خدمات شهری نمایشگر برآیند و فرایند کارکرد مدیریت شهری است. به عبارت دیگر هر آنچه پیرامون موضوعات رفاهی، تسهیلاتی، بهداشتی، ایمنی و... در گستره زیست محیطی به مرحله اجر درمی آید ویترین برنامه ریزی مسئولان ذیربط محسوب می شود که در معرض قضاوت شهروندان قرار می گیرد. هدفمندی یارانه به عنوان یک پروژه قانونمند تغییردهنده در بافت زندگی انتظار ارتقای سطح و گستره خدمات شهری را به نوعی در ذهن جامعه تداعی می کند.
عملکرد خدمات شهری در بافت زندگی؛ ایمنی، آسایش، رفتار، شادابی، یا ناخوشایندی مردم تأثیر می گذارد. هرچقدر شهر نظیف و خوش منظر باشد، ناوگان حمل ونقل عمومی منظم و متناسب با جمعیت مسافران باشد و آبراه ها بستر انباشت ضایعات و آشغال نباشد، نزولات آسمانی تبدیل به سیلاب و مزاحم عبور و مرور نشود و نظارت کارساز بر چرخه خدمات حاکم باشد حتماً به مرور زمان همیاری، فرهنگ مداری، بهره وری، مسئولیت پذیری سبب می شود هر فردی شهر را به منزله خانه خود بداند و بیش از گذشته وظایف شهروندی را رعایت نماید. آن گاه مدیریت حرف آخر خدمات در تحقق نیازهای شهروندان را زده و کارشان در منظر عمومی درخشان تر خواهد شد.
● الزام توسعه در خدمات شهری
در تازه ترین بررسی وضعیت شبکه های خدماتی مسافربری مترو و اتوبوس با درنظر گرفتن هدفمند کردن یارانه ها و اصلاح نرخ های سوخت این پیش بینی دور از انتظار نبود که بسیاری از مالکان خودروهای شخصی استفاده از ناوگان کلان حمل ونقل درون شهری را در برنامه خود می گنجانند طبعاً در کنار پروژه هدفمندی یارانه ها تغییرات لازم در وسعت دادن به کمیت و کیفیت ناوگان ها و در جهت رفاه ازدیاد مسافران نیز اجتناب ناپذیر می شود. همین طور در سایر بخش های خدمات شهری گسترش عملیات حوزه مدیریتی متناسب با اثرات هدفمندی یارانه ها، یک امر ناگزیر با هدف نظافت محیط و زیبا سازی مبلمان شهری و آسایش روحی شهروندان می باشد.
با این نگاه و او صاف، همیاری مردم در هر بخش از خدمات شهری و حفظ و رعایت امور اجرایی نقش مؤثر خواهد داشت.
نظر برخی از مردم درباره چند و چون خدمات شهری که بعضاً متفاوت و فراگیر است را می خوانیم:
«احمدی» کارمند می گوید: خدمات شهری از هر نوعش ۵۰، ۵۰ است. یعنی مناسب و نامناسب بودن امور خدماتی مساوی است. او به حاشیه خیابان و پیاده روی مقابل اشاره می کند. آنجا دو پایه فلزی ناودانی شکل با نصب دو لبه عمودی حدود ۱۰سانتی در یک طرف است. این پایه جای قرار دادن سطل بزرگ زباله می باشد اما سطلی در کار نیست.
وی بعد می گوید: «همین دو لبه برآمده از ناودانی جای ظرف آشغال، ممکن است به پای رهگذری گیر کند و عابر را مصدوم کند. دو مورد دیگر همین نوع پایه بدون ظرف زباله کمی پایین تر کنار هم وجود دارد. کلاً نظرم این است که بر کارهای خدمات شهری پس از اجرا و انجام، پیوسته رسیدگی و نظارت بر کارآیی ها اعمال شود. با پیگیری به موقع، رضایت و آسایش مردم بیشتر می شود.»
