برای من مایه مباهات است که ... از زندگی و مرگ مردی یاد کنم که بر شکوه و غنای معنوی کشور ما افزوده است; مردی که زندگی ای بارور داشت; بدان معنی که نرمی ها و درشتی های روزگار را آزمود، برای آزادی و سربلندی وطن خود تلاش کرد، به زندان رفت، خانه نشین شد، به نمایندگی ملت انتخاب گردید، به اوج شهرت رسید، در کشمکش های سیاسی زورآزمائی نمود، مقام وزارت یافت و سرانجام بیماری ای دراز او را چون شمعی کاهید و اندک اندک خاموش کرد.
به رغم مرارت ها و محنت های فراوانش، من بهار را مردی کامروا می دانم، زیرا از زندگی نترسید و خود را دلیرانه در دهان او افکند، معنا و جوهر حیات را شناخت و قدر دانست، در دوران هائی از عمر خویش این موهبت را یافت که از گفتن "نه" نهراسد، گره از زبانش باز بود و هرچه می خواست به وجهی زیبا و شورانگیز بیان می کرد، همسری مهربان و فرزندانی اهل داشت که خود در شعرهایش با خشنودی از آنان یاد کرده است، در گفته ها و نوشته هایش مردم بینوا و مظلوم را از یاد نبرد و در کمتر دورانی از عمر خویش از غم ایران غافل ماند.
آثار ادبی از سبک زندگی صاحبانشان جدائی ناپذیرند. در نزد شاعر راستین، زندگی درونی با زندگی برونی هم آهنگ می گردد، یعنی کسی که آفریننده کلام زیبا و ترجمان اندیشه های بلند گشت، نمی تواند روال عمر خود را چنان قرار دهد که با اصول زیبائی و فضیلت تغایری یابد. من لااقل در زبان فارسی استثنائی براین اصل نمی یابم; شاعران مداح و تن پرور و خودپرست ولو قدرت و استعدادی در تلفیق عبارات و موزون کردن کلمات داشته اند، هرگز نتوانسته اند در میان مردم راه یابند و مقامی پاینده و گرم در دل روزگار به دست آورند. اینان استادانی بوده اند که هنر شاعری را پیشه ای برای کسب جاه و مال قرار داده بودند، و حال آنکه شعر، منبعی دیگر و قلمروی دیگر دارد.
در زبان فارسی ده ها هزار شاعر شعر سروده و دیوان تنظیم کرده اند، تعداد کسانی که هم اکنون دیوان آنان در دست مانده است از صدها درمی گذرد ولی به بیست تن نمی رسند شاعرانی که بر سراسر قرون گذشته سایه افکنده باشند و اکنون نیز درخشان تر از همیشه جلوه کنند. این بیست تن یا کمتر، بدون شک کسانی نیستند که در ترکیب کلمات و آراستن قوافی تواناتر از دیگران بوده اند; نه، راز بزرگ بودن و جاودانی ماندن اینان در موضوع و معنائی است که دربرگرفته اند، یا به عبارت دیگر مربوط به وسعت قلمرو فکری آنان است.
شاعری را نمی توان بزرگ نامید، مگر آنکه سینه گشاده داشته باشد، تا عالم وجود با همه نقیصه ها و آراستگی ها و خوبی ها و زشتی هایش در آن جای گیرد.
شاعران کوه پیکری مانند هومر و دانته و شکسپیر و فردوسی و مولوی، کسانی هستند که بازوان خود را چون کمربندی به گرد کائنات افکنده اند. گویندگان نامدار دیگر نیز که برادران کوچک تر اینانند، هر یک به فراخور خویش اقلیمی را در سیطره طبع دارند.
همه اینان از حیطه وجود خود پای بیرون نهاده و با بشریت پیوند جسته اند، سراینده دردها و شادی ها و امیدها و توفیق ها و ناکامی های او بوده اند، به نظم موجود گردن ننهاده اند و زندگی ای بهتر و دنیائی موزون تر را برای آدمی آرزو کرده اند.
اکثر اینان چه در زندگی و چه در شعر، نمونه های برجسته ای از کسانی هستند که می توان آن ها را گویندگان "نه" نامید، چه، در برابر آئین های ظالمانه و زور و زر تسلیم نشدند و سعادت مادی و آسایش، و گاه جان خود را فدا کردند و به خیل شهیدانی پیوستند که "پرومته پهلوان (۱)" سرسلسله آنان بود.
