مسائل خلیج فارس در تاریخ ایران و خاورمیانه

در ژئوپولیتیک واحد مطالعه منطقه است . در این دیدگاه پدیده های سیاسی در چهارچوب «حوزه جغرافیایی » آن بررسی می شوند . خلیج فارس ،این منطقه ژئوپولیتیکی ایرانی – عربی ،به دلیل حساسیت جغرافیایی و در برداشتن ذخایر عظیم نفت و گاز ، همواره توجه کشورهای مجاور و همچنین جهان را به خود معطوف داشته است . منطقه خلیج فارس به دلیل موقعیت ژئوپولیتیک و ژئواستراتژیک خود یکی از مناطق بسیار مهم و حساس جهان از قرن گذشته محسوب می‌شود. انرژی و امنیت دو موضوع کلیدی و استراتژیک در این منطقه می‌باشد. ترتیبات امنیتی در خلیج‌فارس از دیرباز مورد توجه بازیگران بین‌المللی و منطقه‌ای قرار داشته است . از آنجا که جمهوری اسلامی ایران یکی از مهمترین بازیگران در عرصه امنیت خلیج‌فارس محسوب می‌شود، هر برنامه‌ای که در این زمینه طراحی و تدوین شود برای ایران اهمیت ویژه‌ای دارد در جمع آوری این مقاله از دوست خوبم جناب آقای روزبه پارسا پور کمال تشکر و قدر دانی را دارم و همچنین مطالب این مقاله به طور کلی از وب سایت مرکز پژوهشهای خلیج فارس استخراج شده است . ● نام خلیج فارس ▪ انگلیسی «Persian gulf» ▪ فرانسه «golfe persique» ▪ روسی «persidski zaliv» ▪ ترکی «farsi kavfozi» ▪ ژاپنی «perusha wan»، ▪ یونانی «persicus sinus» ▪ رومی «mare persicum» خلیج فارس در طول تاریخ با نام سرزمین ایران توصیف می شده است . آثار باستانی برجای مانده از شهرهای ساحلی خلیج فارس همانند بوشهر، خارک ، سیراف و بند طاهری حکایت از وجود یک تمدن ۶۰۰۰ ساله در سواحل خلیج فارس می کند. آثار مکتوب و نوشتاری برجای مانده حدود کمتر از۳۰۰۰سال قدمت دارند بنابر این از بسیاری از مسایل و حوادث دوره تمدن ایلامیها ، مادها، آشوریها، دراویدیان و پیشدادیان و تاقبل از حکومت پارسها اطلاع دقیق و روشنی وجود ندارد و این دوره از زندگی ساکنان منطقه هنوز در پرده ای از ابهام وجود دارد. تنها در دوره امپراتوری قدرتمند و پهناور پارس است که خلیج فارس شهرت بین المللی می یابد. ● نامهای سرزمین ایران برابر اسناد تاریخی و شواهد ، قراین و فرهنگ شفاهی می توان گفت ۴ نام برای کشور ایران و همچنین دریای جنوب ایران بکار رفته است: ۱) کشورجم شید ۲) مملکت عجم ۳) پارس ( فارس) ۴) ایران اریان ایراک، عراق معرب شده ایراک ، ایلام . اینکه کدام اسم قدیمی تر و حدود جغرافیایی هرکدام چه محدوده ای بوده است مورد اختلاف است از آنجا که در داستانهای کهن ایرانی که البته با ابهاماتی به نسلهای هزاره اول میلادی منتقل و بخشی از آن در بعضی کتب موجود است، جم که در اوستا، یم و در زبان پهلوی و کردی جمشید و جمشیر و جم و گاهی هجم بیان شده است از اولین پادشاهان و پیامبران ایرانی ثبت شده که بر اساس نوشته ها و داستانهای شفاهی و کتب خداینامه ها، اختراع لباس، نگارگری، کشف فلز، ساختن گرمابه، پزشکی و جشن نوروز را به او نسبت داده اند صفات این پادشاه شباهت زیادی به نوح در قران دارد و بعضی وی را با حضرت سلیمان یکی دانسته اند. جغرافی نویسان قدیم در نامگذاری سرزمینها ، دریاها ، رودها ، کوهها و . . . ریشه هایی را در نظر داشتند؛ مانند اینکه نام بیشتر رودها از رنگ آبها و سرزمینها و . . . برگزیده می شد، نام کوهها از همانند بودن آنها به کالبدهای دیگر گرفته شده و نام دریاچه ها ودریاها از ریشه استوارتری پیروی شده و بیشتر آنها به نام کشور و سرزمینی که در نزدیکی و پیرامون آنها قرار گرفته ، نامیده شده است ؛ مانند خلیج مکزیک ، خلیج فارس، دریای چین ، اقیانوس هند، دریای مازندران (کاسپی) و . . . ناحیه جنوب غربی ایران فارس است که ساکنان قدیم آن « پرسه ها » (پارسیان) نام داشتند که یونانیان آنها را پرشیا (persay) می گفتند و دوسلسله پادشاهی (ساسانی و هخامنشی ) از این قوم برخاستند . برخی محققان معتقدند ، پارسیان همان مردم پارسوا (parsua) هستند که ساکن دریاچه ارومیه بودند (که نام آنان در کتیبه آشوری آمده ) و به طرف جنوب رفته و در سرزمین « پارس » سکنی گزیدند . به همین مناسبت دریای مجاور این منطقه، دریای پارس نامیده شد که در آن موقع هیچ یک ازکشورهای کوچک و بزرگ امروزی در سواحل خلیج فارس نبودند و اگر هم بودند ، جزیی از سرزمین پهناور ایران به شمار می رفتند .حتی کشورهای قدرتمند آن روز چون یونان و رم با اجازه ایرانیان کشتی های خود را وارد خلیج فارس می کردند.