امر به معروف و نهی از منکر یکی از فرایض دین مبین اسلام و از جمله پشتوانه های سلامت فردی و بقای زندگی اجتماعی به شمار می آید. در این مقال برآنیم تا به طور مختصر جایگاه این فریضه الهی را در آیات و روایات و همچنین شرایط و مراحل انجام آن مورد بررسی قرار دهیم.
پیش از ورود به بحث ضرورت دارد به چند نکته مهم مقدماتی اشاره گردد:
۱) اسلام، آیینی اجتماعی است و علاوه بر برنامهها و دستورهای فردی، قوانین و احکامی دارد که به بعد اجتماعی آن مربوط میشود و نشان میدهد که مکتب اسلام، تنها برای خودسازی فردی نیست، بلکه صلاح و اصلاح جامعه را هم در نظر دارد. امر به معروف و نهی از منکر نیز جزء همین دسته دوم است.
۲) تا یک قانون و برنامه اجرا نشود، چندان سودی ندارد، هر چند بهترین قانون باشد. اسلام برای اجرای قوانین سه عامل را
پیش بینی کرده است که عبارتند از:
الف) نیروی داخلی "تقوا" و "ایمان"
ب) نیروی اجرایی "حکومت"
ج) نظارت عمومی مردم
مردم در جامعه اسلامی باید احساس وظیفه کنند و از خوبیها تشویق به عمل آورند و جلوی زشتیها و خلافها را با حرف و عمل بگیرند.
۳) با توجه به آنکه شرایط اجتماع و رفتار افراد، چه خوب و چه بد بر دیگران تأثیر میگذارد، لذا آزادی انسانها در محدودهای است که به دیگران زیان نرساند و حق دیگران را ضایع نکند.
۴) امر به معروف و نهی از منکر، جزء فروع دین و از واجبات عبادی است و مثل نماز و روزه و ... از تکالیف حتمی یک مسلمان به حساب میآید، البته واجب کفایی است نه عینی.
امر به معروف و نهی از منکر، نوعی نظارت عمومی در جامعه است و اگر مورد بیتوجهی قرار گیرد، زیانهای مفاسد و گناهان دامن همه افراد را فرا میگیرد و به اصطلاح "آتش که گرفت، تر و خشک با هم میسوزد."
● امر به معروف و نهی از منکر در قرآن کریم و احادیث
در آیات قرآن کریم و روایات اسلامی، سخنان فراوانی درباره اهمیت و آثار و نتایج امر به معروف و نهی از منکر و نیز ، زیانها و عواقب سوء ترک این دو فریضه آمده است.
برای آشنایی بیشتر، چند آیه و حدیث را در اینجا میآوریم:
۱) "وَلْتَکُن مِّنکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَأُوْلَـئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ")سوره آل عمران، آیه ۱۰۴)
باید عده ای از شما باشند که دعوت به خیر و نیکی و امر به معروف و نهی از منکر کنند و آنان همان رستگارانند.
۲) "یا بُنَیَّ اقِمِ الصَّلوهَ وَ اْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اصْبِرْ عَلی ما اَصابَکَ اِنَّ ذلِکَ مِنْ عَزمِ الْاُمُور")وصیت حضرت لقمان به پسرش)
پسرم! نماز را بر پای دار و امر به معروف و نهی از منکر کن و به آنچه در این باره بر تو رسید شکیبا باش، نشانهای از عزم تو و تصمیم در کارهاست.
۳) "الَّذینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ")سوره حج، آیه ۴۱)
(مؤمنان) کسانیاند که اگر به آنان قدرت و امکانات در روی زمین بدهیم، نماز بر پا میدارند، زکات میپردازند و امر به معروف و نهی از منکر میکنند.
