گردش عربستان به سوی افرا‌ط‌گرایی بیشتر

ولیعهد در اکثر نظام‌های پادشاهی نمادی از گذار به نسل بعدی محسوب می‌شود، اما در پادشاهی عربستان سعودی این‌طور نیست. زیرا در خاندان سلطنتی آل‌سعود لزوما یک پسر جانشین پدر نمی‌شود. در این خانواده وارث تاج و تخت از میان ارشدترین پسران بنیان گذار پادشاهی سعودی یعنی سلطان عبدالعزیز که سال ۱۹۵۳ درگذشت، برگزیده می‌شود. عبدالعزیز ۳۶ پسر داشت که ۱۹ نفر از آنان هنوز زنده هستند و بعد از مرگ ولیعهد ۸۳ ساله یعنی سلطان بن عبدالعزیز، شاهزاده نایف بن عبدالعزیز از میان آنها به ولایتعهدی رسید. از این‌رو تا زمانی که تاج و تخت به نسل نوادگان عبدالعزیز واگذار نشود، نمی‌توانیم شاهد تغییری جدی در این کشور باشیم، کشوری که از جمعیتی جوان و بشدت خواهان تغییرات برخوردار است. به عقیده بسیاری از کارشناسان غربی آنچه بیش از همه ثبات داخلی عربستان سعودی را تهدید می‌کند نه آن اعتراض‌های پراکنده بلکه سکون و ایستایی است که حاصل گزینش ولیعهد‌هایی سالخورده برای شاهان پیر سعودی است. ● نقش سلطان پس از آن‌که ملک عبدالله در اول آگوست ۲۰۰۵ به پادشاهی رسید، سلطان بن عبدالعزیز را به عنوان ولیعهد خود معرفی کرد. عبدالعزیز به مدت ۴۲ سال وزارت دفاع عربستان را بر عهده داشت و حتی بعد از رسیدن به مقام ولایتعهدی نیز این سمت را حفظ کرد. او ارتشی مدرن برای عربستان بنا کرد، اما این کار به قیمت وابستگی هر چه بیشتر این کشور به غرب تمام شد و امروزه عربستان یکی از بزرگترین واردکنندگان اسلحه در جهان به شمار می‌آید. عبدالعزیز سیستم تسلیحاتی کشور خود را غالبا به ایالات متحده آمریکا سفارش می‌داد و به همین خاطر بود که جناب ولیعهد متوفی رابطه‌ای تنگاتنگ با واشنگتن داشت و از این نظر گوی سبقت را از دیگر اعضای خاندان سلطنتی ربوده بود. پسرش یعنی شاهزاده بندر هم از سال ۱۹۸۳ تا ۲۰۰۵ سفارت عربستان سعودی در واشنگتن را بر عهده داشت و این‌که بخش کوچکی از پول‌های حاصل از معاملات تسلیحاتی به جیب سلطان سرازیر می‌شد، مساله‌ای بود که هیچیک از سعودی‌ها آن را کتمان نمی‌کردند. کشتی تفریحی و افسانه‌ای عبدالعزیز موسوم به «السلامه» نمادی از ثروت مردی بود که از همه مواهب زندگی لذت می‌برد و چهره‌ای اجتماعی از خود نشان می‌داد. سلطان بن عبدالعزیز همان کسی بود که سال ۱۹۹۰ در مقابل همه مقاومت‌هایی که علیه حضور واحدهای نظامی آمریکا و غرب در عربستان و حمله به ارتش عراق برای آزادی کویت اشغال شده صورت می‌گرفت سینه سپر کرد. هم او بود که بعد از حملات یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱ ادامه روابط نزدیک کشورش با آمریکا را ممکن ساخت. سال ۲۰۰۴ فاش شد که جناب ولیعهد دچار سرطان روده است و علاوه بر آن از بیماری زوال مغزی نیز رنج می‌برد. سلطان واپسین سال‌های عمر خود را در کاخش واقع در اقادیر مراکش می‌گذراند و از آنجایی که قادر نبود در غیاب پادشاه وظایف او را بر عهده گیرد، ملک عبدالله سال ۲۰۰۹ وزیر کشور و برادر ولیعهد یعنی شاهزاده نایف را به عنوان معاون نخست‌وزیر تعیین کرد و به این ترتیب نایف به سومین مرد قدرتمند عربستان سعودی بدل شد. ● نایف، ولیعهدی قدرتمند ارتقای مقام نایف‌ البته به این دلیل ممکن شد که عبدالرحمن بن عبدالعزیز آل‌سعود متولد ۱۹۲۷ که برادر تنی نایف و سلطان محسوب می‌شود از تاج و تخت و منصب ولایتعهدی به نفع برادر کوچک‌تر چشم پوشی کرد. نایف از سال ۱۹۷۵ به عنوان وزیر کشور مشغول به کار است و همراه با برادرش سلطان بن عبدالعزیز مسوولیت تامین امنیت و ثبات این کشور پادشاهی را بر عهده دارد. او بر خلاف سلطان از روابطی خوب با روحانیان وهابی برخوردار است، همان کسانی که هرگونه تغییری را برنمی‌تابند. افزون بر آن نایف بود که دستور پیگرد و بازداشت دگراندیشان سیاسی را صادر کرده و می‌کند. نایف در مقام وزیر کشور از سال ۲۰۰۳ مبارزه علیه ترور و القاعده را بر عهده دارد و او بود که فرمان اعزام نیروهای نظامی عربستان به بحرین را با هدف سرکوب قیام مردم آن کشور صادر کرد، اما جالب آن که نایف علی‌رغم مقاومت‌های روحانیت وهابی با صدور شناسنامه برای زنان عربستان موافقت کرد. نایف همراه با ملک فهد پادشاه فقید عربستان و سلطان بن عبدالعزیز از جمله ۷ پسر به اصطلاح دردانه بنیان گذار پادشاهی سعودی به حساب می‌آیند، ۷ پسری که عبدالعزیز از سوگلی‌اش یعنی «حصا بنت سودیری» داشت و به همین دلیل این ۷ برادر روابط بسیار نزدیکی با یکدیگر دارند.شورای خانوادگی آل سعود باید بلافاصله پس از مراسم خاکسپاری سلطان، ولیعهد آینده را تعیین می‌کرد. ملک عبدالله سال ۲۰۰۶ اقدام به تشکیل این شورا کرد، شورایی که وظیفه اصلی آن انتخاب ولیعهد و تداوم سلطنت آل‌سعود است. هرچند انتخاب نایف به عنوان ولیعهد امری تقریبا قطعی به نظر می‌آمد. با این وجود سناریو‌های دیگری نیز می‌توانست مطرح باشد، زیرا سلمان متولد ۱۹۳۶ که در حال حاضر حاکم ریاض است نیز عطش زیادی برای جانشینی پادشاه داشت. کوچک‌ترین پسر بنیانگذار آل‌سعود یعنی مکرین که در حال حاضر ریاست سرویس اطلاعات و امنیت عربستان را عهده‌دار است، نیز یکی از کاندیداهای مطرح برای ولیعهدی عربستان بود. با این حال نایف با انتخاب خود تلاش خواهد کرد تا یکی از دو پسر خود را که سمت‌های معاونت وزارت کشور را بر عهده دارند به عنوان جانشین خودش انتخاب کند و این سناریویی است که اصلاح‌طلبان سعودی را به وحشت می‌اندازد، اصلاح‌طلبانی که نام برخی از شاهزاده‌های نسل دوم سعودی نیز در میان نام‌های آنان به چشم می‌خورد.