با این حال چنین ظرفیت گسترده ای نیازمند برنامه های بلندمدت و دیدگاه های مدرن تری است. اگر شیخ نشینی چون دبی افقی چون گردشگری جهانی آب معدنی را برای خود ترسیم می كند، واقعیت آن است كه این كشور در پی ساختن همه چیز از هیچ است. نگاهی تیزبین نیاز است تا دریابیم این كه چه منابعی در اختیار داریم، اصلاً مهم نیست، مهم آن است كه بر این منابع با چه دیدی بنگریم.

گذشته از برنامه های پیشرفته ای چون توریسم درمانی ـ تفریحی كه می تواند تكمیل كننده كلكسیون دیگر جاذبه های فرهنگی ـ طبیعی و تاریخی ما باشد، آب های معدنی و گرم مسائل داخلی دیگری هم دارند. نحوه استفاده، تأسیسات و امكانات جانبی این مراكز تا به حال چنین بود. برای تمام اقشار جامعه جاذبه یا كشش چندانی ایجاد نمی كرده و به همین خاطر مشتریان همه گیری ندارد. این در حالی است كه نظارت بر بهداشت، تأسیسات، امكانات رفاهی، می تواند به این مكان ها بسته بندی زیباتر و قابل ارائه تری نیز ببخشد. آموزش چگونگی استفاده از آب گرم و ارتقای فرهنگی استفاده كنندگان از این مراكز، جلوه قابل قبول تری به آنها خواهد بخشید. حداقل این ماجرا آن است كه تصور آب های معدنی و گرم مراكزی مترقی برای استفاده های پزشكی و هم تفریحی هستند و استفاده از آنها استانداردهای خاصی را می طلبد و كلان تر آن كه چرا ما قطب گردشگری چشمه های آب معدنی منطقه نباشیم

مهری حقانی