گفتگوی تفصیلی درباره تغذیه تکمیلی

به تازگی تحقیقی منتشر شده که بر اساس آن توصیه می‌شود تغذیه کمکی را از ۴ ماهگی آغاز کنید تا شیرخوار دچار فقر آهن نشود.برای اینکه در مورد صحت این تحقیق بیشتر بدانیم و بالاخره از این دغدغه ذهنی خلاص شویم که ۴ ماهگی شروع کنیم به غذا دادن یا ۶ ماهگی،گفت‌و‌گویی با دکتر سید علیرضا مرندی، رییس فرهنگستان علوم‌پزشکی و استاد دانشگاه علوم‌ پزشکی شهید بهشتی انجام داده‌ایم که می‌خوانید... ▪ دکتر! نظر شما در مورد این تحقیق جدید چیست؟ - همان‌طور که مطالعات مختلفی در سراسر دنیا، در کشورهای در حال توسعه و توسعه‌یافته نشان داده و مورد تایید سازمان جهانی بهداشت، یونیسف و آکادمی کودکان آمریکا و کانادا، استرالیا، اروپای غربی و... است بهترین تغذیه تا پایان ۶ ماهگی تنها شیر مادر است. ▪ آیا تغذیه تنها با شیر مادر تا پایان ۶ ماهگی سبب کندی رشد در شیر خوار نمی‌شود؟ - تا قبل از این سن، شیر مادر برای رشد شیرخوار کافی است. غذای اصلی بچه‌ها شیر است و اگر احیانا شیر مادر ناکافی باشد پزشک باید قبل از ۶ ماهگی برای شیرخوار شیرخشک تجویز کند و رشد او را با شیرخشک یا شیر کمکی تامین کند. اگر منحنی رشد دچار افت شد، والدین باید بلافاصله با تجویز پزشک به شیرخوار شیرخشک بدهند البته در وعده‌های شبانه‌روز نباید این میزان شیرخشک زیاد باشد بلکه باید با استکان، لیوان، قاشق یا حتی با سرنگ و قطره‌چکان و نه با شیشه به شیرخوار شیرخشک بدهند و البته ابتدا باید مادر از هر دو سینه به شیرخوار شیر بدهد و بعد از اینکه مطمئن شد هر دو سینه کاملا تخلیه شده‌ و با این حال شیرخوار گرسنه است و منحنی رشد رو به کاهش است بلافاصله بعد از وعده‌های شیردهی می‌تواند شیرخشک از قبل آماده را به شیرخوار بدهد. ▪ چرا تا این حد به دادن تنها شیر مادر تا پیش از ۶ ماهگی تاکید می‌شود؟ - شیر مادر علاوه بر اینکه غذای کاملی است مواد مختلفی برای جلوگیری از عفونت، آلرژی و بسیاری بیماری‌های دوران بزرگسالی دارد و توصیه همگانی بر آن است که تا پایان ۶ ماهگی تنها شیر مادر داده شود. یکی از عیب‌های آغاز زودهنگام غذای کمکی این است که غذای کمکی خطر آلرژی و اسهال را افزایش می‌دهد. ▪ چرا آغاز تغذیه تکمیلی از ۶ ماهگی توصیه می‌شود؟ - در پایان ۶ ماهگی تکامل دستگاه گوارش بیشتر و احتمال آلرژی کمتر می‌شود و درصد عفونت‌های گوارشی هم پایین می‌آید. مطالعات دنیا نشان داده حتی افرادی که تا پایان ۹ ماهگی فقط به شیرخوار شیر مادر می‌دهند فرزندان سالم‌تری دارند. هیچ دلیلی وجود ندارد که بخواهیم غذای کمکی را زودتر شروع کنیم. اگر هم در پایان ۶ ماهگی غذای کمکی را آغاز می‌کنیم تنها برای آشنا کردن شیرخوار با طعم غذاها و عادت دادن او به غذاخوردن با دست و قاشق است. غذای کمکی بیشتر برای آموزش است نه برای اینکه شیرخوار به این مواد نیاز دارد. ▪ آیا سن دادن غذای تکمیلی در خانواده‌های باسواد و کم‌سواد یا متفاوت از نظر سطح درآمد تفاوت می‌کند؟ - خیر، آکادمی کودکان اروپا، کانادا، استرالیا و آمریکا که کشورهای پیشرفته‌ای هستند و سطح سواد در خانواده‌های این کشورها بالاست و از نظر مالی نیز در حد بالایی قرار دارند باز هم تاکید دارند که تا پایان ۶ ماهگی غذای کمکی آغاز نشود زیرا مواد مغذی و ریزمغذی‌هایی که در شیر مادر است آنقدر کافی و لازم است که در خانواده‌های غنی و فقیر یک غذای ایده‌آل محسوب می‌شود و دلیلی ندارد که غذای ایده‌آل را کنار بگذاریم و یک غذای بسیار پایین‌تر از نظر مرتبه را جایگزین شیر کنیم. چه‌بسا خانواده‌های باسواد و متمکن به دلیل مطالعاتی که دارند بیشتر از شیر استفاده می‌کنند تا بی‌خود فرزندشان را در معرض غذای دست دوم و غذای کمکی قرار ندهند. تاکید ما فقط علاوه بر شیر مادر روی ویتامینD است. ویتامین D اگر در کشوری مانند کشور ما به صورت جداگانه وجود نداشته باشد به صورت مولتی‌ویتامین یا ویتامین A+D تجویز می‌شود. غیر از این موارد، مطالعات نشان داده شیرخواران زیر ۶ ماه نیاز به هیچ ماده غذایی دیگری ندارند. ▪ قطره آهن چطور؟ - از نظر آهن مقداری در بدن نوزادی که به دنیا می‌آید ذخیره آهن وجود دارد در شیر مادر هم مقداری آهن وجود دارد و گرچه مقدار آن کم است ولی جذب بسیار خوبی دارد و تا حدود زیادی مجموعه ذخیره آهن بدن نوزاد و آنچه در شیر مادر است تا حدود ۹ ماهگی برای شیرخواران کفایت می‌کند. برای اطمینان در پایان ۶ ماهگی وقتی غذای کمکی شروع می‌شود، همراه مولتی‌ویتامین باید به شیرخوار قطره آهن هم داد. آغاز قطره آهن قبل از ۶ ماهگی این عیب را دارد که چون میکروب‌کشی شیر مادر را از بین می‌برد، ضررش قطعا بیش از منفعت‌اش است. کسانی که از ترس اینکه شیرخوارشان دچار فقر آهن شود، به او قطره آهن اضافی می‌دهند، اثر میکروب‌کشی شیر مادر را از بین می‌برند و فرزندشان را در معرض انواع عفونت‌ها و به ویژه عفونت‌های گوارشی نظیر اسهال قرار می‌دهند. ▪ بهتر است تغذیه تکمیلی را با چه موادی آغاز کنیم؟ - شروع غذای کمکی باید با ساده‌ترین مواد غذایی باشد که در عین حال که انرژی لازم را دارد کمترین اثر آلرژنی را داشته باشد. اگر در پایان ۶ ماهگی غذای کمکی آغاز می‌شود بهتر است مادر مثلا فرنی را با شیر خود درست کند و موادی که در آن استفاده می‌شود در درجه اول باید برنج باشد زیرا آلرژن بودن آن از هر ماده دیگری کمتر است. دادن گندم را باید تا پایان ۸ ماهگی به تاخیر انداخت. اگر شیر مادر کفاف ندهد می‌توان فرنی را با شیر پاستوریزه یا شیر گاو یا شیرهای مدت‌دار درست کرد. بادام را نیز می‌توان آسیاب کرد تا دانه‌های آن قابل‌هضم باشد. می‌توان حریره بادام را از صافی رد کرد و شیره آن را به شیرخوار داد. مواد را باید به قدری ریز کرد که خوردن آن برای شیرخوار راحت باشد. بهتر است خود مواد جامد را هم به شیرخوار داد زیرا شیره آن بیشتر روغن و مواد جامد آن حاوی پروتئین است. بعد از فرنی و حریره نیز می‌توان به شیرخوار سوپ داد. در سوپ باید از ساده‌ترین مواد استفاده کنیم. به عنوان نمونه مقداری هویج، برنج و گوشت گوسفند را باید به حدی پخت که بتوان آن را له کرد تا قابل بلعیدن باشد. بهتر است در ابتدا فرنی، حریره یا سوپ رقیق‌تر باشد و غلظت آن کمی از شیر مادر بیشتر باشد. به مرور می‌توان غلظت آن را بیشتر کرد و در ظرف مدت کوتاهی به غلظتی شبیه حلیم رساند که به آسانی از قاشق نریزد. هر چه غذا رقیق‌تر باشد کالری آن کمتر است. به هر حال تمامی مواد غذایی را می‌توان به مرور به کودک داد و اولویت بر آن است که غذاهایی به شیرخوار داد که کمترین اثر آلرژی‌زایی و بیشترین میزان کالری و مواد مغذی را داشته باشد.