(۱۱) یونانیان به این دریا « پرس » می گفتند. داریوش بزرگ ازاین دریا یاد کرده و عبارت « درایه تیه هچا پارسا آبی » یعنی دریای پارس را به کار برده که در کتیبه به جای مانده از وی مشهود است. اعراب نیز می دانند که این نام ( خلیج فارس ) از دیرباز نام حقیقی این دریای بزرگ بوده است. جغرافیدانان بنام عرب هم ازقرنهای نخستین اسلام آنرا می شناختند. ابی القاسم عبیدالله بن عبدالله مستوفی ، معروف به ابن خرداذبه، که کتاب خود « مسالک و ممالک » را درسال ۲۳۴ – ۲۳۰ هـ ق نگاشته است، درباره خلیج فارس می نویسد : دجله وسط مدینه بغداد ثم تمر بواسط الی ان تصب الی البطائح و . . . تمر الی البصره و تمر الی ناحیه المذار ثم یصب الجمیع الی بحر فارس ..... مسعودی، نویسنده مشهور دیگر عرب؛ درکتاب ارزشمندخود « مروج الذهب و معادن الجوهر » زمانی که از مجموع اخبار راجع به دریاها سخن می گفته ، از خلیج فارس به عنوان دریای پارس یاد کرده است. وی می نویسد : « بحر فارس تکثر امواجه و یصعب رکوبه و ....» ابن حوقل سیاح معروف و جغرافیدان بنام عرب، نقل می کند : در سال ۳۳۱ هـ ق به عزم مطالعه درباره کشورها و ملتهای مختلف و به منظور تجارت از بغداد بیرون شدم و کشورهای اسلامی را از شرق به غرب پیمودم و آثار متقدمان را نیز مطالعه کردم .» وی در کتاب معروف خود "صوره الارض" از خلیج فارس به نام بحر فارس یاد می کند . اصطخری ،جغرافیدان خبره عرب و نویسنده کتاب "المسالک والممالک " باز هم از دریای فارس یاد می کند : بعد دیار العرب بحر فارس فانه . . . ابوالفداء مولف کتاب "تقویم البلدان"که ازجایگاه خاصی برخوردار است، از دریای فارس یاد می کند و زمانی که حدود فارس راشرح می دهد می نویسد « حد غربی فارس خوزستان است. همه حد غربی تا شمال حدود اصفهان است و جبال و حد جنوبی آن دریای فارس است . . . » در "معجم البلدان " ، کتابی مشهور که همه جغرافیدانان آن را به عنوان یک فرهنگ جغرافیایی معتبرمیدانند از خلیج فارس به عنوان "بحر فارس "یاد شده است : « بحر فارس : هو شعبه من البحرالهند الاعظم و اسمه بالفارسیه کما ذکره حمزه زراره کما مسیر من التیز من النواحی مکران علی سواحل بحر فارس ای عبادان . . . » بنابراین ، آنچه از متون تاریخی استنباط می شود وحتی جغرافیدانان عرب به آن اذعان نمودند این است که " خلیج همیشه نیلگون فارس " در ادوار تاریخ متعلق به پارسیان و ایران بوده است . ● پیشینه تاریخی دریای پارس خلیج فارس به لحاظ موقعیت استراتژیک و منابع طبیعی سرشار آن ، ازدوران گذشته تا به امروز مورد توجه دولتها و ملتها بوده و بسیاری از سلاطین و پادشاهان از همان زمانهای کهن به موقعیت اقتصادی آن نظر داشته اند که از آن جمله ، حمایت پادشاهان پارت از گسترش بازرگانی دراین منطقه بوده است . پارتها دو راه تجاری را تحت کنترل داشتند که یکی از آن دو ، راه تجاریی بوده که از کنار فرات و از آسیای صغیر و سوریه و بین النهرین شمالی به سمت خلیج فارس گسترده بوده است . داریوش پادشاه هخامنشی ، برای گسترش بازرگانی در ایران دستور دادکانال سوئزایجاد شود تا کشتی های بازرگانی بتوانند از دریای پارس واز دریای سرخ به مصر و مدیترانه راه یابند . در سنگ نبشته ای به جای مانده از آن دوره آمده است: « داریوش شاه گوید : من پارسی ام و از پارس، مصر را فتح و امر کردم این کانال رابکنند و از "پی رو" (رودنیل) که در مصر جاری است تا دریایی از پارس به آن می روند. این کانال کنده شد و چنانکه امر کردم کشتی ها روانه شدند؛ چنانکه اراده من بود » همچنانکه در تاریخ نقل شده است ؛اشکانیان بازرگانی را گسترش دادند و با رومیان رقابت شدیدی می کردند و دریای فارس رابه شکل یک راه ترانزیت درآوردند. این پیشرفت در دوران ساسانی ادامه یافت و بندر سیراف مرکز بازرگانی بزرگی شد و حتی در اسناد تاریخی چین از سده چهارم تا دوازدهم میلادی، همه جا نام پارس، فارس، پارسوا وایران به صورت گسترده دیده می شود و این نشانگروجود روابط تجاری است. پس از فتح ایران به دست مسلمانان، بازهم ایرانیان در دریانوردی از دیگر دولتها جلوتربودند و اعراب ترتیبات تجارت دریایی با هند و چین و ... را حفظ کردند. درطول تاریخ ایران نیز استعمارگرانی سودجو دیده می شوند که برای بدست آوردن موقعیت بالای خلیج فارس، همواره در کشمکش بودند. نمونه بارز، آن در عصر صفوی بود که عثمانیها تاخت و تاز به خلیج فارس را شروع کرده بودند و هرروز بر نیروی دریایی و تقویت آن می افزودند و پرتغالی ها از طرف دیگر در حدود سده ۱۶ میلادی براین منطقه تسلط کامل داشتند و با عثمانیها درگیربودند تا آن که سرانجام در سال ۱۵۸۷ م شاه عباس به کمک انگلیسی ها پرتغالی ها را عقب راندند و در عوض پای انگلیسیها به این منطقه کاملاً باز شد و هلندیها در سال ۱۰۳۳ هـ با به دست گرفتن تنگه هرمز، سهمی از بازرگانی ایران را تصاحب کردند . این امر باعث کشمکش با انگلیسیها شد. چندی نگذشت که در سال ۱۰۷۵هـ شرکت فرانسوی هند خاوری تاسیس و رقیب دیگری افزوده شد. البته، باید یادآورشد در زمان حکومت افشاریان نادرشاه توانست نیروی دریایی در خلیج فارس ایجاد کند و چندفروند کشتی از انگلیس وهلندیها بخرد. در دوره قاجار بیش از هر زمان دیگر خلیج فارس مورد تاخت وتاز کشورهای استعماری قرار گرفت ؛ بویژه انگلیس که خود رافرمانروای خلیج فارس می دانست و بی تدبیری شاهان قاجار میدان را برای انگلیس ، فرانسه و روسیه هموار ساخت . امیر کبیر برای تشکیل نیروی دریایی ایران در خلیج فارس و دریای مازندران بسیارتلاش نمود، اما با کارشکنیهای رقبا، به موفقیت نرسید . حضوربیگانگان درایران و کسب منافع تا پایان