کارگردانی واقع گرا

رضا عطاران بیش از آن که با عناوینی چون فیلمنامه نویس و کارگردان شناخته شود،بازیگری است توانا که از هنگام پخش مجموعه ساعت خوش نامش بر سر زبان ها افتاد و خیلی زود توانست نامی برای خویش دست و پا کند. بازیگری که با تکیه بر شوخ طبعی ذاتی، قریحه بداهه پردازی و هوش سرشارش یکی پس از دیگری پله های موفقیت را بالا رفت تا امروز به عنوان یکی از معدود امیدهای سینمایی به اصطلاح کمدی ایران به حساب آید. اما بزرگترین امتیاز وی در این است که در طول این سال ها نشان داده علاوه بر هنر بازیگری، از قلم شیرینی برخوردار است و در زمینه کارگردانی نیز حرف های بسیاری برای گفتن دارد. اگرچه مجموعه زیر آسمان شهر ۱ به مدد فیلمنامه و شخصیت پردازی خلاقانه عطاران یکی از محبوب ترین سریال های روتین سیما لقب گرفت، اما وی ترجیح می داد که همچنان درعرصه کارگردانی فعال بوده و روندی را که با طنزهای آیتمی سیب خنده، مجید دلبندم، ستاره ها و البته قطار ابدی شروع کرده بود،با سریال روتین شبانه کوچه اقاقیا به صورت جدی تر ادامه دهد. کوچه اقاقیا که در سال ۸۲ از شبکه تهران به روی آنتن رفت، اگرچه به واسطه حضور به یادماندنی زنده یاد منوچهر نوذری، هم اکنون بسیار خاطره انگیز جلوه می کند، اما به خاطر بهره مندی از فیلمنامه هایی ضعیف و عدم پرداخت درست شخصیت ها، نتوانست آنچنان که باید مخاطبان را با خود همراه کند. به نظر می رسد ایجاد تغییرات عمده در ایده اولیه و فراموش شدن هدف غایی سریال،به تدریج کوچه اقاقیا را از مسیر اصلی خارج و دچار تکرار و یکنواختی آزاردهنده ای نمود. با این حال خلق یکی دو تیپ ماندگار همچون گشتاسب (با بازی مجید صالحی) امیدها را نسبت به موفقیت های آتی عطاران زنده نگه داشت. با ساخت سریال خانه به دوش،عطاران شناخت عمیق خود از طبقات محروم و متوسط اجتماع و نوع روابط میان آن ها را به خوبی نشان داده و توانست شخصیت هایی دوست داشتنی با ما به ازای واقعی را خلق کرده و سریالی جذاب و پربیننده را روانه آنتن کند. سریالی که بارزترین خصوصیتش، نزدیک شدن به تعریف درست طنز و عدم رویکرد به لودگی های تصویری و کلامی محسوب می شد. در عین حال نگاه رئالیستی عطاران به قصه،پرداختی واقع گرایانه را رقم زده به طوری که شوخی ها و روابط میان آدم ها، از جنس خود زندگی شده و همذات پنداری تام و کامل بیننده را بر می انگیزد. عطاران این شیوه و نوع نگاه منحصر به فرد را که امضای مخصوص خودش را به همراه دارد، در دو سریال متهم گریخت و ترش و شیرین نیز ادامه داده تا به ناگاه تلویزیون ایران را خود را صاحب یک استعداد ناب و خلاق ببیند که قادر است به مدد توانمندی هایش مخاطبان بسیاری را پای جعبه جادو بنشاند. متهم گریخت که با توجه به مولفه های موفق خانه به دوش ساخته شده بود، بیش از هر چیز نشان داد که عطاران سبک کاری خود را شناخته و به آن ایمان دارد و قادر است در این راه بیش از این ها از خود مایه بگذارد. شاید بزرگترین برگ برنده عطاران در این سریال کشف و معرفی احمد پورمخبر بود که در قالب کاراکتر "مش قربون" آنقدر خوش درخشید که چندی بعد به پای ثابت اکثر کمدی های عامه پسند سینمای ایران تبدیل شد. ترش و شیرین مجموعه ای بود که برای خنداندن تماشاگر تنها متکی به ویژگی های بازیگرانش نبود. در اینجا نیز قرار نبود که بازیگران دست به لودگی بزنند و با حرکات آنچنانی لبخند را مهمان لبان بیننده کنند. ترش و شیرین نیمی از موفقیتش را مدیون فیلمنامه پر بارش بود، فیلمنامه ای سرشار از طنزهای موقعیت. گویی فیلمنامه نویسان و کارگردان با دقت در حواشی موقعیت های مختلف لوکیشن،نکات بامزه ای را کشف و ارائه کرده اند. به عنوان مثال می توان به شوخی با لوله داغ بخاری و یا قضیه تنفس بیمار در بیمارستان اشاره کرد که از میان جزئیاتی بسیار ظریف منتج می شد. با این وجود ترش و شیرین در کارنامه عطاران قدمی رو به جلو محسوب نمی شود. چرا که او در خانه به دوش و متهم گریخت نیز همین فضا و روابط را تصویر کرده و چه بسا در آنها موفق تر از این می نمود. بزنگاه تا بدینجا آخرین اثر رضا عطاران در مقام کارگردان به حساب میآید. سریالی که به واسطه پرداختن و اشارات رک و مستقیم به معضل اعتیاد و نمایش صریح برخی ناملایمات و ناهنجاری های اجتماع به مذاق عده ای چندان خوش نیامد و با واکنش تند برخی مسئولان مواجه شد. همین موضوع جدایی ناخواسته عطاران از خاستگاهش تلویزیون را رقم زده تا او به بازی در برخی کمدی های نازل مشغول شده و موقعیتی مناسب برای همتایانی چون سعید آقاخانی و مجید صالحی ایجاد شود تا سعی کنند دنباله رو نوع نگاه او به مقوله طنز باشند. دنباله روانی که کارنامه شان نشان داده گرچه ممکن است به عنوان بازیگر،موفق و دوست داشتنی باشند اما در عرصه کارگردانی از دانش و قریحه کمتری برخوردار بوده و فاقد خلاقیت و نوآوری های خاص هستند. گفته می شود به زودی شاهد ساخت و به روی پرده رفتن نخستین ساخته سینمایی رضا عطاران خواهیم بود. اتفاق خوشایندی که اگر به وقوع بپیوندد، شاید بتواند سینمایی نیمه جان کمدی را اندکی رونق بخشیده و زنده کند. سینما و تلویزیون ایران همچنان چشم انتظار خلاقیت و نبوغ یکی از استعدادهای ویژه خود است!