ویژگی مثل‏های قرآن

قرآن در عین این که در بیان مثلها از فرهنگ محیط تاثیر نمی‏پذیرد، ولی مثل‏های آن پیوسته متناسب با اهدافی است که در هر محیطی آن را تعقیب می‏کند. انسان از محیطی که در آنجا پرورش یافته، تأثیرپذیر می‏باشد ، و فرهنگ محیط در سخنان او از شعر و نثر جوانه می‏زند و افراد آگاه از ویژگی‏های ملت‏ها ، زادگاه سخنان را به خوبی تشخیص می‏هند. شخصیت انسان خود را در گفتار و رفتار او پنهان می‏سازد ، به عبارتی زاییده مثلثی است که یک ضلع آن را عامل محیط تشکیل می‏دهد ، و دو ضلع دیگر آن « عامل وراثت ‏» و « تعلیم و تربیت ‏» است. ● اثرپذیری قرآن از محیط قرآن سخن آدمی نیست که از محیط تاثیر بپذیرد ، او سخن خدا است که آفریدگار انسانها و محیط و فرهنگ و آنچه در جهان امکانی نام هستی دارد ، می‏باشد . انتظار این که قرآن از فرهنگ محیط مکی و یا مدنی متأثر گردد ، اندیشه باطل است که گاه و بیگاه دامنگیر خاورشناسان مغرض می‏گردد و برخی از افراد را فریب می‏دهد . در قرآن مسأله اثرپذیری از محیط کاملا بی‏اساس است ، بلکه اگر سخنی هست مربوط به جای دیگر است ، و آن این که هدف قرآن از مثل‏های ابداعی و ابتکاری ، بیان یک اندیشه نامحسوس در قالب محسوس است تا آن حقیقت نامرئی در لباس یک واقعیت مرئی ، برای مخاطبان جلوه کند . ● شرایط حاکم بر مکه ! پیامبر گرامی در محیط مکه گرفتار شرک مشرکان ، و نیایش آنان در برابر سنگ و فلز و چوب بود . از این جهت وحی الهی باید در مثل‏های هدایت‏گرانه خود ، در صدد معالجه این بیماری باشد ، و مثل‏هائی مطرح کند که ناظر به تحقیر خدایان دروغین آنها می‏باشد تا از این طریق مشرکان را به زشتی پندار و کردار خود متوجه سازد. البته این نه به آن معنا است که تمام مثل‏های آیات مکی بر محور نکوهش از بت‏پرستی دور می‏زند ، بلکه مقصود این است که مثل‏های آیات مکی به گونه‏ای است که می‏خواهد بیماری‏های فراگیر و حاکم بر محیط مکه را مداوا کند ، خواه این بیماری بت‏پرستی باشد یا رباخواری ، کشتن اولاد بی‏گناه باشد ، یا خرافه‏گرائی. ● شرایط حاکم بر مدینه غیر از شرایط حاکم بر مکه بود ! پیامبر در مدینه گرفتار نفاق منافقان وانسانهای دو چهره، و یهود لجوج و معاند بود که پیوسته هر دو گروه به کارشکنی پرداخته و برای رهبر و پیروان او مشکلاتی پدید می‏آوردند. از این جهت مثل‏های هدایت‏گرانه که در آیات مدنی وارد شده است ، بیماری‏های مخصوص این محیط را نشانه گرفته ، و پیوسته کوشیده است تلاش‏های منافقان را بی‏اثر و یا کارهای ریاکارانه را بیهوده جلوه دهد. در این مثل‏ها دیگر مسأله بت‏پرستی و تحقیر بت‏ها یا نکوهش امثال اینها مطرح نیست تا مثل‏ها به معالجه این نوع از بیماری‏ها بپردازد. کسانی که غیر خدا را اولیای خود برگزیده‏اند ، بسان عنکبوتند که خانه برای خود بتند و سست‏ترین خانه‏ها خانه عنکبوت است، اگر می‏دانستند همچون لانه عنکبوت برای این که سخن ما خالی از شاهد و گفتار نباشد ، نمونه‏ای از مثل‏های مکی و نمونه‏ای دیگر از مثل‏های مدنی را ارائه می‏کنیم که هر یک بیماری محیط را نشانه گرفته و در صدد علاج آن برآمده‏اند. قرآن در تحقیر خدایان دروغین مثلی را می‏زند و آن این است که دل بستن به این خدایان دروغین بسان دل بستن عنکبوت به لانه سست‏خویش می‏باشد که کوچکترین مقاومت و ایستادگی در برابر حوادث ندارد ، چنانکه می‏فرماید: «مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِن دُونِ اللَّهِ أَوْلِیَاء کَمَثَلِ الْعَنکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتًا وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنکَبُوتِ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ ؛ کسانی که غیر خدا را اولیای خود برگزیده‏اند ، بسان عنکبوتند که خانه برای خود بتند و سست‏ترین خانه‏ها خانه عنکبوت است ، اگر می‏دانستند ».