پلیـس نباشـیـد؛ همـراه باشـیـد

دیابت، بیماری‌ای است که علاوه بر خود فرد، خانواده‌اش را نیز درگیر می‌کند و در بسیاری از موارد دغدغه‌های زیادی را برای خانواده‌ها در زمینه حمایت از بیمار دیابتی ایجاد می‌کند.... در گفتگو با دکتر حمید پورشریفی، روان‌شناس و عضو هیات علمی دانشگاه علوم‌پزشکی تبریز، در مورد نحوه برخورد صحیح اعضای خانواده با بیماران دیابتی پرس?وجو کرده?ایم. ▪ وجود یک بیمار دیابتی در یک خانواده چه تاثیری بر زندگی دیگر افراد خانواده می‌گذارد؟ - در ابتدا آگاهی از تشخیص و اطلاع از دیابتی بودن واکنش خاصی را در مبتلایان هر دو نوع دیابت و اعضای خانواده آنها ایجاد می‌کند. اعضای خانواده یکباره با اطلاعاتی مواجه می‌شوند و ممکن است اوضاع را خیلی بد و غیرقابل مدیریت تلقی کنند و فکر کنند توانایی کنترل بر اوضاع را ندارند و با یک مصیبت مواجه هستند. مگر اینکه اطلاعاتی به دست بیاورند که آنها را در ارزیابی واقع گرایانه از موقعیت یاری دهد و اگر بتوانند با انجمن‌هایی مانند «انجمن دیابت ایران»، بیمارانی که قبلا کنترل خوبی روی بیماری‌شان داشته‌اند یا متخصصانی که فرصت کافی به صحبت با بیمار اختصاص می‌دهند مواجه شوند بار منفی قضیه کمتر می‌شود. در غیر این صورت ممکن است نگاهی منفی به دیابت در خانواده به وجود آمده یا رشد یابد. شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد اگر دیابت کنترل و مدیریت شود در کنار چالش‌های بیماری، فرصت‌هایی نیز به وجود می‌آید که از آن جمله منظم شدن زندگی فرد دیابتی است. اما اگر دیابت کنترل نشود متاسفانه آسیب‌های متنوعی ایجاد می‌کند به طوری که برخی آن را حتی معادل سرطان هم می‌نامند. در یک جمع‌بندی نوع نگاه و نوع برخورد اعضای خانواده وسیله کنترلی اعضای خانواده است. اگر خانواده بیمار اطلاعات کافی داشته باشند برای آنها مشکلی ایجاد نخواهد شد. ▪ اعضای خانواده در قبال فرد دیابتی چه رفتاری باید داشته باشند؟ - یک فرد دیابتی، یعنی فردی که لازم است توصیه‌هایی اعم از دارویی و رژیمی یا تغییر در سبک زندگی را به کار گیرد تا زندگی سالم و شادابی داشته باشد. بعضی وقت‌ها حرف‌های متخصصان به گونه‌ای مطرح می‌شود که یک فرد دیابتی فکر می‌کند تا آخر عمر باید از یک زندگی عادی و توام با لذت دور باشد و زندگی‌ای مملو از محدودیت‌ها در انتظارش است. همین امر موجب نگاهی منفی فرد دیابتی شده و این نگاه به خانواده وی نیز منتقل می‌شود. به‌عنوان نمونه تا بیمار غذایی را می‌خواهد بخورد خانواده موضع می‌گیرند که نخور. ممکن است این نوع رفتارها باعث شود بیمار از خودش مقاومت نشان بدهد و از لج خانواده بخواهد پرهیز غذایی‌اش را بشکند. لازم است اعضای خانواده بدانند کافی است آنها در کنار بیمار باشند و همچون همیشه به عنوان یک خانواده حامی عمل کنند نه بیشتر. باید بدانیم یک بیمار دیابتی بیش از یک فرد عادی اگر دچار استرس شود تنظیم قند خونش به هم می‌خورد. رفتار افراد خانواده با فرد دیابتی باید به گونه‌ای باشد تا برای فرد دیابتی استرس خارج از روال عادی زندگی به وجود نیاورد. از طرف دیگر توجه و مراقبت بیش از حد ممکن است باعث شود فرد دیابتی خیال کند باری برای اعضای خانواده ایجاد کرده و احساس گناه به او دست دهد. اعضا خانواده‌ای که بیش از حد مراقبت می‌کنند ممکن است حساسیت ایجاد کنند. ▪ خانواده در مورد کسانی که اراده لازم برای رعایت رژیم غذایی دیابتی را ندارند- بیشتر بچه‌ها و اشخاص مسن- چه رفتاری باید داشته باشند؟ - مفهوم اراده احتیاج به کالبد شکافی دارد. چرا که در واقع این سطح انگیزش است که اهمیت بسیار دارد. فرض کنیم نوجوانی دیابتی، با ماهیت بیماری‌اش به طور کامل آشنا شده و می‌داند زندگی سالم آینده‌اش در گروی کنترل خودش است. چنین فردی سطح انگیزشی بالایی دارد. اما فردی هم وجود دارد که خیال می‌کند آینده‌اش را از دست داده است. با خود و زندگی لج می‌کند و در نتیجه کنترل لازم روی رژیم غذایی‌اش ندارد و توصیه‌های درمانی را انجام نمی‌دهد. در واقع چیزی به نام اراده نداریم، سطح انگیزشی داریم. باید خانواده کمک کنند تا بیمار به سطح انگیزشی مناسب برسد. یکی از روش‌های موثر برای ایجاد سطح انگیزشی بالا، ایجاد فرصت برای شرکت در تشکل‌هایی مانند انجمن دیابت ایران است. به عنوان نمونه، در مورد یک فرد دیابتی مسن که فکر می‌کند «در این سن کنترل بیماری ممکن نیست»، وقتی در جمع افرادی قرار می‌گیرد که تجارب موفقی در کنترل دیابت دارند، این افکار اصلاح می‌شود و فرصت‌هایی برای یادگیری نیز به وجود می‌آید. ▪ گاهی در دورهمی‌ها و میهمانی‌های خانوادگی برای بیمار شرایط ناپرهیزی به وجود می‌آید. به‌عنوان نمونه به او شیرینی تعارف می‌کنند یا غذاهای چرب مصرف می‌کند. خانواده چه عکس‌العملی باید نشان بدهد؛ باید تذکر بدهند یا نادیده بگیرند؟ - نگاه رژیمی سخت و انعطاف‌ناپذیر در خصوص دیابت مشکلاتی را ایجاد می‌کند به ویژه اگر این روش توسط اعضای خانواده به کار گرفته شود. چیزی که در دیابت مهم است ایجاد توازن بین انرژی ورودی به بدن و سوخت و ساز است. ممکن است بیماری در یک میهانی بیشتر بخورد و بعد با ورزش و فعالیت بدنی آن را جبران کند. البته مکانیسم بدن در افراد مختلف متفاوت است و باید با پزشک معالج مشورت شود. گاهی اوقات دیده می‌شود افراد و خانواده‌شان دیابت را پنهان می‌کنند. پنهان کردن بیماری به این معناست که فرد با آن کنار نیامده است و نگاهی منفی به آن دارد، در حالی که در صورت کنترل خوب، این نگاه کاملا نادرست است. لازم است اول خود بیمار با مساله کنار بیاید و بعد در صورت تصمیم بر محدودیت در رژیم غذایی به راحتی آن را به دیگران از جمله در میهمانی‌ها بیان کند و از آنها بخواهد که کاری به کار او نداشته باشند و نیز لازم است خانواده در این شیوه با فرد دیابتی همراهی کنند. در واقع فرد بیمار باید خودش مراقب خودش باشد و تحت هیچ عنوان نباید خانواده پلیس بیمار و امر و نهی کننده به وی باشد. ▪ رفتار اعضای خانواده باید چگونه باشد تا بیمار احساس تنهایی نکند؟ - اگر شرایط فرد مبتلا به دیابت را عادی در نظر بگیریم و سعی نکنیم فضای او را به ویژه در رابطه با غذا خوردن جدا کنیم مناسب‌تر خواهد بود. برای کنترل خوب لازم است نگاه فرد تغییر یابد و اقداماتی نظیر جداسازی‌ها بیش از اینکه نقش مثبتی در کنترل داشته باشد ممکن است آثار روان‌شناختی منفی همچون احساس تنهایی به دنبال داشته باشد. اگر شرایط محیطی در خانواده و برخوردها کاملا عادی باشد نه بیمار اذیت می‌شود و نه خانواده.