جنگ جهانی دوم ، ادامه داشت تا اینکه بار دیگر ایران بر خلیج فارس چیره شد و با تقویت نیروی دریایی خود، اداره خلیج فارس را بدست گرفت . پس از انقلاب دسیسه های امریکا باعث نزاع در منطقه شد که در شکل جنگ تحمیلی عراق علیه ایران و اعمال فشارهای نظامی وسیاسی آمریکا ومتحدانش کاملاً آشکارگردید. امروزه نیز آمریکا و انگلیس با تحریک کشورهای حاشیه خلیج همیشه فارس، بخصوص امارات متحده عربی، درصدد ایجاد ناامنی در منطقه بوده و باترفند «خلیج عربی» ، سعی در راه اندازی جنگ روانی و به دنبال آن فشارهای سیاسی علیه ایران دارد. البته به این موارد باید افزود که مرتجعین و واپس گرایان داخلی چون احمدی نژاد وقتی به زیر پرچم خلیج می نشیند باید تو خود بخوانی حدیث مفصل . . . . پرونده عمل ناپسند تغییر نام خلیج فارس که در واقع توهین به هویت و تمدن یک ملت است و سودجویی و منفعت طلبی بیگانگان را درپی دارد به سال ۱۹۳۷م/ ۱۳۱۶ هـ ش ، تشکیل شده و هم اینک در وزارت امور خارجه انگلیس موجود است. براساس این پرونده جعلی اولین کسی که آشارا واژه "خلیج فارس" را جعل نمود و "خلیج عربی" رابه جای آن بکاربرد، کارگزار انگلیسی در خلیج فارس به نام « لرد بلگریو» است که که در کتاب خود می نویسد :« خلیج فارس که تازیان اینک آن را خلیج عربی گویند...» وی تلاش نمود این واژه ساختگی رادربین کشورهای منطقه خلیج فارس بویژه اعراب، رواج دهد. ● موقعیت خلیج فارس دریای پارس (به زبان فارسی و به عربی الخلیج الفارسی) در ۲۴ تا ۳۰ درجه و ۳۰ دقیقه عرض شمالی و ۴۸ تا ۵۶ درجه و ۲۵ دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار دارد . دریای پارس امروزی بخش کوچکی از گستره آبی پهناوری است که در روزگاران قدیم دریای پارس نامیده می­شد زیرا در گذشته دریای پترس تمامی دریای مکران (عمان ) و بخشی از اقیانوس هند را تا حدود رود سند در بر می­گرفته است. دریای پارس امروزه به آبراهی تلقی می شود که در امتداد دریای مکران (عمان) قرار گرفته و با کشورهای باستانی ایران و کشورهای عربی عربستان ، کویت ، قطر ، امارات ، بحرین ، عمان و عراق مرز آبی مشترک دارد . از آنجایی که از یک سوی ایران بیشترین مرز مشترک آبی را در دریای پارس دارد و از سوی دیگر در تشکیل تمدن باستانی این منطقه نقش اصلی را ایفا کرده است و همچنین در طول تاریخ کنترل و فرامانروایی دریای پارس نزد ایرانیان بوده است ، از این روی ایران به عنوان میراث دار اصلی این منطقه محسوب می شود و بارزترین مشخصه آن نیز نام این پهنه آبی است که به نام ایرانیان در طول سه هزار سال گذشته ثبت شده است . متاسفانه کشورهای حوزه جنوبی دریای پارس مانند (بحرین،قطر،کویت،امارات متحده عربی...) اکثرا قراردادی ، کوچک و جدید التاسیس هستند و مرزهای کشورشان بوسیله اراده و خواست کشورهای استعماری جهان تقسیم بندی شده است که حتی توان دفاع از خود را نیز ندارند. هیچ پژوهشگری در کتابهای تاریخی خاورمیانه نامی از کشورهایی مانند قطر – امارات – کویت و... نمیتواند پیدا کند . تنها از بحرین در کتابهای تاریخی چند بار نام برده شده است که آنهم به دلیل این می باشد که بحرین بخشی از سرزمین ایران و تمدن کهن بوده است و مردمانش فارسی و عربی زبان می بوده اند و طی چند دهه گذشته به خواست استعمار انگلستان از ایران تجزیه شده است . از این جهت کنترل و نقش کلیدی این دریای بزرگ و استراتژیک از گذشته در اختیار ملت و دولت ایران قرار داشته و در آینده نیز بدون شک خواهد بود . دریای پارس از شرق از طریق تنگه هرمز و دریای مکران (عمان) به اقیانوس هند راه دارد و از غرب به رودخانه اروندرود در خوزستان ایران که حاصل پیوند دو رودخانه دجله و فرات در عراق و الحاق رود کارون در ایران به آن است ختم می شود. طول دریای پارس از تنگه هرمز تا آخرین نقطه پیشروی آن در جانب مغرب حدود ۸۰۵ کیلومتر است . ● آب و هوا , عمق , طول و عرض جغرافیایی دریای پارس دریای پارس به عنوان گرمترین پهنه آبی دنیا شناخته شده است و از نظر آب وهوایی شرایط خشک و نیمه استوایی دارد، عریض ترین بخش آن ۱۸۰ مایل است و عمیق ترین نقطه آن ۹۳ متر در ۱۵ کیلومتری تنب بزرگ ، و کم عمق ترین بخش آن در غرب بین ۱۰تا ۳۰ متر است . عمق کم دریای پارس باعث شده است که خشکی مرتب بدرون دریا پیشروی نماید . در عین شوری زیاد آب، ۲۰۰ چشمه آب شیرین در کف و ۲۵ چشمه کاملاً شیرین در سواحل این دریا جریان دارد که همگی از کوههای زاگرس یا پارس ایران سرچشمه می گیرند، اروند، کارون، دیاله، زاب، جراحی، مند، دالکی و میناب بزرگترین و پر آب ترین رودهایی هستند که به دریای پارس می ریزند. گرمای هوا گاهی در تابستان ۵۰ درجه و برودت آن در زمستان تا ۳ درجه گزارش شده است. بنادر کیش، بندرعباس،خرمشهر، دبی، شارجه، ابوظبی، کویت، بحرین، دوحه ، و بصره، دریای پارس را به قطب اقتصادی و توریستی جهان تبدیل کرده است. دریای پارس از نظر ژیوپلتیک، استراتژیک، انرژی و همچنین تاریخ و تمدن، یک پهنه آبی مهم و منحصر به فرد در کل جهان محسوب