۴) در آیهای دیگر انسانهای صالح کسانی شمرده شدهاند که در کنار ایمان به خدا و قیامت، امر به معروف و نهی از منکر میکنند و در کارهای شایسته و خیر پیشقدمند
"یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَیُسَارِعُونَ فِی الْخَیْرَاتِ وَأُوْلَئِکَ مِنَ الصَّالِحِینَ"(سوره آل عمران، آیه ۱۱۴)
۵) در آیاتی هم از برخی پیامبران مثل حضرت اسماعیل یاد میکند که خانواده خود را به نماز و زکات فرمان می داد و از پیامبر
اکرم (ص) یاد میکند که مردم را امر به معروف و نهی از منکر میفرمود:
"یَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنکَرِ....")سوره اعراف، آیه ۱۵۷)
اینها نشان میدهد که امر به معروف و نهی از منکر، هم لازمه قدرت و حکومت یافتن است و هم نشانه انسانهای با ایمان و صالح و مصلح است، هم خصلت و روشی پیامبرانه و حرکت در خط انبیاست.اما در این مورد احادیث فراوان و مهمی نیز روایت شده است:
۱) امام محمد باقر(ع) فرموده است:
"اِنّ الامر بالمعروفِ و النَّهی عنِ المُنکرِ سَبیلُ اْلأَنبیاء و مِنْهاجُ الْصُلَحاء فریضةٌ عظیمةٌ بها تُقامُ الفَرائضُ و تَأمَن المذاهبُ و محلّ المکاسب....")وسائل الشیعه، ج۱۱،ص ۳۵۹)
همانا امر به معروف و نهی از منکر، راه پیامبران و روش صالحان است، فریضه بزرگی است که به وسیله آن واجبات دیگر بر پا میشود و راهها ایمن میگردد و کسب حلال میشود....
۲) رسول خدا(ص) فرمود:
" إنَّ اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ لَیُبْغِضُ الْمُؤْمِنَ الضَّعیفِ الَّذی لادینَ لَهُ، فَقیلَ: وَ ما الْمُؤْمِنُ الضَّعیفُ الَّذی لا دینَ لَهُ؟"
"قالَ: اَلذّی لا یَنْهی عَنِ الْمُنْکَرِ") وسائل الشیعه، ج۱۱،ص ۳۹۹)
خداوند از مؤمن ناتوانی که دین ندارد، بدش میآید. پرسیدند: مؤمن ناتوان بیدین کیست؟
فرمود: آن کس که نهی از منکر نمیکند.
۳) امیرالمؤمنین حضرت علی (ع) فرمود:
"قِوامُ الشَّریعَةِ الأمرُ بِالمَعرُوفِ والنَّهیُ عَنِ المُنکَرِ و إقامَةُ الحُدودِ"
بر پایی و استواری دین ( در سایه) امر به معروف و نهی از منکر و بر پا داشتن حدود الهی است.( غرر الحکم، ج۴، ص ۵۱۸)
آیات و روایات در اینباره بسیار فراوان است و این امر اهمیت و ضرورت فوقالعاده آن را به ما میرساند. امروزه در سایه دین و ولایت فقیه، زمینه احیاء و اجرای این حکم خدا فراهمتر است و افراد با ایمان و انگیزه، میتوانند کمر همّت بسته و پای اراده پیش نهند تا این مظلوم ترین تکلیف الهی که در جامعه دارای اثرات و برکات فراوانی است به اجرا در آید.
● شرایط امر به معروف و نهی از منکر:
در اسلام هر تکلیفی و انجام هر وظیفهای شرایطی دارد. غیر از شرایط عمومی که در هر عبادت و تکلیفی وجود دارد(مثل: عقل، بلوغ، اختیار و ...) انجام این دو فریضه الهی شرایط خاصی هم دارد که عبارتند از:
۱) شناخت:
یعنی کسی که میخواهد به وظیفه امر به معروف و نهی از منکر عمل کند، باید بداند که "معروف" چیست و "منکر" کدام است. بدون این شناخت ممکن است کسی از روی ناآگاهی به کار بدی دعوت کند یا جلوی کار خوبی را بگیرد. این شناخت، یا از راه یقین و علمی که به احکام خدا دارد بهدست میآید و یا از طریق رساله عملیه، این شناخت به حلال و حرام و خوب و بد به دست میآید.
۲) احتمال اثر:
در صورتی امر به معروف و نهی از منکر لازم است که احتمال دهیم تأثیری در طرف مقابل دارد. اگر یقین یا اطمینان داشته باشیم که گفتن یا اقدام عملی ما بی اثر است، واجب نیست؛ ولی اگر تکرار آن مؤثر افتد، در اینجا باید اقدام کرد.