موضوع دیگر مدنظر این شهروند، چاله و ناهمواری در خیلی از پیاده روها و کوچه ها است: «کنده کاری های خدمات شهری پس از انجام عملیات، دیده شده چند هفته و گاه ماه ها بدون مرمت و همسطح سازی رها می شوند. این وضع امکان دارد هنگام عبور افراد مخصوصا بچه ها و سالمندان مشکل ساز شود. بنابراین مسایل تاکیدم این است که نظم و نظارت بر هر نوع خدمات از جمله بهداشت و حمل و نقل شهری جدی تر صورت بگیرد. همه مردم هم حفظ سلامت محیط را بیشتر مراعات کنند.»
● بهینه سازی خدمات در کنار هدفمندی یارانه ها
«خواجوی» شغل آزاد در مورد هدفمندی یارانه ها و انتظار گسترش خدمات شهری، با بیان این که اجرای یارانه ها هنوز جانیفتاده است، می افزاید: «گفت وگوهای مردمی براین است که یک بخش از منظور هدفمندی یارانه ها آن است که مقداری از مازاد جابه جایی نرخ های شامل یارانه ها صرف بهینه امور خدمات شهری شود نظیر توسعه ناوگان حمل و نقل عمومی شهری، نان با کیفیت بهتر و نظافت محیط و بهداشت شهری. گمان من هم این است که می بایست خدمات شهری درهر زمینه همپای تغییرات و اقتضای روز و به موازات هدفمندی ها، بهتر شود. فکر می کنم دولتمران چنین هدفی از مجموعه اهداف هدفمندی یارانه ها داشته باشند. دراین حال، رفاه مردم با توسعه و بهتر شدن خدمات شهری، خوبتر خواهد شد.»
● اتوبوس های پرمسافر و جا ماندن در ایستگاه ها
افزونی مسافران ناوگان شرکت واحد از اوایل اجرای هدفمندی یارانه ها به حدی رسیده که در برخی خطوط عده ای از مسافران در ایستگاه ها با پرشدن چند اتوبوس، همچنان در ایستگاه ها می مانند تا سرانجام در اتوبوسی که جای ایستادن چند نفر دارد حتی روی رکاب در جلو سوار شوند.
«شریف» دانشجوی مهندسی صنایع، دراین خصوص می گوید: در ساعات پیک سرویس دهی حدود ساعت ۴ و ۳۰ دقیقه عصر و ۷ شب اتوبوس ها به ویژه خطوط بی. آر.تی از جمله در خط تجریش راه آهن کثرت مسافران به طوری است که عده ای از مسافران در ایستگاه ها ۶-۵ اتوبوس انبوه از سرنشینان را که حتی روی پله در جلوی اتوبوس ایستاده اند، نمی توانند سوار شوند. ناچار مدتی دیگر در ایستگاه معطل می شوند تا زمانی اتوبوسی برسد و جایی برای سوار شدن چند مسافر در وسط اتوبوس داشته باشد.»
به گفته او کمبود شدید اتوبوس آن هم زمانی که انبوه جمعیت می خواهند صبح به موقع به محل کار یا مقصد دیگرشان برسند و شب هم به خانه خود برگردند با خستگی و بی حوصلگی مواجه می شوند. اما در ساعات غیراز زمان شلوغی مسافر در صبح و بعدازظهر مسافران مشکلی ندارند.»
این دانشجو با چنین توصیفی از وضعیت اتوبوس ها، اظهارمی دارد: «مسئولان مربوطه باید تدابیری برای آسایش مسافران اتوبوس های خطوط مختلف بیندیشند چون که این مشکل دیرینه و هر روز شهروندان و با توجه به افزایش قابل توجه مسافر است.»
کارمند «احمدی» در ادامه صحبت های قبلی خود، در مورد وضع سرویس دهی اتوبوس ها، براین نظر است که تعداد اتوبوس ها در ساعت پایانی شب (سرویس دهی) کم است. برای نمونه در منطقه یوسف آباد این کمبود در زمان ریزش برف و باران دسترسی به اتوبوس را بسیار سخت می کند.»
اما یک شهروند دیگر به نام فرهنگی می گوید: «سال ها پیش اتوبوس ها کمک راننده داشتند که ناظر بر سوار و پیاده شدن مسافران بود. حالا که جمعیت مسافر چند برابر سابق شده، راننده قادر به نظارت سوار و پیاده شدن مسافران نیست. بارها صدای فریاد و جیغ مسافر از گیر کردن لای در عقب ماشین شنیده شده است. مدیران شرکت خوب است فکری برای رفع این معضل کنند.»
