در ایران بناهای تاریخی مختلفی وجود دارد که هر کدام از اهمیت قابل توجهی برخوردار هستند. یکی از این بناهای تاریخی مقبره پادشاه هخامنشی یعنی کوروش کبیر واقع در پاسارگاد است. مقبره ای که از لحاظ توریستی و جذب گردشگر از جایگاهی خاص برخوردار است و نگهداری از آن دیدگاهی متفاوت را می طلبد.
شهر باستانی پاسارگاد نخستین پایتخت شاهنشاهی هخامنشی در قلب استان فارس، در دشت رودخانه پلوار قرار دارد. نام شهر "اردوگاه پارس" دلالت از موقعیت مکانی شهر دارد. شهر توسط کوروش کبیر در سده ششم قبل از میلاد ساخته شد. محوطه اصلی به مساحت ۱۶۰ هکتار توسط یک منطقه طبیعی بزرگ احاطه و محافظت شده است (حدودا ۷۱۲۷ هکتار). در سده هفتم قمری اتابکی از سلغریان فارس درنزدیک آرامگاه کورش مسجدی ساخت که در آن از سنگ کاخ ها استفاده شده بود. به مناسبت جشن های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران در سال ۱۹۷۱ این سنگها دوباره به جاهای اصلی خود بازگردانده شدند. کاخ محل سکونت بی تردید نشان از تاثیر و نقش معماری یونانی دارد. ظاهرا هنگامی که کورش در سال ۵۴۵ پیش از میلاد سارد (پایتخت لیدی، شهری در غرب ترکیه امروزی) را به تصرف درآورد به شدت تحت تاثیر بناهای مرمرین شاهان لیدی قرار گرفته است. چه بسا او همان زمان شماری از اساتید اهل لیدی را در پاسارگاد به کار گماشته است. در کاخ تناسب جذاب سنگهای مرمر تیره و روشن، مخصوصا در پایه ها، جلب نظر می کند. این سنگها از پیرامون سیوند آورده شده است.
نام اصلی شهر پاسارگاد چیزی شبیه "پسرگد" بوده و تلفظ امروزی نیز درست است و رابطه ای میان این نام و "پارس" نیست.نام پاسارگاد از اسم قبیله ی شاهان پارسی یعنی قبیله " پاسارگاد" گرفته شده که "آنان که گرز گران می کشند" معنی می داده.
محوطه اصلی شامل این بناهای تاریخی است:
آرامگاه کورش بزرگ در جنوب;
تل تخت (یا "تخت سلیمان"; سریر پادشاهی سلیمان) و استحکامات، واقع بر یک تپه در شمال محوطه اصلی;
مجموعه سلطنتی در مرکز محوطه اصلی، شامل بقایای: ساختمان دروازه (دروازهR) تالار عمومی (کاخS) قصرمسکونی (کاخP ) و باغ سلطنتی (چهار باغ).
در منطقه شرق یک بنای کوچک قرار دارد(۱۶x۱۶ متر) که یک پل تشخیص داده شده است. در شمال مجموعه سلطنتی زندان سلیمان قرار دارد، یک برج سنگی، باحدودا ۱۴ متر ارتفاع.
آثار باستانی پاسارگاد از قدمت بسیاری برخوردار است و بسیاری از جهانیان چشمشان به دنبال دیدن این آثار جهانی است. شاید اگر یک چنین مقبره ای در هر کجای دیگر قرار داشت اینچنین مورد بی مهری قرار نمی گرفت. در حال حاضر تنها محافظ مقبره کوروش زنجیرهای زنگ زده ای است که به هیچ عنوان قابل اتکا نیستند و به راحتی و به دور از چشم نگهبانان اندک به راحتی می توان از آنها عبور کرد. در مکان هایی مانند تل تخت و مجموعه سلطنتی هیچ امکانات امنیتی وجود ندارد و کمبود نگهبان در هر بخش به وضوح به چشم می خورد. همین امر باعث شده است تا ما بر روی آثار باقی مانده شاهد دست خط های یادگاری باشیم که به هیچ عنوان سنخیتی با تاریخ پر عظمت پاسارگاد نداشته باشد. بازدیدکنندگان به راحتی می توانند در کل محوطه پاسارگاد به گشت و گذار بپردازند و به راحتی به مناطقی که نباید وارد آن شد ورود کنند. همین امر باعث شده است تا آثار باستانی این اثر عظیم به راحتی زیر پای بازدید کنندگان قرار بگیرد و رو به نابودی نهد.
