چه خاکی بر سر آنها بریزیم؟

ما با تلفن همراه و لپ‌تاپمان می‌توانیم به راحتی و بدون محدودیت مرزهای جغرافیایی به جهانی از اطلاعات و ارتباطات شخصی دسترسی داشته باشیم... در این دنیای مملو از اطلاعات جدید، سرگرمی ‌و ارتباطات صوتی و تصویری که بسیار قوی و تاثیرگذار است به سختی می‌توان درک کرد که تکنولوژی‌های فراهم آورنده این امکانات، چه تاثیراتی بر طبیعت خواهند داشت. رشد و پیشرفت سریع فناوری موجب شده تا هر روز محصولات الکترونیکی جدید و پیشرفته‌تری به بازار بیاید و مشتری‌ها با انواع محصولات جدیدی روبه‌رو ‌شوند که عملکرد بهتر، سرعتی بیشتر و اندازه‌ای کوچک‌تر دارند. تنوع این محصولات در کنار مصرف‌گرایی و تقاضای روزافزون برای این محصولات جدید موجب شده بسیاری از محصولات مانند رایانه‌ها، چاپگرها و تلفن‌های همراه که چندی پیش تازه وارد بازار شده بودند به جمع زباله‌ها اضافه شوند. زباله‌هایی که شاید حجم زیادی را به خود اختصاص ندهند اما وجود مواد سمی ‌و خطرناک در آنها و فقدان قوانین لازم برای بازیافت‌شان این موضوع را به یک بحران تبدیل کرده است. ● ویژگی زباله‌های مدرن تفاوت این زباله‌های الکترونیکی با سایر زباله‌ها پیچیدگی ساختار آنهاست. این کالاهای الکترونیکی از ده‌ها قطعه مختلف ساخته می‌شوند که جداسازی و بازیافت آنها کار آسانی نیست. این محصولات با ترکیبی پیچیده از فلزات، پلاستیک‌ها و سایر مواد شیمیایی تولید می‌شوند. بیشتر این مواد هم برای سلامت انسان‌ها و محیط زیست زیانبار هستند. به عنوان نمونه هر رایانه شخصی دارای ۳۲ درصد پلاستیک، حدود ۷ درصد سرب، ۴۱ درصد آلومینیوم، ۲۰ درصد آهن و مقادیری طلا و نقره و فلزات سنگین و خطرناک مانند کادمیوم، جیوه و آرسنیک است. تعدادی از باتری‌ها و بردهای داخلی رایانه‌ها حاوی کادمیوم است که یک ماده سرطان‌زاست. پلی‌ونیل کلراید یک نوع پلاستیک به کار گرفته‌شده در ساخت سیم‌های عایق است که پس از سوختن از خود مواد دیوکسین و ذرات ریزی را روانه هوا می‌کند که به آلودگی بدن موجودات زنده می‌انجامد. رنگ‌های مختلف شیمیایی به کار رفته در این محصولات بر عملکرد غدد تاثیر می‌گذارد و حیوانات را مسموم می‌کند. جیوه، سرب، مس، بریلیوم، باریوم، روی، کروم، نقره و نیکل نیز جزو سایر مواد سمی ‌و خطرناکی هستند که در ساخت وسایل الکترونیکی به کار می‌رود. البته بیشتر این مواد هنگام استفاده آسیبی به فرد نمی‌رسانند، اما پس از تبدیل شدن این محصولات به زباله‌ به یک مشکل بزرگ زیست‌محیطی و بهداشتی تبدیل می‌شوند. طوری که ردپای این مواد سمی ‌و خطرناک در آب‌های زیرزمینی، غذاهای دریایی و به ویژه ماهی‌های آزاد و ذرات معلق هوا وجود دارد. شاید به همین خاطر است که این زباله‌های عصر مدرن را به بمب ساعتی در حال انفجار دنیای امروز تشبیه کرده‌اند. ● قوانین جهانی بر اساس گزارش سازمان ملل سالانه بین ۲۰ تا ۵۰ میلیون تن زباله الکترونیکی دفع می‌شود و با دورریختن دستگاه‌های دیجیتالی تولید این زباله‌ها هر سال ۴۰ میلیون تن افزایش می‌یابد. بر اساس قوانین جهانی کنوانسیون زباله‌های الکتریکی و الکترونیکی، بازیافت این نوع زباله‌ها به میزان ۴ کیلوگرم به ازای هر نفر الزامی‌است. به موجب این قانون تولیدکنندگان موظف‌اند بودجه طرح‌های بازیافت را تامین کنند و خرده‌فروشان خدمات بازپسگیری را در اختیار مشتریان قرار دهند. طبق قراردادی از سوی سازمان ملل در سال ۱۹۸۹ برای کنترل زباله‌های خطرناکی که از کشورهای