دانته نیمی از عمر خود را در تبعید به سر برد، ناصرخسرو فقر و دربه دری و تکفیر و تهدید بخود خرید، بایرون جان خویش را بر سر استقلال یونان نهاد، پوشکین سال ها با دستگاه بیدادگری در آویخت و سرانجام برای دفاع از ناموس و شرافت خود در"دوئل"کشته شد. گارسیا لورکا (۲) در راه آزادی ملت خویش جنگید و در بهار جوانی تیرباران گشت. نظیر اینان در سراسر تاریخ، در همه سرزمین ها، صدها شاعر دیگر بوده اند که کوشیده اند تا راهی به سوی روشنی بیابند و زندگی خویش را قربانی کرده اند.
از روزی که بشر به ترکیب عبارات موزون آغاز کرده است تا به امروز، نابسامانی های جهان و بیداد و تبعیض و جنگ و جهل و فقر، هیچ گاه مورد قبول شاعران واقعی نبوده است. همه آنان درباره نظم ناهشیوار موجود، زبان به ناله یا نفرین یا استهزا یا فریاد گشوده اند. از حماسه سرایان و تراژدی پردازان تا سرایندگان غنائی و عرفانی، هر یک به شیوه خود نارضائی بشر را در آثار جاویدان خویش جلوه گر ساخته اند، به نحوی که می توان گفت بسیار ارزنده ترین شاهکارهای ادبی جهان در میان آثاری یافت می شوند که از "جوهر عصیان و انکار" مایه گرفته اند.
جدال بین شاعران و قوای نامرئی و شریر، یا هوسبازان چنانکه در یونان قدیم بدان معتقد بودند; یا چرخ و فلک و ستاره و سپهر و روزگار و تقدیر چنانکه در ادبیات ما و بعضی ملت های دیگر از آن ها یاد شده است، یکی از غنی ترین فصول ادبیات هر قوم را تشکیل می دهد.
زبان خود ما را از نظر اشتمال بر مفاهیم "طغیان و اعتراض" یکی از زبان های ممتاز دنیاست و خیام و حافظ دو نمونه والای شاعرانی هستند که در کمال دلیری و استادی در این راه قدم نهاده اند و شاید علت اصلی محبوبی و مقبولی آنان نیز همین باشد. خیام می گوید:
گر بر فلکم دست بدی چون یزدان / برداشتمی من این فلک را زمیان
وزنو فلکی دگر چنان ساختمی / کازاده به کام دل رسیدی آسان
و حافظ آرزو می کند که: فلک را سقف بشکافد و طرحی دیگر اندازد. یا در بیانی رندانه تر می فرماید:
پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت/ آفرین بر نظر پاک خطا پوشش باد
دوبیتی معروف باباطاهر نیز مبین همین شکایت است:
اگر دستم رسد بر چرخ گردون / ز حق پرسم که این چین است و آن چون
یکی را داده ای صد ناز و نعمت / یکی را نان جو آلوده در خون
از این نمونه ها و همچنین نکات و کنایه های عرفانی دیگر که شوخ چشمی زمانه و ناهنجاری اوضاع را می نکوهد، در زبان ما بی شمار است.
و نیز درباره آنچه از انسان برسر انسان می آید، هزاران هزار بیت می توان یافت که حاکی از توجه شعرای فارسی زبان به همه جوانب ابتلاها و گمراهی های بشری است. یکی از این منادیان محبت و مردمی و تقوی در عصر حاضر، پروین اعتصامی را باید گفت که از بدیع ترین و دلاویزترین شکوفه های ادب فارسی است.
دوران اخیر همراه با دگرگونی ها و تازگی هایی بوده است که خواه ناخواه اندیشه شاعرانه را نیز دگرگون کرده. جنبش های ملی و بیداری سیاسی صدساله اخیر و رستاخیز مشرق زمین، طبع ها را متمایل به موضوع های سیاسی و اجتماعی کرده و باب تازه ای در ادبیات ما گشود. توجه به سرنوشت جامعه، استقلال سیاسی، آزادی و عدالت اجتماعی جایگزین پند و اندرز و ارشادهای عرفانی گردید. "سپهر غدار" و "فلک کژ مدار" اندک اندک جای خود را به حکام ستم پیشه و دیوانیان خودکام و بیگانگان سودطلب دادند. خلاصه آنکه عده ای از گویندگان ما آگاهی یافتند که بسیاری از شوربختی های مردم ریشه ای خاکی دارد و علل آن را باید در همین "دنیای دون" شناخت و چاره جوئی کرد، گرانمایه ترین این شاعران ملک الشعرای بهار بود.