متاسفانه این مجموعه از هر گونه سیستم های امنیتی مانند دوربین و... بی بهره است و هیچ نظارت خاصی بر روی آثار باستانی پاسارگاد وجود ندارد و همین امر باعث می شود که عده ای خرابکار به راحتی و با فراغ باز به کار خود بپردازند و مکانی را که حتی اسکندر نتوانست آسیبی به آن برساند به راحتی تخریب کنند.
گویند هنگامی که اسکندر مقدونی بعد از فتح تخت جمشید به پاسارگاد رسید بر پای مقبره کوروش کبیر حاضر شد تا آنجا را نیز تخریب کند اما هنگامی که با متن " ای دشمن این یک قطعه از خاک وطنم را به من ببخش " روبرو شد از کرده خود پشیمان شده و مورخان بر این عقیده اند که حتی در پای مقبره کوروش گریسته است و از وی عذر خواهی کرده است.
حال با توجه به این موضوع تاریخی، اینکه چطور عده ای به خود جرات می دهند که این اثر تاریخی را با تخریب روبرو کنند پوشیده است.
از لحاظ امکانات رفاهی نیز پاسارگاد در یک فقر غم انگیز به سر می برد. متاسفانه سرویس های بهداشتی این مجموعه از امکانات کامل برخوردار نیست و تعداد کم انها باعث شده است تا بازدید کنندگان با مشکلات بسیاری روبرو شوند و این امر در خصوص گردشگران خارجی بیشتر به چشم می آید. زیرا این مجموعه دارای توالت های فرنگی نیست و همین امر باعث شده تا گردشگران خارجی در آن صحرا با مشکلات بسیاری روبرو شوند.
از طرفی هیچ امکانات پذیرایی مانند کافی شاپ و فروش مواد اولیه غذایی در این مجموعه به چشم نمی خورد و بازدید کنندگان باید تمام لوازم مورد نیاز را از داخل شهر پاسارگاد تهیه کنند و به داخل ببرند در غیر اینصورت با مشکلات بسیاری از جمله کمبود آب و... مواجه خواهند شد.
برای آنکه با نظرات بازدید کنندگان این مجموعه بیشتر آشنا شویم به سراغ عده ای از بازدیدکنندگان رفتم تا نظرات آنها را در خصوص این مجموعه عظیم و تاریخی جویا شوم.
در ابتدای امر چند جوان را دیدم که برای بازدید به این مجموعه آمده بودند، از آنها در خصوص وضعیت این اثر تاریخی پرسیدم و آنها گفتند: متاسفانه آنچنان که باید و شاید به این مجموعه رسیدگی نمی شود. مقبره کوروش متاسفانه در حال نابودی است و این امر برای اغلب مسوولین اهمیتی ندارد. اگر این مجموعه در سایر کشورهای دنیا بود مطمئنیم که بر دور تا دور آن محفظه ای شیشه ای درست می کردند تا از باد و باران و عوامل طبیعی در امان باشد. این اثر باستانی را نمی توان با عنوان اینکه مربوط به دوره سلطنتی است نادیده گرفت. باید پذیرفت که این بنا جزو تاریخ ایران است و به نوعی با هویت ایرانی عجین شده است. از مسوولین محترم می خواهیم تا در خصوص این اثر باستانی تجدید نظر کنند و بیشتر از همیشه به آن اهمیت دهند و به آن رسیدگی کنند.
کمی آن طرف تر مرد و زنی که چهره هایشان نشان از تجربه می داد نشسته بودند و به مقبره کوروش خیره شده بودند. نزدیک آنها رفتم و در خصوص پاسارگاد پرسیدم که مرد با کمی ناراحتی گفت: کوروش قسمتی از تاریخ ایران باستان است. من و همسرم تقریبا هر ماه به این مجموعه می آییم و از آن بازدید می کنیم، اما هر سری وضعیت این مجموعه را وخیم تر از ماه قبل می بینیم. متاسفانه بسیاری از بناهای این مجموعه در حال نابودی است و به مانند تخت جمشید که هر سال وضعیتش بدتر می شود این مجموعه نیز در حال فروپاشی است. سازمان میراث فرهنگی باید پاسخگوی مردم علاقمند به تاریخ ایران باشد. ما با از بین رفتن این مجموعه در اصل تاریخ و هویت خود را از دست می دهیم و این امر بسیار برای آیندگان ما می تواند مضر باشد. مسوولین باید بپذیرند که این مجموعه جزیی از تاریخ ایران است و بی اهمیتی به آن ضربه ای بزرگ به فرهنگ ایرانی است.