«اصغری» یک شهروند دیگر هم تعریف می کند: رانندگان اتوبوس های ریالی (شرکتی) کمکی ندارند. موقعی که به پایان ایستگاه خط می رسند برای دریافت کرایه، در عقب اتوبوس را می بندند و انبوه مسافران مجبورند یک یک پس از پرداخت کرایه از در جلو پیاده شوند درحالی که مسافر دقایقی صرف پیدا کردن پول خرد می شود. این معضل همه روزه در پایان خط اتوبوس های ریالی برای مسافران است.»
رویکرد مردم به استفاده از اتوبوس از چند روز نخست اجرای هدفمندی یارانه ها به طور میانگین ۱۴درصد، و در سامانه تندرو تنها در خط دو بیش از ۵۰درصد افزایش یافته است.
از سوی دیگر تحولات تازه در بخش کمی و کیفی اتوبوس ها کلید خورده از جمله خرید اتوبوس های دو کابین جدید است که تا آخر سال ۸۹ تعدادی شان به ناوگان شهری افزوده می شود. در بخش کیفی و رفاهی مسافران خبر از مجهز شدن سیستم مانیتوری و کنترل سرویس دهی از راه دور در شبکه اتوبوسرانی شرکت واحد به گوش می رسد.
● میانگین افزایش مسافر ۱۴درصد
در گفت وگو با «مهندس پیمان سنندجی» مدیرعامل شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه، وی در پاسخ این سؤال که با توجه به هدفمندی یارانه ها، شرکت واحد در جهت توسعه ناوگان و تسهیلات رفاهی سفرهای درون شهری چه برنامه و اقدامات خدماتی تازه دارد؟ چنین می گوید: «خوشبختانه در سه چهار روز بعد از اجرای هدفمندی یارانه ها یک اتفاق در حوزه حمل و نقل شهری افتاده است و آن این است که مردم لطف کردند و گرایش استفاده از اتوبوس های شرکت واحد بیشتر شده است. برابر آمار مستند از بلیت های دریافت شده و تعداد کارت مسافران تا هفته پیش ۱۴درصد به طور میانگین در شهر تهران افزایش مسافر داشته ایم، در خصوص (سامانه تندر و «بی. آر.تی» جذب مسافر در خط دو خاوران- میدان آزادی) تا ۵۲ درصد شده است. در بخش اتوبوس های تندرو میزان مسافر خیلی زیاد بوده است. این نشان می دهد که اجرای هدفمندی یارانه ها موفق شده است . حال مدیران باید بنشینند برای این استقبال مردم و خدمات رسانی بهتر تدبیری بیندیشند.»
وی در ادامه، ضمن بیان این که در حال حاضر روزانه چهار میلیون و ۲۰۰ هزار نفر در تهران با اتوبوس واحد جابه جا می شوند، خبر از ضرورت کمیت و کیفیت ناوگان می دهد و در این باره چنین اظهار می دارد که افزایش ناوگان از لحاظ کمی و کیفی مورد نیاز است، کمی به لحاظ تعداد و کیفی آن طور باشد که مردم راحت سوار و پیاده شوند. بر این مبنا سیستم ناوگان مجهز به دستگاه اعلام وضعیت ارایه خدمات باشد. بنابراین، خط یک و بعضی از سامانه های دوکابین به سیستم اعلام موقعیت خدمات مجهز شده اند. با توجه به این امر مهم تصمیم داریم خطوط را به «جی.پی.اس» (ردیابی) مانیتوری مجهز کنیم، یعنی ایستگاه ها از طریق مانیتور رؤیت شوند و در صورت نیاز به مرکز کنترل منطقه هر خط ابلاغ شود اتوبوس برای ارایه خدمات تسهیلی مسافران در ایستگاه مورد نظر رزرو شود. این سیستم الآن در خطوط یک، دو، سه و هفت سامانه تندرو عمل می شود و پنج خط دیگر «بی.آر.تی» به سیستم مانیتور مجهز خواهند شد.»