۳) ایمنی از ضرر:
اگر به لحاظ امر به معروف و نهی از منکر، ضرر یا خطری متوجه مال و جان یا خانواده ما و دیگران شود، یا انجام این وظیفه مفاسد بزرگتری را به دنبال داشته باشد، اینجا نیز واجب نیست، چه این ضرر و خطر مربوط به حال باشد چه آینده. البته گاهی واجبات و محرماتی که میخواهیم به آنها امر یا از آنها نهی کنیم، به حدی مهم و اساسی است که در راه آن باید هر خطر و ضرری را تحمل کرد و حتی گاهی باید در این راه جان داد؛ آن گونه که امام حسین(ع) بر ضد حکومت یزید قیام کرد و به کار خود عنوان امر به معروف و نهی از منکر داد و در همین راه هم شهید شد.
۴) اصرار گناهکار:
در صورتی واجب است نسبت به باز داشتن دیگران از منکر اقدام کنیم که بدانیم او به آن کار ادامه میدهد؛ وگرنه اگر یک بار خلافی کرده و دیگر تکرار و اصرار نمیکند، یا پشیمان شده است، در اینگونه موارد امر و نهی ما واجب نیست.
● مراحل امر به معروف و نهی از منکر:
این امر در سه مرحله تقسیمبندی میگردد:
۱) مرحله قلبی:
منظور از این مرحله این است که ما نسبت به کارهای زشت یا شایسته، از نظر درونی و احساس قلبی، بی تفاوت نباشیم. کارهای خوب همچون ایثار و عدل و ... را دوست بداریم و برعکس از اموری مانند دروغ، تقلّب و ... بیزار باشیم.
۲) مرحله زبانی:
مرحله بالاتر که مرحلهزبانی است، آن است که با زبان و گفتار، طرفدار و تبلیغکننده خوبیها و خوبان باشیم و نسبت به بدیها و گناهکاران و تخلفات و منکرات، اعتراض کنیم. گفتن و نهی زبانی، وقتی تکرار شود هرچند به دور از برخورد عملی و معارضه و درگیری، طرف را به ستوه میآورد یا شرمنده میکند. در این مرحله اگر همه احساس مسئولیت کنند و روح جمعی جامعه، با تذکرهایشان عرصه را بر خلافکاران تنگ کنند، قطعاً در جلوگیری از فساد و گناه، اثر خوبی خواهد داشت.
۳) مرحله عملی:
مرحله سوم مرحله عملی نام دارد. این مرحله از دو مرحله قبل بالاتر است. انسان در این مرحله با عمل و اقدام خویش، در راه نشر خوبیها و گسترش صفات و کارهای نیک و اجرای احکام دین، بکوشد و نیز عملاً جلوی مفاسد و زشتیها و انسانهای خطاکار و اعمال خلاف و گناه را بگیرد.
البته اقدام زبانی و عملی شرایط و مراتبی دارد. در حکومت اسلامی آنجا که جلوگیری از گناهان فسادها جز با مرحله عملی و اقدام و برخورد ممکن نباشد و نهی از منکر به زدن و زخمی کردن و درگیری و کشتن و امثال اینها بینجامد، در اینگونه موارد، باید به نحوی با همکاری و هماهنگی نظام حاکم و نیروهای انتظامی و مقامات مسئول و مراکز مربوط انجام گیرد که به هرج و مرج اجتماعی کشیده نشود. همچنین اگر جلوگیری از فساد و گناهی، جز با دخل و تصرف در اموال دیگران یا با وارد کردن برخی ضررها انجام نشود، سرسری نمیتوان اقدام کرد و نیاز به اذن از مراکز مسئول و مربوط دارد. البته در مواردی مثل اینکه کسی میخواهد دیگری را بکشد، یا خانهای را آتش بزند، یا از خانهای به قصد دزدی بالا رود، میتوان اقدام به جلوگیری کرد و اقدام کننده را از عمل منکر باز داشت.
