پادشاهی صوفی مسلک

دوران حکومت محمد شاه قاجار از بسیاری جهات حائز اهمیت است. شاید اولین و مهم ترین رخدادی که در مورد حکومت محمد شاه، سومین پادشاه قاجارمی توان به آن اشاره کرد نحوه انتخاب وی به عنوان ولیعهد فتحعلی شاه است که مستقیما به نظر دولت روسیه انجام گرفت. از دیگر وقایع مهم این دوران واقعه جنگ هرات است که نهایتا با دخالت انگلیسی ها موجب جدایی کامل هرات از خاک ایران شد. بنا به اهمیت دوران چهارده ساله حکومت محمد شاه قاجار ذیلا به اختصار به بررسی وقایع و تحولات دوران حکمروایی این شاه از سلسله قاجار می پردازیم.‏ ‎ ‎محمد میرزا (تبریز ۱۲۲۲ق/۱۸۰۸ ـ تهران ۱۲۶۴ ق/۱۸۴۸ م)، نوه فتحعلی شاه و پسر ارشد عباس میرزا، نایب السلطنه و‏‎ ‎فرمانده کل قوای ایران در جنگ های ایران و روس بود. او در تبریز در دستگاه باشکوه نایب السلطنه دوران کودکی خود را گذراند. در سال ۱۲۳۴ ق در سن دوازده سالگی با مهدعلیا، نوه‎ ‎دختری فتحعلی شاه ازدواج کرد که ثمره آن، تولد ناصرالدین میرزا، پادشاه بعدی قاجار‏‎ ‎بود. محمدشاه در دوران حکومت پدر بزرگش (فتحعلی شاه) چندی حکومت همدان و خراسان را‎ ‎بر عهده داشت. در همان دوره (سال ۱۲۴۹ ق) از طرف عباس میرزا مأموریت حمله به هرات‏‎ ‎به وی واگذار گردید اما چون این مأموریت با مرگ نایب السلطنه مصادف شد ناگزیر هرات‎ ‎را رها کرد و به پایتخت بازگشت‎. ‎بر اساس قرارداد ترکمنچای پس از‎ ‎دومین دوره جنگهای ایران و روس- منعقد در (۱۲۴۳ق/۱۸۲۸م)- ادامه سلطنت در خاندان‎ ‎نایب السلطنه تائید شده بود.‏‎۱ ‎‏ بنابراین فتحعلی شاه، روز پنج شنبه دوازدهم‎ ‎صفر۱۲۵۰ ق در باغ نگارستان، محمدمیرزا را ولایتعهدی داد و روانه آذربایجان‏‎ ‎نمود.‏‎ ۲‎در همین سال فتحعلیشاه در اصفهان درگذشت؛ شاهزاده محمدرضا میرزا‎ ‎و فرزندش رضا قلی میرزا جزء اولین کسانی بودند که خبر وفات شاهنشاه را به نزد ولیعهد‎ ‎رسانیدند. محمد میرزا به کمک میرزا ابوالقاسم قائم مقام که سمت وزارت وی را داشت در‎ ‎تبریز- به گفته رضاقلی خان هدایت "جلوس مختصری فرمود‏‎" ۳ - ‎و به حکومت‎ ‎رسید اما در این هنگام شاهزادگان در تهران و نواحی دیگر ایران هر کدام مدعی سلطنت‎ ‎شدند. حسینعلی میرزا، فرمانفرما به کمک برادرش حسنعلی میرزا شجاع السلطنه در فارس‎ ‎دعوی سلطنت داشتند و در مقر حکومت یعنی تهران، ظل السلطان به مدت سه ماه خود را شاه‎ ‎نامید و سکه به نام خود زد اما دیری نپایید که محمد شاه - به کمک وامی که قائم مقام‎ ‎از وزیر مختار انگلیس دریافت کرده بود- به طرف پایتخت روانه شد و فریدون‎ ‎میرزا، برادرش را به عنوان نایب الایاله در آذربایجان گماشت‎۴ ‎و خود با‎ ‎شکست مدعیان سلطنت در سال ۱۲۵۰ ق چند ماه پس از درگذشت فتحعلی شاه در تهران بر تخت‎ ‎سلطنت جلوس کرد‎. ‎دوران سلطنت محمدشاه به لحاظ‎ ‎اعتقادی، واکنشی است به دوران پدر بزرگش؛ او بر خلاف فتحعلی شاه که شریعت را ارج می‎ ‎نهاد، طریقت را محترم می شمرد؛ در دستگاه حکومتی وی اهل تصوف قدرت گرفتند بویژه‎ ‎زمانی که قائم مقام در ۱۲۵۲ ق به قتل رسید‎۵ ‎‏ و به جای او حاج میرزای‎ ‎آقاسی، صدر اعظم شد این روند شتاب بیشتری گرفت. صدر اعظم جدید، معلم و مرشد پادشاه‎ ‎بود. ارادت محمد شاه به تصوف و سرسپردگی خالصانه به معلم و صدر اعظمش، آقاسی، همه‎ ‎علایق او را تحت الشعاع قرار می داد. از افراد دیگری که در گرایش محمدشاه به‎ ‎تصوف مؤثر‎ ‎بوده اند، محمدرضا همدانی(کوثرعلیشاه) و زین العابدین شروانی را می توان نام‎ ‎برد‎. علاوه بر شورش های داخلی مانند‎ ‎شورش آقاخان محلاتی، قیام محمدعلی باب و فتنه سالار، حمله به هرات را می توان‎ ‎مهم ترین رویداد زمان حکومت وی دانست. شاه در ۱۲۵۴ ق به هرات لشکرکشید و در همین جنگ‎ ‎بود که لقب "غازی" گرفت‎.