از مدیرعامل شرکت واحد، درخصوص توسعه کمیت ناوگان می پرسم. وی می گوید: «شهرداری تعداد ۴۰۰ دستگاه اتوبوس دوکابین جدید خریداری کرده است. تعدادی از آن ها تا آخر سال ۸۹ وارد خواهند شد و وزارت کشور قول تأمین تعدادی اتوبوس داخلی را داده است.»
با اجرایی شدن طرح هدفمندی یارانه ها یکی از دغدغه های اصلی مردم خصوصاً در کلان شهرها وضعیت حمل و نقل ناوگان عمومی شهری است. چرا که در سایه هدفمندی یارانه ها ناوگان های عمومی حمل ونقل از رونق خاصی برخوردار می شوند و انتظار مردم و شهروندان هم این است که به نوعی مسئولان مربوط در این زمینه به یاری مردم بشتابند و نواقص احتمالی را برطرف کنند.
از همین رو پس از اجرایی شدن طرح هدفمند شدن یارانه ها در شهرها خصوصاً پایتخت کشورمان شاهد افزایش چشمگیر استقبال شهروندان از وسایل نقلیه عمومی بودیم، از طرفی هم مسئولان وعده داده اند که تا پایان سال جاری ۷قطار جدید به متروی تهران اضافه و ۱۲ کیلومتر نیز به خطوط آن افزوده گردد و البته برنامه های دیگری هم در دست اقدام است که متعاقباً توسط مسئولان مربوطه اعلام خواهد شد.
● کمک دولت به خدمات ناوگان شهری موفقیت بیشتر هدفمندی یارانه هاست
قابل پیش بینی بود که با بحث هدفمندی یارانه ها و متأثر از آن افزایش نرخ بنزین سبب می شود خیلی از کسانی که از سواری شخصی خود استفاده می کردند گرایش به استفاده از حمل ونقل عمومی پیدا کنند چون که بنزین هر لیتری ۴۰۰ و ۷۰۰ تومان مناسبات اقتصادی خانواده ها را جابه جا می کند. شاید یکی از اهداف مسئولان هدفمندی یارانه ها همین بوده است که مردم به سمت استفاده از ناوگان مسافربری عمومی بروند.
«مهندس جعفر ربیعی»، مدیرعامل شرکت بهره برداری متروی تهران، با این نگاه به خدمات حمل ونقل کلان شهری، در ادامه می افزاید: «از آنجا که در سطح شهر ترافیک زیاد رنج آور است، به همین دلیل دوستان در اتوبوسرانی خیلی جای مانور نداشته اند. البته اتوبوس های «بی.آر.تی» باعث سرعت حرکت زیاد شده و مردم از این اتوبوس ها استقبال کرده اند ولی مترو در هر شرایط، مزاحمت ترافیک، چراغ قرمز، آلودگی هوا و آلودگی صوتی و مسائل جوی را ندارد و نیز از انرژی برق استفاده می کند. بنابراین، قدرت جابه جایی انبوه مسافر خصیصه مترو است و از جهت اقتصادی هم حرف اول را می زند. با این توضیحات بدیهی است که پس از هدفمندی یارانه ها، در طول دی ماه نسبت به هفته قبل از هدفمندی یارانه ها، حدود ۱۰درصد مسافر افزایش یافته است. پیش بینی ما این است که با افزونی ۲۵درصدی مسافر در اواخر ماه های بهمن و اسفند آمار روزانه مسافران مترو به مرز دو میلیون نفر خواهد رسید درحالی که قبل از هدفمندی یارانه ها آمار مسافران در روز یک میلیون و ۶۰۰هزار نفر بوده است.
تفاوت این رقم نشان بارز استقبال مردم از مترو است. در چنین حالتی ما باید پاسخگوی این استقبال باشیم. شلوغی الان مسافر در مترو مورد پسند ما نیست. علت ازدحام مسافر حدود ۳ساعت در صبح و ۳ساعت در عصر آن است که تقاضای ارتقای ظرفیت مسافر برآورده نشده و تقاضای ۳۰ درصد ظرفیت ما ثابت مانده است. دراین حال فزونی مسافر هر روز بیشتر از روز پیش می شود و اطلاع داریم که گاه مردم ۲ تا ۳ قطار را صبر می کنند تا قطاری با مسافر نسبتا کمتر، بیاید و سوار شوند.