در حین بازدید از بناهای تاریخی پاسارگاد به دسته ای از گردشگران خارجی برخورد کردم. فرصت را غنیمت شمردم و دقایقی نیز با آنها هم کلام شدم تا نظرات آنها را نیز جویا شوم. آنها عقیده داشتند که در حق این مجموعه کم لطفی های بسیاری صورت گرفته است و اظهار داشتند: ایران کشوری است با تاریخ بسیار قدیمی و پر عظمت ما در تعجبیم که چرا مقبره یک پادشاه بزرگ مانند کوروش باید در چنین شرایط اسفباری قرار داشته باشد. قبل از اینکه به ایران بیاییم در خصوص آثار باستانی این کشور تحقیقات بسیاری را انجام دادیم که مقبره و تاریخ کوروش توجه ما را به خود جلب کرد. اما وقتی به اینجا رسیدیم مواردی را دیدیم که اصلا باورمان نمی شد. حفاظت از این آثار تاریخی در سطح بسیار پایینی قرار دارد و امکانات بسیار کم باعث شده تا مشکلات این مجموعه بیشتر به چشم بیاید. در این بین یکی از گردشگران که خود را استاد تاریخ معرفی کرد گفت: من در خصوص تاریخ ایران تحقیقات بسیاری را انجام داده ام و می دانم که منشور کورش از آثار با عظمت زیادی برخوردار است اما متعجبم چرا به این آثار رسیدگی نمی شود. مقبره کوروش اگر در کشور دیگری وجود داشت، آنچنان به آن رسیدگی می کردند که نگین تاریخ جهان شود. اما من در حال حاضر پاسارگاد را شهری بی دفاع می بینم که هر کسی به راحتی می تواند هم آثار آن را از مجموعه خارج کند و هم به تخریب آن بپردازد. من به مصر نیز سفر کرده ام و وضعیت آثار باستانی آن را از نزدیک دیده ام به هیچ عنوان توقع نداشتم که با یک اثر باستانی به مانند پاسارگاد در ایران چنین برخوردی صورت بگیرد. صحبت های این گردشگر خارجی بسیار تامل بر انگیز است. به راستی چرا باید با آثار باستانی چون پاسارگاد این چنین برخورد شود؟
یک گردشگر خارجی نکاتی را گوشزد می کند که بسیار می تواند پر اهمیت باشد. نبود امکانات حفاظتی و دیدی تحقیر آمیز از طرف مسوولین به این مجموعه تاریخی چه معنایی می تواند داشته باشد؟ باید پذیرفت که این آثار جزیی از تاریخ پر عظمت ماست و اهمیت دادن به این آثار می تواند تبعات بسیار خوبی را برای کشور داشته باشد. هنگامی که یک گردشگر خارجی چنین دیدی نسبت به آثار باستانی ما ندارد، چگونه می توانیم بر خود ببالیم که از تاریخی پر عظمت برخوردار هستیم؟
نگاه مسوولین باید نسبت به آثار باستانی کشور تغییر کند تا ما شاهد پیدایش یک هویت عظیم باشیم. تنها نمی توان عظمت تاریخی را بر روی کاغذ نگاشت و به آن افتخار کرد. بلکه این آثار باستانی و قدیمی کشورمان است که نشان دهنده عظمت تمدن ماست. فرهنگ غنی ایرانی در کنار فرهنگ اسلامی می تواند بسیاری از مشکلات و معضلات فرهنگی را در کشور حل کند و با وضعیت اسفبار میراث فرهنگی کنونی نمی توان به آن جایگاه والا دست پیدا کرد. باید پذیرفت که دوران های مختلف تاریخ جزیی از هویت ملل هستند و دوره هایی به مانند هخامنشی که نام پادشاهش در قرآن هم آورده شده است را نمی توان نادیده گرفت. امیدواریم که این دیدگاه نسبت به آثار باستانی کشور تغییر کند.