بهار در یکی از دوران های طوفانی ایران زندگی کرد. نزدیک ۵۰ سال از عمر خود را در کشاکش های سیاسی گذراند. تنها در این میانه چند سالی خانه نشین شد و توانست با مجال کافی به تتبع و تالیف و تصحیح متون قدیم پردازد. همین چندسال انزوا و همچنین حبس ها و تبعیدها در پروراندن و بارورکردن طبع او تاثیر فراوانی داشته است. جواهر لعل نهرو می گوید: "برای هر مرد لازم است که چند سالی در زندان بسر برد!" بهار نیز که ازین موهبت بی نصیب نماند، توانست تلخ و شیرین زندگی را بچشد، آبدیده و مجرب شود و سرچشمه الهام برای برخی از دلپذیرترین شعرهای خود بیابد. بهار شاعر مقتضیات است، حوادثی که در عصر او بر ایران گذشته و تلاطم های روحی جامعه، به تمامی بر آثارش نقش گذاشته اند. اگر بهار پنجاه سال زودتر به دنیا آمده بود، آثارش به کلی رنگی دیگر می گرفت و شاید نمی توانست خود را از قید جمود قرن رهایی بخشد. این رنگارنگی و تابش و گرمی ای که در شعرهای اوست، برای آنست که از وقایع زنده مایه گرفته اند.
به گمان من کوتاه ترین وصفی که بتوانیم از بهار بکنیم این است که بگوییم "یک ایرانی اصیل است" با همه حسن ها و عیب هایش. سبک خراسانی نه تنها در شیوه شعری او سخت اثر نهاده، بلکه خلق و خوی او را نیز با خود هماهنگ کرده است. بهار چه در شعر و چه در رفتار، خراسان گذشته را به یاد می آورد، با همه ناآرامی ها و سرکشی ها و تناقض ها و تکاپوهایش، به اضافه چاشنی ای از افکار مغرب زمین.
در وصف الحالی که در جوانی به نام "قلب شاعر" نوشته، خود را "تربیت ناپذیر" و دارای "روح یاغی و بوالهوس"دانسته است. گرچه من شک دارم که این نوشته به تاثیر ادبیات و فکر فرنگی نوشته نشده و از تصنع مبرا مانده باشد، ولی در هرحال برای آشنائی با روح شاعر خالی از فایده ای نیست، ازین رو به نقل چند جمله از آن می پردازم. می نویسد: "چیزهائی را که مردم بد می دانند من گاهی خوب یا موهوم دانسته و چیزهائی را که خوب می دانند، غالبا بلکه همیشه بد یا غیرقابل ذکر می شناسم، زیرا از تقلید بیش از لزوم می گریزم." "فقط تقوی و عدم اسراف و قاعده و نظم طبیعی و آزاد را دوست دارم، ولی قول نمی دهم که هیچ وقت از خط تقوی و عدم اسراف و نظم خارج نشده باشم." "به هیچ قاعده و در تحت هیچ حکم و در برابر هیچ چیزی جز تشخیص فکر خود خاضع نبوده و نخواهم بود. عشق هم مرا در پیش خود پست و خاضع ننموده است." "من همیشه در کارها طرف سخت تر و خطرناک تر و ظاهرا بی فایده تر را اختیار می کنم." "همیشه دوست می دارم که برخلاف منطق و قاعده محیط، با صف قلیل و قریب به مغلوبیت همراهی کنم و میل هم ندارم که عوض این فداکاری را دیگران برای من تشخیص بدهند; زیرا دیوانگان در کارهای خود مزد نمی گیرند!"
آنچه از مجموع این نوشته استنباط می شود حالت تنهائی، تک روی، غربت و رنج است، و جدائی شاعر از طریقی که اکثریت مردم می پیمایند. اشاره به بعضی خصوصیات روحی و پیچیدگی های درونی که طرح آن بدین شیوه در ادبیات فارسی تا آنروز بی سابقه بوده، خاصه سبک نگارش، می نمایاند که بهار بر اثر مطالعه شعر و نوشته ای از شعرای رمانتیک یا نیمه رمانتیک اروپائی این حالات را در خود مکشوف یافته است.
در این مقاله، با نویسنده ای لطیف طبع و حساس و پریده رنگ سروکار می یابیم که در گوشه ای نشسته است و درون خود را می کاود و حال آنکه در شعرهای بهار، خراسانی مرد دیگری را می بینیم، خروشان و پرخاشجو، که عطشی فرونانشستنی برای دوست داشتن و خوارشمردن و عتاب کردن و آموختن دارد.
