کفر، نعمت از کفت بیرون کند!

اسراف، یعنی زیاده ‏روی در مصرف (به گونه‏ ای که به بیهوده از دست رفتن (ضایع شدن) و کفران نعمت‏های پروردگار بینجامد)، کرداری ناپسند و نکوهش ‏شده در همه ادیان و مذاهب آسمانی و زمینی بوده است. آیین و آداب فراگیری را نمی‌توان پیدا کرد که با اسراف کنار آمده، آن را مجاز بشمارد و حتی بر آن چشم‏پوشی کرده باشد. از این رو، برخورد سنگین و سهمگین با اسراف، همچون دروغ، دزدی، مردم‏آزاری، آدم‏کشی و... از رویکردهای مشترک پیامبران ارجمند ادیان اسلام، مسیحیت، یهود، زرتشت و آیین‏هایی همچون بودا و... بوده است. اسراف در مصرف آفریده‌های پروردگار، کرداری است که پیشرفت دانش و اندیشه آدمی در درازای تاریخ دیرینش، هنوز نتوانسته آنچنان که باید و شاید به آن پایان بخشد؛ چرا که از دیرباز برخی توانگران نادان و فرادستان ساده ‏انگار، اسراف در مصرف را نماد تجمل و تجدد شناسانده و نشان دارندگی و برازندگی برشمرده ‏اند. آنچنان که توده میان‏دست و فرودست نیز هرگاه از گذر شانس یا کوشش، داشته‏ای فراهم آورده‏اند، در هنگامه‌هایی بی‏باکانه و نادوراندیشانه به اسراف و ریخت‏وپاش پرداخته‏اند. روی آوردن به تجمل همواره نشانگر اختلال روانی نیست، اما بی‏گمان می‌تواند نمادی از کاستی معنوی آدمی باشد. البته خساست و گدامنشی گزافه‏ آمیز نیز پندار و کرداری ناپسند، نکوهش ‏پذیر و گاه بیمارگونه از دیدگاه روان‌پزشکی است، رفاه همانا برخورداری بجا از نعمت‏های پروردگار است و نمی‌توان آن را واژه‏ای برابر و همسان با تجمل برشمرد. از جمله اختلالات روان‌پزشکی که می‌تواند به آسانی، آدمیان را دچار و گرفتار «گناه ویرانگر اسراف» کند، می‌توان به اختلالات خلق (افسردگی‏ های) دوقطبی، به‏ویژه در فاز شیدایی، اختلال وسواسی‏-اجباری و دیگر اختلالات اضطرابی، اختلالات شخصیت و به‏ویژه شخصیت‌های نمایشی، مرزی‏-آشوبناک، خودشیفته و جامعه‏ ستیز، اختلالات بازداشت (کنترل) تکانه، به‏ویژه اختلال خرید و انباشت وسواسی‏-اجباری، اختلال بحران هویت (و فرجام واپسین آن: اختلال شخصیت مرزی-آشوبناک)، بیش ‏فعالی کودکان، نوجوانان و بزرگسالان، برخی مبتلایان به هم دچاری پیوستار اختلال درخودماندگی (اوتیسم‏-آسپرگر)، با اختلال وسواسی-اجباری و... اشاره کرد. اسراف بسیاری از گرفتاران این‌گونه اختلالات، همچون دیگر علایم و نشانه‌هایشان، به دارو درمانی‏ های کوتاه‏مدت چند ماهه یا میان‏مدت چند ساله، همراه با روان ‏درمانی‏های شناختی (رفتاری یا تحلیلی) روانکاوانه پاسخ داده و بازداشته و افسار (مهار)، می‌شوند. هرچند راهبردها و راهکارهای اقتصادی‏-اجتماعی دولت‌ها و حکومت‌ها، همچون تصویب و اجرای جریمه‌های سنگین برای مصرف بیش از اندازه، متعادل کردن یارانه‌ها به سود فرودستان و میان‏دستان اجتماع، افزایش درصد پرداخت مالیات به نسبت افزایش درآمد و سرمایه و مانند آن، می‌تواند در بازداری از اسراف و مصرف بیهوده و بیش از اندازه، سودمند باشد. اجتماع در حال‌گذار ما، سال‌هاست که آموزه‌های دهه ۱۳۶۰ و دوران جنگ (و به‏ویژه «قناعت» و «صرفه‏جویی») را بدرود گفته و همچون روسیه پس از شوروی پیشین (گرفتار در گرداب همه‏گیری «اختلال بحران هویت» نوجوانان و جوانان)، به بهانه «تجدد»، رو به «تجمل» آورده است؛ «برندپروری» و «مارک‏مداری» نونهالان، نوجوانان و جوانان دهه شصتی، هفتادی و هشتادی را دربر گرفته و گرفتار کرده است. آنها دیگر همچون زادگان دهه‌های ۱۰، ۲۰، ۳۰، ۴۰ و ۵۰ به خرید و برخورداری از فرآورده‌های ملی و پرداخته‌های میهنی بسنده نکرده و دلشاد نمی‌شوند. در پی گام گذاشتن و فراگیر شدن فرهنگ مصرف‏گرا و شیوه زندگی تجمل مدارآمریکاییان در دهه‌های ۱۹۵۰ تا ۱۹۸۰ در ایران سال‌هاست که در کلانشهرهای اجتماع پرگزند در حال گذارمان، در رویکردی ساده‏انگارانه اما فراگیر، بسیاری (نه همه)، کلاس و شخصیت آدمیان را با خودرو و خانه‏شان می‏سنجند و نمی‌دانند که کلاس برابر با شخصیت نبوده و نیست؛ از این رو گردش شادی‏بخش سر پل تجریش پیشین، به فخرفروشی و رشک‏افکنی فرشته، شهرک، جردن و الهیه فرو افتاده است. صد البته فقر و فشار اقتصادی فراگیر، «اسراف تاریخی» را در این مرز پر گزند تا اندازه‏ای به افسار کشانده است، اما آیا همین نشان شوربختی‏مان نیست که چنگال اهرمن نابودگر فقر باید از آستین زمانه برون آید تا شاید اندکی اسراف دیرینه‏مان در چارچوب نشانده و بازداشته شود؟!