نگاهی به نقش های بازار در جامعه امروزین‏

بازار مکانی است که طبقات مختلف اجتماعی، قومی، نژادی و فرهنگی در ارتباط با یکدیگر قرار گرفته و به شکلی ناخود آگاه یکدیگر را تحت تأثیر قرار می دهند و باعث اشاعه عناصر و پدیده های فرهنگی از یک حوزه فرهنگی به حوزه‌ فرهنگی دیگر می شوند. بازار از دیرباز مناسب ترین مکان برای اطلاع رسانی های رسمی و عمومی بوده که علاوه بر مبادله‌ کالا و سرمایه، بیشترین حجم اطلاعات نیز در آن مبادله می شده است. همچنین بازار به سبب موقعیت خاص اجتماعی‌اش، گویاترین پهنه‌ حیات مادی طبقات مختلف مردم با همه‌ فراز و نشیب هایش به شمار می رود که می تواند جلوه گاه عقاید، موطن هنر و اندیشه و ادبیات خاص نیز باشد.از ویژگیهای اجتماعی- فرهنگی بازار می‌توان به امکان ملاقات با خویشان وآشنایان، تشکیل دادگاهها و حل و فصل اختلافات، تبادل اطلاعات، گذران اوقات فراغت و تفریح، اجرای مسابقات و یا صرفاً لذت بردن از فضای زنده و پر جنب وجوش بازار اشاره کرد. به عبارت دیگر شادابی و سرزندگی را که امروز از شاخص های مهمِ سنجش کیفیت زندگی انسان ها به‌شمار می رود از طریق برپایی بازاری سالم و رقابتی قابل حصول می باشد. در حقیقت بازار از دیرباز مکانی است که حاصل فعالیتهای انسانی، به منزله‌ محصولات فرهنگی، هم برای برآوردن نیازهای انسانی و هم به منظورعینیت بخشی به قابلیت های انسانی به بازار عرضه می شده است. از این رو بازار از سویی جنبه‌ اقتصادی و از سویی دیگر ابعاد اجتماعی و فرهنگی داشته است. نقش های متعدد بازار را می توان درقالب نقش های سیاسی، اجتماعی، مذهبی، ارتباطی، اقتصادی و فرهنگی بررسی نمود: ● نقش سیاسی بازاریان معمولا" حامیان معنوی ارزش های مذهبی و تأمین کننده اعتبارات مادی برای مؤسسات مذهبی بوده اند. غالبا" به گونه ای فعال با آن دسته از حکومت های مرکزی که ارزش های مذهبی را نادیده می گرفتند، مخالفت کرده و در تحولات سیاسی کشور چون نهضت مشروطه، انقلاب اسلامی و... در طول تاریخ نقش بسزایی داشته اند. بازار یک عامل کنترل کننده واقعی برای قدرت حاکم بود، به طور مثال هر تصمیم یا مقررات غیر مردمی اتخاذ شده از سوی قدرتمندان سیاسی بی درنگ با اعتراض های شدید بازار روبه رو می شد. در اکثر جریانات سیاسی، اجتماعی بازار دوش به دوش مردم در مقابل حکومت ها نیز قرار گرفته و حتی در بعضی موارد می توان گفت بازار سمبل مخالفت مردم علیه حکومت های غیر مردمی بوده است. ازنکات جالب در بازارها، حضور دارالحکومه در بعضی از بازارهاست، مثل بازار کرمان که دارالحکومه در خود بازار و سرای گنجعلی خان قرار دارد. ‏ ● نقش اجتماعی بازار بازار را باید مهم ترین جامعه درون شهری در کشورهای اسلامی دانست که به سبب ارتباط مستمر با طبقات مختلف مردم، در تحولات اجتماعی بویژه ایجاد نوعی تشکیلات منظم و تأثیر در گسترش برخی نهضتها نقش بزرگی داشته و از نظر فرهنگی نیز حائز اهمیت خاصی بوده است. هزاران سال بازار اهمیتی صرفا" حاشیه ای داشته است. از یک سو اجتماعات جداگانه و خودکفایی را به یکدیگر نزدیک می کرد که در میان خود فقط کالاهایی را که در اجتماع خودشان کم اهمیت و غیر ضروری بود، مبادله می کردند از سوی دیگر، افراد دست اندر کار در این دادوستدها، به ملاحظات اقتصادی اهمیتی کمتر از مواردی چون مذهب، آداب و پیوندهای خونی حاکم بر زندگیشان، می دادند. یکی از مهم ترین نقاط قوت بازارهای سنتی تقویت روحیه اجتماعی در