نقش خانواده در پیشگیری از اعتیاد

پیشگیری از اعتیاد از مهم‌ترین راه‌های مبارزه با این بیماری جدی است و خانواده نقشی مهم در این زمینه دارد. در بسیاری موارد وقتی در مورد پیشگیری از اعتیاد صحبت می‌شود، آموزش‌هایی در مورد موادمخدر متفاوت و آثار آنها به ذهن می‌رسد... هرچند این روش‌ها شیوه‌هایی موثر برای کاهش بروز این بیماری هستند ولی بنا بر داده‌های متقن علمی به جرات می‌توان گفت که این آموزش‌ها، فقط یکی از راه‌های پیشگیری هستند و در بسیاری موارد راه‌های موثرتری وجود دارد. حتما با افرادی مواجه شده‌اید که با اینکه خود در کادردرمانی و پزشکی فعالیت می‌کنند و شاید اطلاعات بیشتری نسبت به بیشتر مردم در مورد صدمه‌های ناشی از مصرف دخانیات داشته‌باشند، خودشان سیگار می‌کشند. با وجود چنین شواهدی، این سوال مهم پیش می‌آید که آیا فقط داشتن اطلاعات می‌تواند مانع اعتیاد به مواد شود؟ آیا اینکه افراد دقیقا بدانند مواد چه اثر مخربی بر بدن آنها می‌گذارد کافی است تا از مصرف مواد دوری کنند؟ در بسیاری موارد با کسانی مواجه می‌شویم که قبل از مصرف از آثار و خطرهای مصرف مواد آگاهی داشته‌اند و به قول خودشان «با آگاهی کامل معتاد شده‌اند.» قبل از آنکه بخواهیم روش‌های دیگر پیشگیری از مصرف مواد را بررسی کنیم، لازم است تاکید کنیم «آگاهی» از آثار مصرف مواد کمک شایانی به پیشگیری از اعتیاد می‌کند و باید این شیوه نیز گسترش بیشتری پیدا کند اما نتایج پژوهش‌ها نشان می‌دهد داشتن اطلاعات در مورد آثار مصرف مواد اگرچه شرطی لازم برای پیشگیری از اعتیاد است ولی کافی نیست. مطالعه‌ها نشان می‌دهد در حال حاضر موثرترین روش برای کاهش احتمال مصرف مواد مخدر، «آموزش مهارت‌های زندگی» است. از سوی دیگر یکی از رئوس مهم «مهارت‌های زندگی»، داشتن ارتباط‌های سالم بین‌فردی است که شاید پایه‌ای‌ترین نوع این ارتباطات، روابط افراد خانواده باشد. مهم‌ترین عامل پیشگیری در خانواده، وجود پیوند‌های عاطفی قوی بین والدین و فرزندان است. این پیوندها را می‌توان با روش‌هایی تقویت کرد. اولین گام برای ایجاد پیوند عاطفی قوی، «شناخت» در مورد فرزندان است. اگر فکر می‌کنید به اندازه کافی فرزندانتان را می‌شناسید، به این ۱۰ سوال پاسخ دهید: ۱) اسم نزدیک‌ترین دوست فرزندتان چیست؟ ۲) کدام برنامه تلویزیونی را می‌پسندد؟ ۳) کدام رنگ را دوست دارد؟ ۴) به چه غذایی بیشتر علاقه دارد؟ ۵) در حال حاضر مهم‌ترین آرزویش چیست؟ ۶) هنرپیشه مورد علاقه‌اش کیست؟ ۷) از رفتار چه کسانی تقلید می‌کند؟ ۸) به کدام‌یک از معلم‌هایش توجه بیشتری دارد؟ ۹) خودش را چگونه آدمی می‌داند؟ ۱۰) شما را چگونه آدمی می‌داند؟ اگر پاسخ چنین پرسش‌هایی را نمی‌دانید، سعی کنید بیشتر در مورد فرزندتان شناخت پیدا کنید. ● چگونه پیوند عاطفی با فرزندمان را تقویت کنیم؟ برای تقویت پیوند عاطفی با فرزندمان، استفاده از ۶ اصل زیر می‌تواند کمک‌کننده باشد: ▪ اصل اول: رابطه خوبی با فرزندمان داشته‌باشیم. برای این کار لازم است با او صحبت‌کنیم. منظور از صحبت این نیست که دائم او را نصیحت و تجربه‌های خود را به او گوشزد کنیم. در واقع شیوه موثر آن است که اجازه‌دهیم فرزندمان صحبت کند، به سخنان او گوش دهیم و سعی کنیم احساساتش را درک کنیم. سوال‌کردن به روشی حمایتگرانه (و نه محکوم‌کننده) می‌تواند روش خوبی برای شروع کلام باشد. ▪ اصل دوم: در زندگی و فعالیت‌های فرزندمان