اصولا چه در زندگی و چه در آثار بهار گاه بگاه ناهمواری ها و تناقض هائی دیده می شود. این تناقض ها که در اینجا فرصتی برای اشاره بدان ها نیست، در قبال خصائل ممتاز شاعر بدان درجه از اهمیت نیستند که سرزنش پذیر بشمار روند. آنچه در زندگی انسان اصلی محسوب می شود، طریقی است که می پیماید و مشی کلی ای است که در سیاست و اجتماع درپیش می گیرد.
چون حاصل عمر و مجموعه آثار ملک الشعرا را درنظر آوریم به خصوصیات ذیل برمی خوریم:
۱) مردی است بی پروا و مقاوم و از گفتن و کردن آنچه به نظرش درست می آید، ابا ندارد.
۲) ایران را دوست دارد و در اندیشه اعتلا و آبادی اوست، این دوستی سرسری و موسمی نیست، بلکه مبتنی بر معرفت به حال ایران است. گذشته او، ادبیات و فرهنگ او، زیبائی ها و شوربختی های او را می شناسد و او را شایسته دوست داشتن می شمرد.
۳) مردم بینوا و مستمند و نادان را از یاد نمی برد، در حق آنان دلسوز است، مستحق زندگی بهترشان می شناسد و از بی خبری و تعصب آنان متاسف و خشمگین است.
۴) دربرابر اندیشه های نو و تحول زمان و پیشرفت های علم، باز و پذیرنده است. متحجر و خام نیست و از تماشای آثار تمدن جدید و ثمره های دانش به وجد می آید.
۵) زحمتکش و قانع است. گرچه بیشتر عمر خود را در کشمکش و دغدغه و نابسامانی گذرانیده و فرصت و فراغت خیال که لازمه اشتغال به امور فکری و ادبی است، برایش فراهم نبوده، با این همه میراث فرهنگی او از نظر کمیت نیز گران سنگ است.
۶) از همه مهم تر آنکه تمایلی در او به بلندی و روشنی و زیبائی و عدالت است و این واجب ترین صفتی است که شاعر باید داشته باشد و آنرا نه تنها در زبان، بلکه در رفتار و شیوه زندگی و روش اجتماعی نیز بنمایاند.
درباره شعر بهار من قصد اطاله کلام ندارم، خاصه آنکه حق آن در یک خطابه یا مقاله ادا نمی تواند شد. بهار خود را در انواع شعر آزموده است و گوناگونی و پهناوری آثارش به نحوی است که هر جنبه و نوع آن مستلزم تفحص و بحث جداگانه است. آنچه در اینجا می توانم بگویم، تنها اشاره ایست. بهار نخستین کسی نیست که بازگشت به سبک خراسانی را رواج داد، ولی برجسته ترین عامل این نهضت به شمار می رود. اگر نسل کنونی توانسته است به سرچشمه زلال و گوارای شعر فارسی بازگردد و بار دیگر طعم بلندی و روشنی و استواری را در سخن بچشد، باید بیش از هرکس دیگر از ملک الشعرای بهار سپاسگزار باشد. غرض آن نیست که حق استادان دیگر معاصر اندک گرفته شود; ولی بهار با خصائصی که در خود جمع داشت توانست نه تنها شاعر خواص باشد، بلکه در دل عامه نیز راه یابد.
شعر بهار نموداری از تلفیق خوشگوار کهنه و نو و قدیم و جدید است، و این هنر خاص اوست که از به کاربردن کلمات ناشاعرانه، فرنگی یا عامیانه دریغ نورزد، بی آنکه به ابتذال بگراید. قصاید بهار درحالی که همان صلابت و خرمی شعرهای دوران سامانی و غزنوی را داراست، غالبا از مسائل روز و مباحث سیاسی موضوع گرفته و تردستی او در جمع این دو عنصر متضاد گاه به اعجاز نزدیک می شود.
آنچه شعر بهار را از بسیاری از شعرهای کهن سبک همزمان او متمایز می سازد، خون و حال و آب و رقصی است که در آن هاست. قصاید او مانند بدن کرم زنده است و مانند میوه آبدار و شفاف است. کلمات کهنه و فراموش شده در دست او از نو جان می گیرند و حتی اگر معنای آن ها نیز برخواننده مفهوم نگردد، همان نوازش موسیقی و خروش درونی شعر به تنهائی او را می ربایند.
نکته گفتنی دیگر این است که ملک الشعرا در نوکردن شعر فارسی و ایجاد سبک تازه کنونی نیز مقامی بلند دارد و از کسانی است که راه را برای شعرای نوپرداز گشوده اند.