می شود. به طوریکه چشم طمع کشورهای سودجوی جهان که فاقد پشتوانه فرهنگی و تمدنی هستند و با قدرت نامشروع خود بر بسیاری کشورهای جهان و بخصوص عربی منطقه خاورمیانه حکرمانی میکنند همیشه به این نقظه معطوف بوده است . کشفیات باستان شناسی سالهای اخیر در دو طرف سواحل شمالی و جنوبی دریای پارس ثابت می کند که این پهنه آبی یکی از مهمترین و شاید اولین مرکز سکونت انسانها است و گهواره و مرکز تبادل تمدنهای زیادی مانند ایلامی، سومری، آکدی، آشوری، بابلی، مادی، پارسی، یونانی، اسلامی و... بوده است . به طور نمونه منطقه جیرفت در شهر کرمان ایران به قدمتی بالغ بر شش هزار سال شهرنشینی و تمدن مکتوب شهرت جهانی دارد که دریای پارس پل ارتباطی این شهر محسوب میشده است. دریای پارس امروزه با وسعتی در حدود ۲۳۷۴۷۳ کیلومتر مربع (اندازه گیری شده توسط مدیریت هیدروگرافی سازمان جغرافیایی ایران، سال ۱۳۸۶) پس از خلیج مکزیکو و خلیج هودسن سومین خلیج بزرگ جهان محسوب می‌شود. دریای پارس با توجه به آنکه به اقیانوس هند راه دارد و به دریای مکران نیز متصل است با اینحال از کم عمق ترین دریاها (که ۹۳ متر بیشترین عمق آن میباشد) محسوب می شود و در ردیف دریاهای بالتیک و خلیج هودسن قرار دارد . این در حالی که عمق دریای مکران در برخی نقاط به ۳۰۰۰ متر نیز می رسد و عمق دریای سرخ هم از ۱۰۰۰ بیشتر است . میانگین ژرفای دریای پارس ۳۰ متر است. این پهنه آبی قدیمی ترین دریایی است که بشر آن را می شناخته است بر پایه نقشه های تکتونیک دریای پارس جزء کانونهای زلزله خیز ایران است دانشنامه بریتانیکا در این خصوص نوشته است " آخرین حرکتی که دریای پارس در معرض آن قرار داشته و دارد عبارت است از بالا آمدن تدریجی است زلزله در دریای پارس و گاهی بسیار شدید است. ● ژئومورفولوژی خلیج فارس Geomorphology از نظر ریخت شناسی ، دریای پارس نامتقارن و شیب ساحل جنوبی آن آرام تر از ساحل شمالی است. به عبارت دیگر ، محور طولی دریای پارس آن را به دو قسمت تقسیم می کنند یکی تک شیب پایدار جنوبی که پیش بوم سپر عربستان است و شیب بسیار آرام دارد و دیگری بخش ناپایدار شمالی است که قسمتی از رشته کوههای چین خورده زاگرس و تغییرات شیب آن ۱۷۵ سانتی متر در هر کیلومتر است. کرانه جنوبی دریای پارس ، به ویژه در شرق شبه جزیره قطر ، منطقه وسیع و کم عمقی (۱۰ تا ۲۰ متر) است که به طور عمده با ریخت شناسی بست، محیط تبخیری و منطقه جزر و مدی مشخص است. این دریا ، از رسوبات سخت و بلند با اشکال خطی ساخته شده و با واسطه یک دشت ساحلی باریک ، با دریا در ارتباط است. منطقه کم شیب کرانه جنوبی و دریای کم ژرفای آن با تاقدیس هایی با یالهای کم شیب با روند شمالی به جنوبی تا شما شرقی- به جنوب غربی ، اغلب میدان های نفتی بزرگی را می سازند. تاقدیس های قطر، رودخان و بحرین اغلب چهره های توپوگرافی Topography کم شیبی را تشکیل داده اند که با سیستم های گسلی کنترل می شوند. از سوی دیگر ، کرانه شمالی دریای پارس، کرانه ای کوهستانی با روند شمال غربی است که پشته های تاقدیسی با بلندی بیش از ۱۵۰۰ متر هستند. به همین دلیل ، ساختارهای کرانه شمالی ، از دیدگاه هندسی ، با آنچه که در کرانه جنوبی است، تفاوت دارد. برخورد ساختارهای کرانه غربی و رشته کوه زاگرس ، توپوگرافی زیر دریایی دریای پارس را تشکیل می دهد. گرچه شیب بستر بسیار آرام است، ولی حدود ۲۰ جزیره و تعدادی پشته های کوتاه و بلند زیردریایی در آن وجود دارد که بی هنجاریهای توپوگرافی را تشکبیل می دهند. جزایر ایرانی دریای پارس به صورت پشته های کشیده و موازی ساحل و یا کم و بیش دایره ای شکل هستند. از گروه نخست ، قشم و کیش را می توان نام برد که در واقع دنباله زاگرس بوده و بر اثر بالا آمدن سطح آب به صورت جزیره درآمده اند. ولی جزایر گرد مانند هرمز ، ابوموسی و... گنبدهای نمکی سری هرمز هستند. سطح جزایر دریای پارس ، از رسوبات تخریبی و مارن تشکیل شده که کم و بیش صدف دارند. خاک آنها شور و یا گچ دار است و به همین دلیل رشد گیاهان ، محدود به انواع خاص است. ● مـوقـعـیت نظامی خلیج فارس مـنـظـور از مـوقـعـیت نظامی ، بیان اهمیّت نظامی منطقه خلیج فارس و استراتژیک بودن آن ، با ملاحظه و بررسی (پایگاههای نظامی قدرتهای خارجی در منطقه) ، (حضورمستقیم ناوگانهای کـشـورهـای بـزرگ در خـلیج فارس) ، (خرید تسلیحات انبوه کشورها حوزه خلیج فارس) و (نیروی نظامی کشورهای همجوار خلیج فارس) می باشد. در مـنـطقه خلیج فارس ، پایگاههای متعدّدی وجود دارد که متعلّق به قدرتهای بزرگ است و این کـشـورهـا با استفاده از تجهیزاتی که در این پایگاهها دارند، براحتی می توانند به هر نقطه ای کـه بـخـواهـنـد لشگرکشی کنند. حسّاسیّت این منطقه ، همواره ابرقدرتهارا بر آن داشته تا کـوشـشـهای خود را جهت حضور مستقیم در منطقه ، شدّت بخشند. سابقه حضور فیزیکی و نظامی کـشـورهـای قـدرتـمـنـد بـه گـذشـتـه هـای دور مـانـنـد حـضـور نـظـامـی کـشـورهـایـی چـون پـرتـغـال ، هـلنـد، فـرانـسـه ، انگلستان