حضور داشته‌باشیم. در بسیاری موارد حضور والدین فقط فیزیکی است و عملا به جز تامین نیازهای مالی، نقش موثری در زندگی فرزندشان ندارند. مهم است بتوانیم به فرزندان بفهمانیم با آنها «هستیم». باید روزانه حداقل ساعت‌هایی را به آنها اختصاص‌دهیم. با آنها غذا بخوریم و از این زمان برای پرسیدن در مورد مسایل روزانه‌شان استفاده کنیم. در برابر رفتارهای خوب آنها واکنشی فوری نشان دهیم. این موضوع که میان رفتار مناسب فرزندان و تشویق والدین نباید زمان طولانی وجود داشته‌باشد، از اصول اساسی در فرزندپروری است. از سوی دیگر باید در زمان‌هایی که فرزندان در استرس و فشار روانی قرار می‌گیرند، حمایت و حضور خود را پررنگ‌تر کنیم. ▪ اصل سوم: قوانین روشنی در منزل داشته‌باشیم و نتایج عمل‌نکردن به این قوانین را مشخص‌کنیم. یکی از آسیب‌زننده‌ترین تجربه‌های بچه‌ها، زندگی در خانه‌ای است که قوانین مشخصی ندارد. شاید به نظر برسد بچه‌ها ترجیح می‌دهند قانونی در منزل وجود نداشته باشد تا بتوانند به راحتی هر کاری دلشان خواست، انجام دهند. در حالی که نبود قوانین مشخص در خانه، بچه‌ها را دچار حس عدم امنیت می‌کند. زندگی در خانه‌ای بدون قانون، شبیه رانندگی در شهری بدون مقررات راهنمایی و رانندگی است. شاید در چنین شهری فرد بتواند از همه چراغ‌های قرمز عبور کند ولی هر لحظه این امکان وجود دارد که تصادف کند و زندگی‌اش به خطر بیفتد. حس امنیت از پایه‌ای‌ترین نیازهای هر فرد است. باید بچه‌ها را به رعایت قوانین منزل تشویق کرد. ▪ اصل چهارم: باید الگوی مناسبی برای فرزندان باشیم. بچه‌ها دوست دارند رفتارهای بزرگ‌ترها را تقلید کنند. فرزندان بیشتر تحت‌تاثیر رفتارهای والدین قرار می‌گیرند نه صحبت‌هایی که از آنها می‌شنوند. شاید یکی از فرمول‌های تاثیرگذار این باشد که «خودتان مواد مصرف نکنید تا فرزندتان مواد مصرف نکند.» اگر سیگار می‌کشید و نمی‌توانید آن را ترک کنید، حتما در مورد سختی‌های کنار گذاشتن سیگار با فرزندتان صحبت کنید و هرگز در حضور او فوایدی برای سیگار یا تریاک نبافید! ▪ اصل پنجم: به فرزندان یاد دهیم برای انتخاب دوستان خود فکر کنند. به آنها مهارت «نه» گفتن را بیاموزیم و مقاومت در برابر فشار جمع را به آنها آموزش دهیم. فرزند ما باید بدانند هر جمعی ارزش‌ اینکه در آن شرکت کند، ندارد و اگر بعضی افراد را طرد کنند، نشانه این است که فرد بهتر و پسندیده‌تری است. ▪ اصل ششم: فرزندان را زیر نظر داشته باشیم. مهم این است که دوستان او و والدینشان را بشناسیم و با آنها رابطه داشته باشیم. باید از میهمانی‌های دوستانه فرزندمان مطلع باشیم. وقتی از خانه بیرون می‌رود، باید بدانیم با چه کسی، به کجا می‌رود و چه می‌کند. باید بتوانیم به فرزندمان برای داشتن فعالیت‌های لذت‌بخش سالم کمک کنیم. فراموش نکنیم انسان موجودی لذت‌طلب است و اگر راه‌های مناسب و بی‌خطری برای ارضای این نیاز انسانی فراهم نشود، مواد با اثر لذت‌بخشی «موقت»، جایگزین خطرناکی برای ارضای این نیاز می‌شود. در پایان باز هم تاکید می‌شود که خانواده نقش مهمی در پیشگیری از مصرف مواد مخدر دارد و فقط ترساندن فرزندان از مواد، برای رسیدن به این هدف کافی نیست. نقش والدینی که با فرزندانشان ارتباط خوبی برقرارمی‌کنند، با آنها وقت می‌گذرانند، حمایتشان می‌کنند و در موارد استرس می‌توانند به آنها کمک جدی کنند، در پیشگیری از اعتیاد بسیار موثر است.