براساس این واقعیت است که می گویم باید ظرفیت به دو طریق افزایش یابد: ۱- گسترش مترو در سطح شهر ۲- افزایش تعداد قطارها در خطوط موجود. این، حرف و مطالبه صحیحی است.
درهمین ارتباط مترو، شهرداری و شورای شهر پیشتاز هستند که هرچند ماه یک بار یک خط جدید افتتاح شود ولی تخصیص منابع مالی، کمتر از خواسته مدیران و مطالبات است.»
به گفته «ربیعی» باید در تهران امروز بیش از ۴۰۰ کیلومتر خط مترو داشته باشیم. الان ۱۱۵ کیلومتر است که لازم است این فاصله کمبود را با قدم های جدی و بلند پروازانه پر کنیم. این عزم در مدیریت شهری وجود دارد ولی نکته مهم آن است که دولت به کمک این نیاز پایتخت بشتابد چرا که مترو از گونه پروژه های ملی و نه شهری و نه منطقه ای است و طبعا هزینه آن را نباید مردم بدهند مثل هر پروژه ملی دیگر. وی همچنین براین نظر است که شرکت مترو و اتوبوسرانی تهران بزرگترین عامل موفقیت طرح هدفمندی یارانه ها در بخش قیمت سوخت هستند. یعنی وقتی نرخ سوخت افزایش یافته است بار افزایش مسافران درون شهری را مترو و اتوبوس به دوش خود می کشند. لذا خیلی منطقی است دولت به این شرکت ها کمک بیشتری کند تا در اجرای هدفمندی یارانه ها موفق تر باشیم.»
البته به گفته حمزه شکیب عضو شورای اسلامی شهر تهران، دولت به طور میانگین در سال های اخیر حدود ۲۰۰ تا ۲۴۰ میلیارد تومان در بخش مترو کمک کرده است. او همچنین از بسیار بهتر شدن وضعیت ساخت تونل و تکمیل شبکه مترو نسبت به سال های قبل سخن می گوید. اما در عین حال بر لزوم افزایش کمک های دولتی به سبب نیاز اقدامات عمرانی به سالانه ۵۰۰ میلیارد تومان بودجه تاکید دارد.
● انتظار خدمات حمل و نقل شهری مقتضی روز
یک دانشجوی شیمی اظهار امیدواری می کند خدمات شهری با پیشگامی حمل و نقل عمومی شهری، درهر زمینه ای بهتر از گذشته شود و در اجابت این اقدام، هزینه های بعضا اضافی ، کم شود.
«اسماعیلی خرم» درهمین زمینه گفت: «کنترل نرخ درهر بخش می تواند روی اقتصاد خانواده ها اثر خوب بگذارد. اما باز می خواهم درباره حمل و نقل شهری بگویم که مردم انتظار دارند واقعا وضعیت حمل و نقل شهری مناسب جمعیت امروز شهری شود و زمینه تشویق مردم به استفاده از وسایل حمل و نقل عمومی بیشتر شود.» می پرسم: درحال حاضر نظارت بر کنترل نرخ های خدمات شهری چگونه است؟ جواب می دهد: «بهتر شده است.»
● صرفه جویی مصرف و هزینه در خدمات زیباسازی شهر
تولید، صرفه جویی مصرف و هزینه انرژی روشنایی و مقاوم سازی مبلمان شهری از بازیابی پلیمری با توجه اهداف هدفمندی یارانه ها در دستور کار و اجرای سازمان زیباسازی شهر تهران قرار دارد.