ثروتمند به کشورهای فقیر وارد می‌شود، هر کشوری می‌تواند به صورت یک جانبه واردات این زباله‌ها را ممنوع کند و صادرکنندگان نیز قبل از فرستادن زباله باید موافقت کشور مقصد را کسب کنند. اما آمریکا که بزرگ‌ترین تولیدکننده زباله‎های دیجیتال و سمی است، این قرارداد را امضا نکرد. آمریکایی‌ها صاحب ۲ میلیارد کالای الکترونیکی مصرفی هستند و با دور ریختن سالانه ۵ تا ۷ میلیون تن از این محصولات سریع‌ترین رشد را در تولید زباله‌های الکترونیکی دارند. براساس گزارش سازمان حفاظت محیط‌زیست آمریکا، سالانه بیش از ۲ میلیون تن از این کالاهای الکترونیکی در طبیعت رها می‌شود و تنها ۱۰ درصد آنها وارد چرخه بازیافت می‌شوند. مقادیر زیادی از این ضایعات در کشورهایی مانند چین، هند و آفریقای جنوبی بدون نظارت جمع‌آوری می‌شود. در حال حاضر کامپیوترها و موبایل‌های جهان در چین بازیافت می‌شود. ● بازیافت؛ ممکن اما مشکل به دلیل پیچیدگی ساختار این محصولات، فرآیند جداسازی قطعات الکترونیکی برای بازیافت کار پیچیده‌ای است به طوری که در اروپا ۲ مرکز در سوئد و انگلستان برای انجام این کار احداث شده و بقیه کشورها کالاهای الکترونیکی خود را برای بازیافت به این ۲ کشور می‌فرستند. با وجود این در صورتی که پسماندهای رایانه‌های و الکترونیکی به روش اصولی بازیافت شود می‌توان فلزات متعددی را از آنها استخراج کرد به نحوی که از یک تن زباله موبایل می‌توان ۱۵۰ تا ۳۰۰ گرم طلا به دست آورد ضمن اینکه پلاتین و نقره نیز از دیگر فلزات گرانبهایی است که در بازیافت اصولی می‌توان به دست آورد. این در حالی است که در معادن طلایی که اقتصادی به حساب می‌آید در هر تن سنگ معدن بین ۲۰ تا ۳۰ گرم طلا یافت می‌شود. ● زباله‌های الکترونیکی در ایران از سال۱۳۷۱رایانه وارد ایران شده و اولین محموله تقریبا شامل ۱۰ هزار رایانه بوده است. طبق برآوردها، طی چند سال اخیر هر ساله یک میلیون و ۲۰۰هزار تا یک میلیون و ۵۰۰ هزار رایانه در ایران مونتاژ شده است. براساس ماده ۱۱ قانون مدیریت پسماند، سازمان محیط زیست موظف است آیین‌نامه اجرایی مدیریت پسماند را با همکاری دستگاه‌های ذیربط تهیه کند تا نحوه برخورد با تمام پسماندها از جمله زباله‌های الکترونیکی مشخص شود. طبق قانون مدیریت پسماندها، مسوولیت اجرایی پسماندهای ویژه و صنعتی بر عهده تولیدکنندگان آنهاست و در واقع عرضه‌کنندگان این‌گونه خدمات باید جنبه‌های مدیریت پسماندهای تولیدات‌شان را هم ارائه دهند. ولی متاسفانه سازمان‌های بازیافت و محیط زیست هنوز هیچ برنامه‌ای برای جمع آوری و بازیافت زباله‌های الکترونیکی نیندیشیده‌اند. ● قـصـه از کجـا شـروع شـد؟ داستان دور ریختن تجهیزات الکترونیکی، به سال‌های دهه پنجاه میلادی و تولید رادیوهای ترانزیستوری در آن سال‌ها باز می‌گردد. اولین رادیوی جیبی که در سال ۱۹۴۵ میلادی توسط رایتیون بلمونت بولیوارد به بازار آمد، حاوی قطعات یدکی لامپ جهت تعمیر آنها بود، چرا که همه می‌توانستند از عهده این کار برآیند. اما هنگامی‌که شرکت «سونی» در سال ۱۹۵۷ میلادی، رادیوهای تی آر ۶۳ را روانه بازار آمریکا کرد، رادیوهای ترانزیستوری به یک کالای غیرقابل‌تعویض تبدیل شدند چرا که دستمزد نیروی کار بسیار بالا بود و بسیار زود این دور ریختن کالاهای الکترونیکی، همراه با سیل واردات رادیوهای ژاپنی ارزان‌قیمت آغاز شد. بعدها هم این کالاهای خوش‌رنگ و متنوع و مطابق مد روز، از پلاستیک‌های ظریف و شکننده ساخته می‌شدند.