(عنکبوت / ۴۱ ) چه مثلی زیباتر و چه تشبیهی روشن‏تر از این، لانه عنکبوت در نظر او از دوام و استحکامی برخوردار است ، اما در برابر یک باد ملایم از جای کنده می‏شود ، و با افتادن قطره آبی پاره می‏گردد ، و با نزدیک شدن شعله آتش از هم می‏پاشد . بتان و هم چنین هر پایگاهی غیر خدا مانند قدرت و ثروت ، عشیره و اولاد ، بسان لانه عنکبوت است که در یک چشم به هم زدن فرو می‏ریزد و اثری از آن باقی نمی‏ماند . در این آیه مکی ، تحقیر شرک و خدایان دروغین مورد هدف قرار گرفته درحالی که در مثل‏های مدنی بیماری خاص آن محیط ، مورد تعرض قرار گرفته است . ● چارپایی که کتاب حمل می کند ! مثل‏های مدنی از مبارزه با شرک فارغ بوده، گاهی نادانی یهودان رانشانه می‏گیرد. درباره عدم بهره‏گیری آنان از توراتی که در اختیار دارند، مثل یاد شده در زیر را مطرح می‏کند: «مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوهَا کَمَثَلِ الْحِمَارِ یَحْمِلُ أَسْفَارًا ؛ و حال کسانی که مکلف بر تورات شده‏اند، ولی حق آن را ادا نمی‏کنند، بسان درازگوشی است که کتابهائی بر او حمل می‏کنند ». (جمعه / ۵ ) یهود مدینه خصوصیات و ویژگی‏های پیامبر خاتم‏صلی الله علیه وآله را در تورات می‏خوانده‏اند و پیوسته از ظهور آن حضرت خبر می‏دادند ، ولی آنگاه که آن حضرت با آن ویژگیها و نشانه‏ها ظاهر گردید به جای این که در ایمان به وی پیشقدم باشند ، به انکار نبوت آن حضرت پرداخته و تورات را مخفی و پنهان کردند ، چنانکه می‏فرماید: « وَلَمَّا جَاءهُمْ کِتَابٌ مِّنْ عِندِ اللّهِ مُصَدِّقٌ لِّمَا مَعَهُمْ وَکَانُواْ مِن قَبْلُ یَسْتَفْتِحُونَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُواْ فَلَمَّا جَاءهُم مَّا عَرَفُواْ کَفَرُواْ بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّه عَلَی الْکَافِرِینَ ؛ و هنگامی که از جانب خداوند کتابی که مؤید آنچه نزد آنان است، بر ایشان آمد، و از دیرباز در انتظارش بر کسانی که کافر شده بودند، پیروزی می‏جستند، ولی همین که آنچه (که اوصافش) را می‏شناختند، بر ایشان آمد، انکارش کردند. پس لعنت‏خدا بر کافران باد ». (بقره / ۸۹ ) با طرح این دو مثل روشن شد در عین این که قرآن از فرهنگ محیط تأثیر نمی‏پذیرد ، ولی مثل‏های آن پیوسته متناسب با اهدافی است که در هر محیطی آن را تعقیب می‏کند . و حال کسانی که مکلف بر تورات شده‏اند، ولی حق آن را ادا نمی‏کنند، بسان دراز گوشی است که کتابهائی بر او حمل می‏کنند راز نام بردن قرآن از موجودات پست قرآن به خاطر هدف هدایت، گاهی از موجوداتی نام می‏برد که در انظار مردم از حقارت خاصی برخودارند مانند سگ و درازگوش ، مگس و پشه. در شرایطی که خدا می‏خواهد خدایان دروغین مشرکان راتحقیر کند و آنها را بی‏ارزش معرفی کند ، لازم است آنها را به چنین جاندارانی تشبیه کند که همگان بر حقارت آنها اتفاق دارند ، و این نوع تشبیه و تمثیل را باید لازمه بلاغت‏شمرد نه وسیله انتقاد . قرآن در آیه‏ای درباره بی‏ارزش بودن معبودان دروغین چنین می‏فرماید: « یَا أَیُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ لَن یَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِن یَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَیْئًا لَّا یَسْتَنقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ ؛ ای مردم مثلی زده شده است که به آن گوش فرا دهید ، کسانی را که غیر از خدا می‏خوانید هرگز نمی‏توانند مگسی را بیافرینند ، هرچند در این کار دست‏به دست هم بدهند ، و هرگاه مگس چیزی از آنان برباید نمی‏توانند آن را بازپس بگیرند هم عبادت‏گران ناتوانند و هم معبودان آنها ».(حج / ۷۳ ) چه تحقیری بالاتر از این که معبودان دروغین آنها را ناتوان‏تر از مگس پست معرفی می‏کند تا آنجا که یارای مقابله با مگس را ندارند، و اگر مگس چیزی از آنها ربود ، قدرت پس‏گیری را فاقد می‏باشند. این نوع مثل‏ها مایه دلخوری مشرکان و دیگران می‏گشت و لذا به پیامبر اعتراض می‏کردند که هدف از این مثل‏ها چیست ، و چنین می‏گفتند: « مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَـذَا مَثَلاً یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً وَیَهْدِی بِهِ کَثِیراً وَمَا یُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفَاسِقِینَ ؛ (می‏گفتند) منظور خدا از این مثلها چیست . مثل‏هایی که گروهی را گمراه و گروهی را هدایت می‏کند البته تنها فاسقان از آن گمراه می‏گردند ».( بقره / ۲۶) ● نتیجه گیری قرآن در این‏گونه تمثیل‏ها در مقام بیان عظمت‏خلقت و یا جلالت و قدرت خدا نیست و گرنه در این موارد آفرینش آسمان‏ها و زمین و ستارگان و کهکشان‏ها را مطرح می‏کرد ، بلکه هدف تحقیر بت‏ها و خدایان باطل است ، و در این مورد حتماً باید از این تمثیل‏ها کمک گرفته شود. البته باید به این نکته واقف بود که ؛ در عظمت آفرینش این نوع حشرات جای سخن نیست ، ولی مقصود از تشبیه چیزی دیگر است و آن ناتوانی آن حیوانات در دفاع از خود و دیگری است.