۶ ‎جانشین و نایب شاه در پایتخت فرهاد میرزا‎ ‎معتمدالدوله تعیین شد تا امورات پایتخت را در غیاب شاه در دست بگیرد. محمدشاه مدت ده ماه هرات را‎ ‎محاصره کرد. در همین زمان امپراتور روس نیز به قفقاز آمد؛ وی ناصرالدین میرزا،‎ ‎فرزند خود را به استقبال امپراتور فرستاد و خود به محاصره هرات ادامه داد. در همین‏‎ ‎اثنا مکنیل، وزیر مختار دولت انگلیس از جانب دولت متبوعش با لشکرکشی شاه به مخالفت‎ ‎برخاست از آن جهت که امنیت هندوستان به مخاطره می افتاد‎.۷ ‎ایران و‎ ‎افغانستان- که هنوز رسما از ایران جدا نشده بود- برای حفاظت از بزرگترین مستعمره‎ ‎بریتانیا دارای موقعیت سوق الجیشی بودند این مهم زمانی بیشتر نمایان می شود که‎ ‎بدانیم اساس روابط انگلیس با ایران بر همین رویه یعنی اهمیت حفاظت از هند طراحی و‎ ‎به اجرا در می آمد. ‏ در نهایت با ورود تجهیزات جنگی انگلیس به خلیج فارس و تسخیر‎ ‎بوشهر و جزیره خارک، شاه، مجبور به عقب نشینی و دست کشیدن از محاصره شد و به تبع آن،‎ ‎میرزا حسین خان آجودان باشی، در گیر و دار همین ماجرا و در اعتراض به رفتار های مداخله جویانه مکنیل، به سفارت اروپا فرستاده شد‎۸. ‎‏ علاوه بر دخالت‎ ‎انگلیس شورش اهالی اصفهان، فرار شاهزادگان محبوس به سمت محالات روسیه و همچنین‎ ‎حمله علیرضا پاشا والی بغداد به محمره (خرمشهر کنونی) را نباید در عقب نشینی سپاه‎ ‎ایران از هرات نادیده انگاشت‎.‎ در زمینه مناسبات خارجی، دوره محمدشاه، عصر تیرگی روابط با انگلستان بود‎ ‎تا جایی که روابط دیپلماتیک دو کشور مدت کوتاهی قطع گشت‎۹ ‎‏ اما با تهدید انگلیس مبنی‎ ‎بر عدم خروج از خارک و بنادر جنوبی، ایران ناچار به از سرگیری روابط شد. در مقایسه‎ ‎با انگلستان، روسیه مراودات دوستانه تری با دربار شاه داشت اما در کل، شاه و صدر‏‎ ‎اعظم وی برای برون رفت از چنگال دو قدرت بزرگ در طول دوره حکمروایی خود به دنبال نیروی سومی بودندکه آنها را از وضعیت موجود رهایی بخشد. ارتباط با فرانسه و فرستادن سفیر بدان کشور در راستای همین هدف صورت گرفت. روابط با دولت عثمانی نیز در دوره‎ ‎محمد شاه به دلیل حمله به محمره در ۱۲۵۴ ق و اذیت و آزار مسافران و زوار ایرانی، رو‏‎ ‎به تیرگی نهاد و نهایتاً در مذاکرات ارزنه الروم با صلح دو طرف خاتمه‎ ‎یافت‎.‎از نظر پیشرفت و تجدد نیز‎ ‎اقداماتی در دوره او صورت گرفت: اولین روزنامه ایران با عنوان "کاغذ اخبار" در‏‎ ‎سال ۱۲۵۲ ق در زمان صدارت آقاسی چاپ شد که حاوی اخبار ممالک شرق و غرب بود و مدیریت‎ ‎آن را میرزا صالح شیرازی بر عهده داشت؛ فرستادن محصل به کشورهای اروپایی که از زمان‎ ‎فتحعلی شاه آغاز شده بود در این دوره فزونی گرفت: کسانی همچون حسینعلی خان، میرزا‎ ‎رضاخان، میرزا حسینخان سپهسالار، میرزا ملکم و...از جمله این محصلین‎ ‎بودند‎.‎دوران چهارده ساله سلطنت‏‎ ‎محمدشاه با مبتلا شدن وی به بیماری نقرس‎۱۰ ‎‏ در سال ۱۲۶۴ ق به پایان رسید‎ ‎و او را در قم دفن کردند. وی در طول دوران زمامداریش به سادگی زیست و همواره پیرو و‎ ‎مرید صدر خود باقی ماند. اقدامات او در جهت تفکرات اعتقادی که داشت حائز اهمیت‏‎ ‎هستند. شاه قبه مطلای کربلا را از نو بازسازی کرد، مساجدی به دستور او ساخته شدند ـ‎ ‎مسجد جامع خوی نمونه ای از این موارد است‎ - ‎فروش مشروبات الکلی را ممنوع کرد او حتی در‎ ‎ابتدای فرمانرواییش عطایای سلطنتی را بین علما و سادات توزیع‏‎ ‎نمود.