«مهندس سیدرضا حسینی لاهیجی» مشاور سازمان زیباسازی شهر تهران، می گوید: «در پروژه های مبلمان، طراحی شهر و نورپردازی کارها بادوام، کارایی بیشتر و کاهش هزینه ها را در دستور کار قرار داده ایم در بخش انرژی روشنایی در پی جلساتی که پیشتر با مدیران شرکت برق درباره رعایت مصرف برق داشتیم مقرر شد شرکت های تبلیغاتی بیلبوردی در مصرف روشنایی شبانه از لامپ های «ال.ای.دی» که مصرف بسیار پایین دارند استفاده کنند. آن ها که امکان تولید انرژی خورشیدی دارند از این طریق مصرف روشنایی مورد نیاز خود را تأمین کنند. همچنین در اتوبان های بین شهری و تلفن های اضطراری از همین نوع لامپ مصرف شود.» به گفته این طراح صنعتی، در جهان امروز روی پروژه های انرژی روشنایی کار شده از جمله کشورهای آلمان و ژاپن مجهز به سیستم لامپ «ال.ای.دی» هستند.»
گفته وی با اشاره به این که در حال حاضر نورپردازی ساختمان های عمومی و زیر پل ها نورافکن های «ال.ای.دی» مورد استفاده هست، در همین ارتباط نیز به این نکته توجه می دهد که انرژی با ۱۵، ۵۰ و ۱۰۰ وات بهره نوری برابر نورافکن با نور ۵۰۰ تا ۲۰۰۰ وات است. بنابراین متوجه می شویم تفاوت صرفه جویی چقدر می شود و هزینه ها تا چه اندازه کاهش می یابند.»
● کاربرد مصالح ماندگار در مبلمان شهری
«حسینی لاهیجی» سخن خود را با توضیحاتی درخصوص کاربرد مصالح مقاوم پلیمری در بخش مبلمان شهری ادامه می دهد: «دستور کار مبلمان شهری استفاده از مواد و مصالح با ماندگاری بیشتر است، بر این مبنا به جای کاربرد چوب می توان از مواد شبیه چوب و بیشتر از مواد بازیابی «پلی وو» و بافت رویه شبیه چوب است، استفاده کرد با این توضیح که کاربرد استانداردهای پلیمری در شرایط جوی تغییر حالت داده و در برابر سرما و گرما متناسب با دمای هوای متغیر می شود و در آتش سوزی مقاومت زیاد دارد. پیشترها از «پلی وو» استفاده نمی شد لیکن در حال حاضر این مواد در ایران تولید می شود.»
وی با اظهار امیدواری استفاده از این پروژه در سال ۹۰، می افزاید: «ساخت نیمکت های بتنی و نصب و استفاده آن در خیابان ولی عصر و خیلی خیابان های دیگر مورد استفاده می باشد و هزینه تولیدش ارزان است.»
● ۷ قطار، ۱۲ لکوموتیو و ۱۶ واگن تا آخر امسال
در ادامه گفت وگو با مدیرعامل شرکت بهره برداری مترو، از وی می پرسم، برنامه های تازه برای گسترش خدمات حمل ونقل مسافری مترو، چیست؟ پاسخ چنین است: «اگر بتوانیم در خطوط موجود تعداد قطارها را افزایش بدهیم می توانیم مسافران بیشتری جابه جا کنیم و از شلوغی بیش از حد موجود در ایستگاه ها و قطارها بکاهیم. مسافران شاهدند که از ابتدای سال ۸۹ ورود قطارهای جدید به شبکه مترو تهران شروع شده است. افزایش قطارهای مترو در ماه های آینده هم ادامه خواهد داشت و مردم هر ماه شاهد ورود قطارهای جدید به شبکه مترو خواهند شد. در ۲ ماه پایانی امسال ۷ قطار جدید درون شهری، ۱۲ لکوموتیو و ۱۶ واگن دو طبقه مسیر تهران- کرج به شبکه مترو اضافه خواهد شد. به همین ترتیب تا پایان سال ظرفیت مسافربری مترو حدود ۱۵ درصد افزایش پیدا می کند. ولی به هر حال امیدوارم با کمک دولت و شهرداری ورود قطارهای جدید به شبکه مترو تهران در طول سال ۹۰ نیز ادامه پیدا کند به نحوی که در پایان سال ۱۳۹۰ ظرفیت مسافربری مترو روزانه به ۳ میلیون نفر برسد.»