و آمریکا برمی گردد. سیاستهای غلط حاکمان منطقه و دعـوت از قـدرتـهـای بـزرگ بـرای حـضـور نـظامی باعث شده که ناوگانها عظیم و پیشرفته کشورهای قدرتمند در این منطقه حضور داشته باشند. بـودجـه هـای کـلانی که سالیانه صرف خرید تسلیحات عظیم و پیشرفته می شود، با اهداد گـونـاگـونـی در ایـن مـنـطـقـه صورت می پذیرد. خریدهای هنگفتی که کشورهای عربی منطقه بـویـژه عـربـسـتـان داشـته اند، این منطقه را تبدیل به یک انبار بزرگ تسلیحاتی کرده است . وجـود تـنـگـه هـرمـز در ایـن مـنـطـقـه بـه عنوانشاهراهی حیاتی که بیشتر سوخت مصرفی جهان صنعتی از آنجا تاءمین می شود و همچنین وجود جزیره ها و مناطق استراتژیک دیگر بر اهمیت نظامی خلیج فارس افزوده است . علاوه برعامل مهم نفت که در سراسر قرن گذشته ، خلیج فارس را به صورت مهمّترین منطقه سـوق الجـیـشی و استراتژیکی غرب و شرق درآمدخیزش جدیداسلامی و رشداسلام انقلابی که کانون آن ایران است غربیها را نسبت به این منطقه حساس کرده است . ● پایگاههای نظامی قدرتهای استعماری در منطقه خلیج فارس آمـریـکـا و انـگـلستان برای حفظ منافع خود و ایجاد امنیّت راههای کشتیرانی و مواصلاتی ، اقدام به ایجاد پایگاههایی در کشور های عرب منطقه خلیج فارس کرده اند تا به هنگام ضرورت ، از این پایگاهها جهت عملیاتهای نظامی استفاده کنند. این پایگاهها همگی با اهداف استعماری بنا شده است . با وقوع جنگ خلیج فارس اهمیّت این پایگاهها آشکارتر شد. ● پایگاههای نظامی در عمّان ▪ پـایـگـاه مـصـیـر: جـزیـره مـصـیـره ، مـتـعلّق به کشور عمان و قسمت شمالی آن در سـال ۱۹۵۸ در اخـتـیـار انـگـلستان گذاشته شد. این پایگاه با خروج انگلستان از منطقه خلیج فـارس در سال ۱۹۷۱ به علّت اهمیّت نظامی و استراتژیکی آن در اختیار آمریکا قرار داده شدو هـم اکـنـون محل استقرار نیروهای واکنش سریع آن کشور می باشد. پایگاه مزبور بـا دارا بـودن یـک فـرودگـاه بـبـند دوازده هزار فوت و یک باند اضطراری ، یک انبار بزرگ مهمّات و شش آشیانه هواپیما از مهمترین پایگاههای آمریکا در منطقه خلیج فارس محسوب می شوند. ▪ پـایـگـاه دریـایی ام الغنم :این پایگاه در دهانه تنگه هرمز در منطقه مسندم واقع شـده اسـت . اهمیت این پایگاه به خاطر آن است که از اینجا می توان بر تنگه هرمز و کشتیرانی در خلیج فارس نظارت کرد . ▪ پـایـگـاه دریـایـی خـضـب :ایـن پـایـگـاه نـیـز در مـنطقه مسندم واقع شده که به دلیـل نـزدیـکـی آن بـه تنگه هرمز از اهمیّت ویژه ای برخوردار است . در خضب یک باند پرواز ۶۵۰۰ فوتی وجود دارد که هواپیمای آمریکایی از آن استفاده می کنند. ▪ پـایـگـاه ثـمـریـت : ایـن پـایـگـاه بـه عـنـوان یـک پـایـگـاه زمـیـنـی و هـوایـی در شـمـال شـهـر سـلاله قـرار داشـتـه و در اخـتـیـار کـشـور انـگـلستان می باشد. به موجب قرارداد سـال ۱۹۷۰ بـین انگلیس و عمان ، انگلیس از فرودگاه نظامی این پایگاه استفاده کرده و جزیره مـصـیـره را نـیـز بـه یـک پـایـگـاه نـیـروی هـوایـی و دریـایـی تبدیل کرد. ▪ پـایـگـاه بـیـت الفـالاج : ایـن پـایـگـاه زمینی نیز در اختیار انگلسیهاست . البته تعدادی نیروی نظامی عمانی ، تحت نظارت انگلیسیها نیز در این پایگاه مستقر می باشند. ● پایگاههای نطامی در عربستان ▪ پایگاه هوایی ـ دریایی ظهران :این پایگاه در عربستان سعودی قرار دارد و در اختیار آمریکاست . در ضـمـن کـشـور آمـریـکـا از تـسـهـیـلات دریـایـی بـنـدر جبل نیز استفاده می کند. ▪ پـایـگـاه دریـایـی السـفـانـیـه : ایـن پـایـگـاه در خاک عربستان قرار دارد و قراربود در کشور عـربـسـتـان وآمـریـکـابـطـور مـشـتـرک ازآن اسـتـفـاده کـنـنـد.ایـجـادایـن پـایـگـاه از سال ۱۹۸۰آغاز شد. ▪ پـایـگـاه هـوایـی حـفـرالبـاطـن : ایـن پـایـگـاه در شمال شرقی حجاز واقع شده و مرکز پرواز هواپیماهای آواکس است . ● پایگاههای نظامی در بحرین ▪ پـایـگـاه دریـای جـفـیـر: ایـن پـایـگـاه در بـحـریـن قـرار دارد و از سال ۱۹۴۹ در اختیار نیروی دریای آمریکا گذاشته شده است . قرارداد اجاره این پایگاه در ژوئن ۱۹۷۷ بـه پـایـان رسـیـد، ولی آمـریـکـا هـمـچـنـان در آن حـضور دارد. در این پایگاه تعدادی از نیروهای انگلیسی نیز حضور دارند. ▪ پایگاه هحرق :آمریکا همراه با دو کشور فرانسه و انگلیس از این پایگاه ، واقع در خاک بحرین ، استفاده می کند. این پایگاه نقش پشتیبانی و تقویت نیروها را به عهده دارد. تعدادی از نیروهای عـربـسـتـان ، کـویـت ، امـارات و قـطـر در ایـن پـایگاه توسط کارشناسان آمریکایی آموزش می بینند. بـقـیـه کـشـورهـای عرب خلیج فارس در زمینه واگذاری پایگاه به آمریکا، خود را از هرگونه همکاری مبرا می دانند، ولی در عمل ناوگانهای آمریکا هنگام ورود به منطقه از تاءسیسات نظامی کلیّه کشورهای عرب منطقه استفاده می کنند ● حضور ناوگانهای نظامی قدرتهای بزرگ در خلیج فارس خـلیـج فـارس در قـرون اخـیـر شـاهـد حضور و نمایش ناوگانهای بسیاری از قدرتهای بزرگ خـارجـی بـوده اسـت . آمـریـکا و شوروی (سابق) نیز