این فضاهاست. بازار مهم ترین مکان حل و فصل اختلافات و اجرای احکام و تصمیمات بوده است. شیوه های رفتار اجتماعی، آداب و سنن و اندیشه های مدنی نو منجر به ساخت بازارها شده است. اگرچه بازارها در ابتدا به عنوان مرکز تجاری توسعه یافته اند، امّا فضای بازار تنها به دادو ستد اختصاص نداشته بلکه یک محور سه گانه اجتماعی، مذهبی و سیاسی در کنار محور اقتصادی بوده است. بازار محل برخوردها، تعارضات سیاسی و اجتماعی، مجازات محکومین و مجرمین، مکان عرضه منزلت های اجتماعی، مکان تبلور اندیشه ها و قلب زندگی اجتماعی در ارتباط مستقیم با تمامی ارکان فرهنگی، سیاسی، مذهبی و خدماتی بوده و هست.‏ ‏ ● نقش مذهبی بازار ‏ معمولا" در بازارها مراسم مذهبی گوناگونی بخصوص نماز جماعت برپا می‌شود. این تجمع به ارتباط بیشتر با روحانیت و توجه به خمس و زکات و توزیع ثروت در جامعه می انجامد. وجود مساجد در بازار، گویای نزدیکی روحانیون به تجار و پیوندهای مذهبی و اقتصادی میان این دو گروه بوده است. استقرار بازارها در قلب شهر در ارتباط با وجود مسجد جامع در این محل بوده است. گاهی مسجد در درون بازار و به همراه آن پا گرفته لیکن در اکثر موارد در شهرهای اسلامی مساجد در جوار بازار وجود داشته و همواره عامل استقرار بازار در مجاور خود بوده است. گاهی ساختن بازارها در کنار امّاکن متبرکه در جهت تأمین اعتبار مالی و بودجه نگهداری بناها بوده و در بعضی موارد ساختن این بازارهای جدید به نوعی اقدامی سیاسی به شمار می آمده است. ‏ ● نقش اقتصادی زندگی بدون بازار، عملا" نا ممکن شده است. نیازهای ما چنان گوناگونی یافته است که فقط با توجه دائمی به فرآورده ها، خدمات و اطلاعات های موجود درباره بازار، می توان آنها را برآورده کرد. دادوستد های بازار چنان فراوان و گسترده شده است که اکنون مقیاس سیاره ای یافته است. گفتنی است، امروزه ضربان فعالیت اقتصادی با وضعیت بازار اندازه گیری می شود. شالوده اقتصادی شکل پذیری و تکوین بازار به عنوان کانون فعالیتهای اقتصادی - مالی عمدتا" عبارت است از نوعی سازمان بندی مبتنی بر اقتصاد خصوصی تجارت، حمل و نقل آزادانه کالا و تأمین نیازها و عرضه خدمات. عملکردهای اقتصادی بازار را که در عمل در ارتباط بسیار نزدیک با یکدیگر به انجام می رسد، می توان به چند دسته از فعالیتها تقسیم کرد که هر یک از آنها در فضاها و بخشهای خاصی از بازار صورت می گیرند: الف) تجارت و خرید و فروش؛ ب) تولید کالایی؛ ج) انبارداری؛ د) ساماندهی تجاری، اقتصادی. ● نقش ارتباطی از مهم ترین نقش های بازار نقش ارتباطی آنهاست. بازارها در طول تاریخ غالبا" در گذرهای اصلی ایجاد شده و رشد یافته اند. در واقع بازار چیزی نیست، جز گذری که در دو طرف خود مغازه هایی دارد و مسیر مشتریان بالقوه ای است که با مشاهده تمایل به خرید پیدا می کنند. از این رو که هر قدر ارزش گذری یک معابر بازاری بیشتر باشد رونق اقتصادی آن بیشتر است. بازارها یا در کنار دروازه های اصلی شهر یعنی راه های اصلی قرار داشته اند یا در کنار امّاکن متبرکه به عنوان گذر اصلی برای رسیدن به آنها مستقر بوده اند. بدین ترتیب بازارها بیش از هر چیز از خاصیت گذر بودن خود بهره جسته اند، بدین قرار می توان گفت یکی از عمده ترین کارکردهای بازارها نقش عبوری و ارتباطی آنهاست که به عنوان حلقه یا گره مهم ارتباطی شهرها نبض اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه را در دست داشته است.‏