... و نترسیم از صرع

بیماران مبتلا به اپی‌لپسی در جامعه با محدودیت‌هایی مواجه هستند که هنوز برطرف نشده است. این افراد همچنان در خانه با خانواده یا در محل کار با کارفرمای خود مشکل دارند. بار انگ بیماری اپی‌لپسی بیشتر از خود بیماری و باورهای غلط آزاردهنده از بیماری است.... آیا ترس خانواده‌ها از این بیماری یا ترس مردم بجا و آگاهانه است؟ آیا این بیماران نیاز به کمک دارند؟ چگونه می‌توانیم افراد جامعه را توجیه کنیم که اپی‌لپسی پدیده‌ای گذراست و بیماران می‌توانند زندگی عادی داشته باشند؟ به سراغ دکتر بابک زمانی، متخصص مغز و اعصاب و استادیار دانشگاه علوم پزشکی تهران رفته‌ایم تا پاسخی برای این سوالات بیابیم. ▪ آقای دکتر! اصلا حملات تشنجی به چند صورت دیده می‌شوند؟ - به‌طور کلی حملات تشنجی به ۲ نوع موضعی ساده و موضعی مرکب تقسیم می‌شوند. در نوع موضعی ساده بیمار علایم تشنجی خفیفی دارد که به شکل حرکتی یا شناختی است و هنگام تشنج بیمار کاملا هوشیار و نسبت به اطراف آگاه است و بیهوشی رخ نمی‌دهد ولی در تشنج‌های موضعی مرکب علاوه بر اینکه همان حالت‌های موضعی ساده دیده می‌شود، تشنج یا حواس‌پرتی نیز رخ می‌دهد. در این نوع تشنج هوشیاری نسبت به اطراف کم می‌شود. حمله به صورت ناگهانی آغاز می‌شود و چند دقیقه به طول می‌انجامد و مصدوم بعد از آن حوادث به وقوع پیوسته را به یاد نمی‌آورد و وقایع رخ داده را ثبت نمی‌کند. ▪ علائم تشنج چگونه است؟ - برخی از بیماران قبل از بیهوشی علائم خاصی ندارند ولی گاهی ممکن است احساس خاصی داشته باشند. این احساس خاص معمولا در تشنج‌های موضعی ساده دیده می‌شود و بعد از آن بیمار دچار حمله می‌شود. از دیگر علائم لرزش دست، اختلال حسی در جایی از بدن، احساس خوشایند یا ناخوشایند است اما در گروهی از بیماران علائم تشنج ناگهانی آغاز می‌شود حتی برگشت بیماران به وضع بعد از تشنج متفاوت است. به عنوان نمونه بیماران با تشنج بزرگ تونیک کلونیک جنرالیزه مدتی در خواب‌آلودگی و گیجی باقی می‌مانند و به تدریج هوشیاری خود را به دست می‌آورند. ▪ دکتر زمانی! شما گفتید گاهی اوقات بیماران قبل از تشنج احساس خاصی دارند. آیا این علائم هشداردهنده می‌تواند به بیماران کمک کند تا بتوانند بیماری را کنترل کنند یا از دیگران کمک بخواهند؟ - معمولا علائم هشداردهنده چند ثانیه قبل از وقوع تشنج ظاهر می‌شوند و بیماران در این فاصله زمانی کوتاه کار خاصی نمی‌توانند انجام دهند. فرض کنید در یکی از اماکن عمومی ناگهان فردی مقابل ما به زمین می‌افتد و غش می‌کند. چگونه می‌توانیم به او کمک کنیم؟ - اطرافیان کار زیادی نمی‌توانند برای بیمار انجام دهند. تنها کاری که می‌توانیم انجام دهیم این است که بیمار را از خطرات حفظ کنیم یعنی مراقب باشیم که حین تشنج به خود یا اطرافیان صدمه نزند. بهتر است او را به پهلو بخوابانید و سر را طوری قرار دهید که باعث بهبود تنفس شود و ترشحات از دهان خارج شده و وارد حلق نشود همچنین سعی کنید سر را هنگام تشنج محافظت کنید. حملات موضعی مرکب معمولا در یک دقیقه کنترل می‌شوند و نیاز به دخالت چندانی ندارد. حملات تشنجی ساده نیز بعد از چند دقیقه بدون هیچ عارضه‌ای از بین می‌روند و شخص می‌تواند بعد از اندک زمانی فعالیت طبیعی خود را از سر بگیرد و حتی نیاز به اقدامات پزشکی نداشته باشد. حملات تشنجی و بدون عارضه ناشی از اپی‌لپسی یک فوریت پزشکی به حساب نمی‌آید. ▪ بسیاری از مردم وقتی با بیماران تشنجی مواجه می‌شوند، اقدامات اشتباهی انجام می‌دهند. ممکن است به این اشتباهات اشاره کنید؟ - اکثر کارهایی که مردم یا حتی پرسنل پزشکی انجام می‌دهند غیرعلمی و ناآگاهانه است. برخی از مردم هنگام مواجه شدن با این بیماران به دور او خط می‌کشند یا سکه‌ای پرتاب می‌کنند. این اعمال خرافاتی بیش نیست و گاهی نیز تلاش می‌کنند جسم سفتی مابین دندان‌ها قرار دهند که ممکن است باعث شکسته شدن دندان‌ها شود. انجام تنفس مصنوعی یا محکم نگه داشتن بیمار از جمله دیگر موارد اشتباهی است که برای کمک به بیماران در حال تشنج صورت می‌گیرد و گاهی آسیب جدی به بیمار وارد می‌شود حتی پرسنل پزشکی به خصوص در بیمارستان‌های آموزشی که اینترن‌ها و رزیدنت‌ها مستقر هستند زمانی که با این بیماران برخورد می‌کنند بدون گرفتن شرح‌حال اقدام به درمان می‌کنند و مانند فردی که برای اولین بار دچار تشنج شده از او همه آزمایشات، سی‌تی‌اسکن یا حتی نمونه مایع نخاعی درخواست می‌کنند که اصلا نیازی به این کارها نیست. گاهی بیمارانی که در خیابان یا مجامع عمومی تشنج می‌کنند کشان‌کشان به درمانگاه برده می‌شوند و پزشک درمانگاه آمپول دیازپام یا سایر داروها را تجویز می‌کند. بیماران بعد از به دست آوردن هوشیاری می‌گویند زمانی که در خانه تشنج می‌کردیم، بعد از ۲ تا ۳ ساعت به هوش می‌آمدیم ولی در درمانگاه حدود ۴۸ ساعت خواب بودیم. مهم‌ترین اصل در اپی‌لپسی پیشگیری است. اگر از بیماری اپی‌لپسی مطمئن هستیم نیاز به اقدامات دیگری نیست. فقط زمانی که تشنجات تکرار شونده بودند یعنی حین گیجی بعد از تشنج، برای اینکه تشنج بعدی مجددا تکرار شود نیاز به اقدامات فوری پزشکی و اورژانسی است. ▪ آیا لازم است این بیماران کارت یا پلاک پزشکی با خود حمل کنند؟ - به نظر من داشتن پلاک یا کارت پزشکی کار صحیحی نیست چون از نظر اجتماعی ممکن است برچسبی به بیماران زده شود. همان‌طور که می‌دانیم اپی‌لپسی بین مردم بسیار شایع است و تعداد زیادی از مردم جامعه به این بیماری مبتلا هستند. ▪ وقتی یک فرد بیمار تصمیم به ازدواج می‌گیرد ممکن است سوالاتی از این قبیل که آیا می‌تواند زایمان کند یا بیماری به فرزندش به ارث می‌رسد یا خیر، داشته باشد. نظر شما چیست؟ - باورهای غلطی در جامعه وجود دارد که این افراد نمی‌توانند ازدواج کنند یا بچه‌دار شوند ولی این‌طور نیست. این بیماران بدون هیچ مشکلی می‌توانند ازدواج کنند و بچه‌دار شوند. همه بیماری‌ها زمینه ارثی دارند و ممکن است به ارث برسند ولی احتمال به ارث رسیدن اپی‌لپسی اندک است. ▪ آیا تشنج ممکن است با بیماری‌های دیگری از قبیل تومورهای مغزی یا سکته مغزی اشتباه گرفته شود؟ - مهم‌ترین علامت تومور مغزی تشنج است یعنی فردی که برای اولین بار تشنج می‌کند و تا به حال بررسی نشده حتما باید از نظر وجود تومور مغزی بررسی شود ولی در سکته‌های مغزی علائم دیگری وجود دارد. سکته‌های مغزی با کاهش سطح هوشیاری همراه نیستند و معمولا عملکرد منفی داریم یعنی علامتی از بین می‌رود ولی تشنج با علائم مثبت همراه است و مواردی اضافه می‌شود. ▪ اگر نکته‌ای در نظر دارید بفرمایید. - هیچ محدودیتی برای بیماران وجود ندارد. تنها محدودیت بیماران هنگام رانندگی است. آنها تا یک سال بعد از آخرین تشنج به شرط کنترل بیماری توسط پزشک می‌توانند رانندگی کنند. ورزش‌هایی مانند شنا، صخره‌نوردی یا کوهنوردی را نباید انجام دهند ولی اگر می‌خواهند شنا کنند حتما یک نفر را همراه داشته باشند و به طور کلی باید از انجام کارهایی که دقت و هوشیاری بسیار لازم دارد پرهیز کنند. در کل اپی‌لپسی بیماری درمان‌پذیری است و افراد نباید به هیچ وجه از این بابت نگرانی داشته باشند و بیماران دچار اپی‌لپسی هیچ فرقی با دیگر افراد جامعه ندارند و تا آخر عمر نیز ممکن است هیچ مشکلی نداشته باشند.