برای به دست آوردن منافع بیشتر در این مـنـطـقـه بـه طور دایم در حال نزاع بودند. تسلّط بر خلیج فارس از نظر کاهش خطر محاصره شوروی (سابق) توسط کشورهای غربی برای کشور، اهمیّت بسیاری داشت . هـرچـنـد شـوروی (سـابـق) بـرای نفوذ در خلیج فارس سعی در ایجاد پایگاه ، فرودگاه و یا اعـمـال حاکمیت در بعضی از نقاط آن را داشت ، ولی هیچ گاه حضور جدی در خلیج فارس نداشته است . در رابـطـه با حضور آمریکا در منطقه خلیج فارس می توان گفت : آمریکا برای اعزام نیروهای نـظـامی بیشتر به سوی منطقه ، جنگ ایران و عراق و یامورد خطر قرار گرفتن تنگه هرمز به وسـیـله یـک نـیـروی مـنـطـقـه ای ـ ایـران ـ را بهانه قرار داد. آمریکا با ادّعاها، چندین با توانست حضور نظامی خود را در خلیج فارس نشان دهد. ؛ جـنـگ نـفـتـکشها در خلیج فارس ۱۹۸۴ ـ ۱۹۸۷نیز یکی از عواملی بود که سبب حضور نظامی امـریـکـا در خـلیـج فـارس شـد بـه دنـبـال تـقـاضـای کـویـت از آمـریـکـا در اوایل سال ۱۹۸۷ برای حمایت از نفتکشها وارد خلیج فارس کرد. در همان ابتدایی کار، یکی از نـاوگـانـهـای آمـریـکـا بـه نـام (یـو . اس . اسـتارک) توسط موشکهای (اگرزوسه) ساخت فـرانـسـه مـورد اصـابت قرار گرفت و ۳۷ نفر از خدمه آن نیز کشته شدند. بعداز مدتی عراق بـه حـمـله بـه نـاوگـان آمـریـکـایـی اعـتـراف کـرد، ولی آمـریـکـا ایـران را عـامـل اصـلی تـشـنـّج دانـسـت . آمـریـکـا در ژوئیـه سـال ۱۹۸۷ بـعـداز آنـکـه چـهـل نـاو خـود را در مـنـطـقـه مـسـتـقـّر کرده بود، اقدام به نصب پرچم خود بر روی اولین نفتکش کویتی کرد. جـنـگ نـفـتکشها پای کشورهای قدرتمند را نیز به خلیج فارس باز کرد. فرانسه در روز هفدهم اوت سـال ۱۹۸۷ اعـلام کـرد کـه نـاو هـواپـیـمـابـر خود به نام (کلمانسو) را به منطقه خلیج فـارس اعـزام خـواهـد کـرد. در اکـبر سال ۱۹۸۷ تعدادی ناوهای آمریکا به ۴۱ فروند و ناوهای جـنـگـی کـشـورهـای قـدرتمند دیگر به سی فروند رسید. حضور قدرتهای خارجی نه تنها از شـدّت حـمـله بـه نـفـتـکـشـهـا کـم نـکـرد، بـلکـه ایـن حـمـلات در نـوامـبـر هـمـیـن سال شدّت بیشتری گرفت . دراول سـتپامبر سال ۱۹۸۷ سه کشتی نفتکش حامل نفت کویت و عربستان مورد حمله قایقهای تندرو قـرار گـرفت و در روز دوم ژوئیه سال ۱۹۸۸ ناوگان آمریکا به حمایت از یک کشتی دانمارکی برخاست و باناوچه های توپدار ایرانی درگیر شد. ● خرید تسلحیاتی کشورهای خلیج فارس کشورهای غربی در پی وقوع انقلاب اسلامی ایران و به خطر افتادن منافعشان در منطقه خلیج فارس ، درصدد نشان برآمدند که با تبلیغات دروغ ایران را به عنوان یک دشمن اصلی برای کـشورهای عرب خلیج فارس نشان دهند کشورهای عرب خلیج فارس تحت تاءثیر همین تبلیغات و فشار غربیها قرار گرفته خریدار اسلحه از کشورهای غربی را افزایش دادند، بطوری که تـوازن قـوا در ایـن مـنـطـقـه بـه هـم خـورده و ایـنـک مـنـطـقـه بـه یـک انـبـار بـزرگ تـسـلیحات تـبـدیـل شـده اسـت . آمـریـکـا و انـگـلسـتـان در فـروش سـلاحـهـای نـظـامـی به این کشورها، مقام اول و دوم را کـسـب کـرده انـد. آنـهـا بـا فـروش ایـن سـلاحـهـا چـنـدیـن هـدف را دنـبـال می کنند. آمریکا علاوه بر سودی که از این طریق نصیبش می شود، می تواند نفوذ خود را در دسـتـیـابـی کـامـل بـر سـرنـوشـت ایـن کـشورها افزایش دهد، زیرا این کشورها به هیچ عنوان تـوانـایـی بهره برداری از این همه سلاح را ندارند. ودر نتیجه ارتشهای منطقه زیـر نـظـر کـارشـنـاسـان آمـریـکـایـی قـرار خـواهـد گـرفـت .بـه عـنـوان مثال ، عربستان سعودی با توجه به خریدهای کلان و نظامی اش از نظر بودجه نظامی در مقام شـشـم قـرار گـرفـتـه اسـت . بـیـشتر ثروت این کشور صرف خرید تسلیحات بویژه نیروی هـوایـی مـی شـود. عـربـسـتان در سال ۱۹۸۱ چهار هواپیمای آواکس از آمریکا خریداری کرد. این کـشـور عـلاوه بـر ایـن هـواپـیـمـاهـا، مـجـهـّز بـه ۲۰۵ جـنـگـنـده و سـه اسـکـادران اف ۱۵ مـی باشد. ● حضور نیروهای نظامی (دریایی) کشورهای منطقه دو کـشـور ایـران و عـراق از نـظـر قـدرت دریـایی از عمده ترین کشورهای قدرتمند دریایی در خلیج فارس بودند، ولی کشور عراق در طول جنگ تحمیلی براثر حمله نیروی دریایی جمهوری اسلامی ایران ، بیشتر امکانات دریایی خود را از دست داد. نـیـروهـای دریـایـی ایـران در طـول جـنـگ ایـران و عـراق ، حـضـور فـعـّال خود را در خلیج فارس به نمایش گذاشت . نیروی دریایی عراق در شروع جنگ با تمام قـوا وارد جـنـگ بـا نـیـروهـا دریـایـی ایـران شـد، ولی بـا تـحـمـّل خسارات سنگین ، عملیاتهای دریایی خود را محدود کرده ، به صورت ضربه و فرار، اقـدام بـه عـمـلیات نظامی می کرد، نیروی دریایی ایران نه تنها وارد جنگ با عراق شده بود، بلکه کنترل کشتیرانی در خلیج فارس و جلوگیری از ورود کلیه کشتیها به بندرهای عراق را نیز در دست داشت . کشورهای عرب منطقه از دهه ۱۹۷۰ به بعد، بویژه بعداز وقوع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران ، اقـدام بـه مـدرن کـردن نـیـروی دریـایـی خـود کرده اند، این نیروها تاکنون دخالت مستقیمی در حـوادث خـلیـج فارس نداشته اند و قدرت نظامی خود را به صورت شرکت در مانورهای مشترک به نمایش گذارده اند. ● اقتصاد خلیج فارس اهمیّت اقتصادی خـلیـج فـارس در طـول قـرون اخـیـر، از نـظـر اسـتـراتـژیـکـی و مـسـائل مـنـطـقـه ای و بـیـن المـللی از اهـمـیـّت ویـژه ای بـرخوردار شده و بیشترین اهمیّت آن به مسائل اقتصادی اقتصادی برمی گردد. وجود منابع عظیم نفت و گاز در خلیج فارس و کشورهای همجوار آن ، علّت واقعی اهمیّت اقتصادی ایـن مـنـطـقه می باشد. کشورهای عربی جنوب خلیج فارس به تنهایی بیش از نیمی از ذخایر نفت شناخته شده جهان را دار می باشند و ده درصد دیگر در امتداد کشور ایران وجود دارد. مـوقـعـیـّت تـجاری مناسب این منطقه ، باعث اهمیّت آن به عنوان مرکز تجاری یا راه ارتباطی بین شرق و غرب شده است . بـازار مـنـطـقـه خـلیـج فـارس ، هـمـچنان ارزش خود را به عنوان بازار فروش خدمات و کالاهای مـثـرفـی و سـرمـایـه ای و یـا بـازار سـرمـایـه حـفـظ کـرده و نـقـش بـسـیـار حـسـّاسـی را در تـعـادل تراز پرداختهای خارجی کشورهای جهان (بخصوص کشورهای صنعتی غرب و ژاپن به عهده دارد. اهـمـیـّت دیـگـر خـلیـج فـارس به وجود منابع غنیّ معدنی و غذایی این منطقه و کشورهای حاشیه خـلیـج فـارس مـربـوط می شود. در این منطقه انواع و اقسام ماهیهای خوراکی و تزئینی و همچنین منابع معدنی مانند آهن ، خاک سرخ ،گوگرد، سرب و ... فراوان یافت می شود. ● منابع نفتی اهمیّت و ارزش اصلی خلیج فارس به خاطر وجود منابع سرشار نفت در این منطقه است ، که روز به روز بر اهمیّت این منطقه می افزاید. مـنابع نفتی سرشاری در کف خلیج فارس به علّت ادامه طبقات نفت خیز زاگرس به سمت جنوب وجود دارد که قسمت زیادی از آن در حال حاضر مورد بهره برداری قرار گرفته است . نفت حوزه خلیج فارس دارای مزیّتهای زیر می باشد: الف) فـراوانـی مـنـابـع (حـدود شـصـت و چـهـار درصـد کل ذخایر شناخته شده نفت جهان در کشورهای حوزه خلیج فارس قرار دارد). ب) سهولت استخراج . ج) هزینه پایین تولید. د) مازاد ظرفیّت تولید. ه‍ـ) سهولت حمل و نقل . و) تـوان بـالای تـولیـد چـاهـهـا (اسـتـخـراج نـفـت از هـر حـلقـه چـاه نـفـت در حـوزه خلیج فارس حدود۰۰۰/۲۵۰تن در سال می تواند باشد، در حالی که رقم تولید در مورد آمریکا فقط هزار تن در سال است) .(۹۰) ز) امکان کشف ذخایر جدید وسیع در این منطقه در مقایسه با سایر مناطق جهان . مـنـابـع نـفـتی کشورهایی چون کویت ، ایران ، عراق ، عربستان سعودی ، قطر وابوظبی که از بـزرگـتـریـن تـولیـد کـنـنـدگـان نـفـت جـهـان مـی بـاشـنـد، در سواحل این خلیج قرار دارد. ذخـایـر نـفـت فـلات قـارّه خـلیـج فـارس درحدود شصت میلیارد بشکه است وامارات ، شـارجـه و دوبی تمام و قطر نصفی از تولیدات نفتی خود را از مناطق فلات قارّه به دست می آورند. ● منابع گاز کـشورهای واقع درکرانه خلیج فارس علاوه بر تولید نفت ، مقدار زیادی گاز نیز تولید می کنند که بیشتر آن به صورت (گاز همراه) می باشد. گـاز طـبـیـعـی از منابع است که به علّت فراوانی ذخایر، براهمیّت خلیج فارس افزوده است . کـشـورهـای خـلیـج فـارس در سـال ۱۹۸۵، ۵/۲۷ درصـد کـل ذخـایر جهانی گاز را دارا بوده و ایران با ذخیره فراوان ، در راءس کشورهای خلیج فارس قرار دارد. مقداری از گازهای تولید شده برای تولید نیروی برق ، تصفیه مواد سوختی ، تصفیه آب ، تـولیـد کـود و تـزریـق مـجـدد داخـل مـخـازن و چـاهـهـای نـفـت مـورد اسـتـفاده قرار می گیرد، ولی حداقل ۳۴کل گازهای تولید شده بیهوده می سوزد و از بین می رود. ▪ ذخـایـر گـاز طـبـیـعـی کـشـورهـای حـوزه خـلیـج فـارس در سال ۱۹۸۷ - ایران/ عراق/ کویت/ قطر/عربستان ۷۴۴۴۰۱۲۰۵۱۰۰۰۱۴۰۰۰/۴۱۳۵ تولید گاز طبیعی کشورهای حوزه خلیج فارس ۱۹۸۶ (میلیارد متر مکعب) بحرین ایران عراق کویت عمان قطرعربستان امارات ۱۵۱۱۷۷۱۷۰۷۰۲۱۱۷۴۳۳۶۱۶۸ ● صنایع پتروشیمی صـنـعـت پـتـروشـمـی ، امـروزه نـقش عمده ای در پیشرفت اقتصاد و توسعه صنایع ملتهای جهان دارد.۱۴ مـحـصـولات صـنـعـتـی در کـشـورهـای پـیـشـرفـتـه از صـنـایع پتروشیمی به دست می آید. آهـنـگ رشـد ایـن صـعـنـت نـسـبـت به صنایع دیگر بیشتر بوده ، بطوری که رشد آن در تولید کـالاهـای مـصـرفـی مـانـنـد الیـاف مـصـنوعی ، پلاستیک و لاستیک مصنوعی در سالهای اخیر بی سابقه است . صـنـایـع پـتـروشـیـمـی در کـشورهای خلیج فارس نیز از اهمیت زیادی برخوردار است . .بطور مـثال کارخانه ای برای تولید اوره و اسید سولفوریک در نزدیکی چاههای نفت عربستان ایجاد شـده کـه به صورت اقتصادی به تولید مشغول بوده و سالانه ۳۳۰۰۰۰تن اوره ، صد هزار تن اسید سولفوریک در نزدیکی چاههای نفت عربستان ایجاد شده که به صورت اقتصادی به تـولید مشغول بوده و سالانه ۳۳۰۰۰۰ تن اوره ، صدهزار تن اسید سولفوریک و بیست هزار تن ملانین تولید می کند. مـجـتـمـع پـتـروشـیـمی (خلیج فارس) نیز با ظرفیّت روزانه یک هزار تن آمونیاک و هزار تن مـتـانـول از سـال ۱۹۸۵ در بـحـریـن شـروع بـه کـار کـرده است . این مجتمع متعلق به صنایع پـتـروشـیـمـی خـلیـج فـارس مـی بـاشـد که سال ۱۹۸۰ توسّط کشورهای عربستان سعودی ، بحرین و کویت بطور مشترک در بحرین تشکیل شد. اوّلیـن کـارخـانـه کـود شـیـمـیـایـی بـرای تـولیـد آمـونـیـاک و سـولفـات در سـال ۱۹۶۶ بـا ظـرفیّت ۵۵۰ تن در روز در کویت مورد بهره برداری قرار گرفت وهم اکنون ظرفیّت تولید آن به ۹۵۰ تن در روز افزایش یافته است . پس از انقلاب اسلامی و پایان جنگ ، صنایع پتروشیمی در ایران مورد توجه قرار گرفته و پـیـشـترفتهای خوبی در راه تولید آن به دست آمده است . این صنایع بطور عمده در کناه خلیج فـارس مـانـنـد صـنـایـع پـتـروشـیـمـی آبـادان ، خـارک و شـیراز استقرار یافته است . صنایع پتروشیمی اراک نیز که یکی از بزرگترین مجتمع های پتروشیمی ایران می باشد، بتازگی راه اندازی شده است . مـجـتـمـع شیمیایی رازی (بندر امام ) تولید کننده کودهای شیمیایی ازُته ، فسفاته و گـوگـر بـوده و شـرکـت سهمای پتروشیمی ایران ـ نیپون به تولید مواد نرم کننده پلاستیک مشغول است . کارخانه پولیکا(کرج) تولید کننده لوله های خشک پی وی سی ، اتصالات لوله و تـرکـیـبـات نـرم مـورد نیاز کابل سازی و مجتمع پتروشیمی آبادان دارای خط تولاید پی وی سی و مجتمع شیراز دارای خط تولید کود شیمیای ، کربنات و بی کربنات دوسود می باشد. ● تجارت مـدارک مـربـوط به تاریخ دریانوردی در آبهای جهان نشان می دهد که خلیج فارس از زمانهای قـدیـم مود توجه اقوام و ملّتهای مختلف بوده ، همواره به عنوان یکی از با ارزشترین آبراههای تجارتی جهان از آن استفاده شده است ایـن اهـمـیـت هـر چـنـد در طـول زمان متفاوت بوده ، ولی در واقع ، از محدوده معینی خارج نشده است . مـهـمـّتـری اهمیت خلیج فارس موقعیت جغرافیایی خاص آن است که از نظر نظامی و تجارتی در طول تاریخ مورد توجه دولتها بوده است . اهـمـیـت دیـگـر خـلیـج فـارس بـه ارزشـهای اقتصادی آن برمی گردد. وجود منابع غنی معدنی و غذاییی در آبها و کشورهای حاشیه آن به این منطقه اهمیّت بسیار بخشیده است . بـنـدرهـای خـلیـج فـارس و دریـای عـمـّان ، قـرنـهـای مـتـمادی دارای اهمیّت و اعتباری ویژه ای در بازرگانی دریایی و مبادلات تجاری دنیا قدیم بوده ، هم اکنون نیز بعضی از آنها، اهمیّت خود را حـفـظ کـرد و نقش مهمّی را در حمل و نقل دریایی خلیج فارس ایفا می کنند. مجتمع بندری شهید رجـایـی ایـران ، یـکـی از این بندرهای مهم می باشد. این مجتمع عظیم بندری در بیست کیلومتری غـرب بندر عباس ، در دامنه کوههای ( کشار) و (گچین) قرار گرفته است و از نظر موقعیّت دریایی در دهانه وردی خلیج فارس واقع شده است . از دیگر بندرهای مهم ایران در منطقه خلیج فارس بندرهای امام خمینی ، خارک ، آبادان ، خرمشهر، بوشهر و چاه بهار را می توان نام برد. بـنـدرهـای مـهـم کـشورهای دیگر خلیج فارس عبارت از: بصره ، ام اقصر و فاو(عراق) ، راشد، زایـد، مـجـتـمـع بـنـدری راءس الخـیمه و جَبَل عَلی (امارات متحده عربی) ، دوحه ام سعید(قطر)، ظهران ، (عربسان سعودی) و کویت و میناء احمدی (کویت) . افـزایـش قـیمت نفت از سال ۱۹۷۳ به بعد، قدرت مالی کشورهای تولید کننده نفت را بالا برد کـه بـه دنـبـال آن ، غـربـیـهـا کـوشیدند، کشورهای منطقه خلیج را به مصرف کنندگان خوبی برای کالاهای ساخته شده کشورهای صنعتی تبدیل کنند. از آن وقت بودکه منطقه خلیج فارس ، مـحـلّی مـنـاسب برای گردش دلارهای نفتی و تجارت کالاهای صنعتی و سرمایه ای شد. در بخش سرمایه گذاری صنعتی ، ایجاد کارخانه های مونتاژ که خود عاملی برای وابستگی به واردات بود به اجرا درآمد. سـهـم شـاغـلیـن در تـجـارت نـسـبـت بـه کـل جـمـعـیـّت در بـعـضـی از کـشورهای خلیج فارس در سـال ۱۹۸۰ بـدین شکل بوده است : امارات متحده عربی ، ۲۱ درصد کویت ۱۹ دصد و عربستان سعودی ۱۶.۵ درصد شاغلین در بخش تجارت فعالیت داشته اند. ● منابع غذایی نـعـمـتـهـا و گـنـجـهـای فراوانی در خلیج فارس نهفته است ؛ چنانچه بیش از ۱۵۰ نوع ماهی در دل آبـهـای مـنـطـقـه یـافـت می شود که هر کدام ازز آنها طعم و لطافت خاص خود را دارد. آبزیان خلیج فارس از نظر زندگی و شرایط محیط، وضع خاصی دارند، زیرا آبزیان خلیج فارس بـه اسـتثنای یکی دو نوع از آنها وارد آب شیرین اروند رود، بهمن شیر و کارون می شوند. همه در آب شـور زنـدگـی کـرده و در هـمـان جـا تـخـم ریـزی و تـولیـد مثل می کند. آشنایی با شرایط محیط و زندگی ماهیها، کمک فراوانی به صید آنها به عنوان یک منبع تغذیه می نماید. بـرای صـید ماهیهایی ،از قبیل کفشک ، سنگسر، سبیتی ، شوریده ، هامور، سرخو، و غیره باید و مـسـائل صـیـد تـعـقـیـبی عمقی به کار برد، در حالی که با این وسیله صید، نمی توان ماهیهای مهاجر سطحی مانند تون و ساردین را صید کرد. انواع گونا گونی از ماهیها در خلیج فارس وجود دارد. گونه هایی که ارزش تجارتی داشته ، شامل سرگروه زیر می باشند: ۱) درجه یک شامل ماهیهای زبیده ، حلوا سفید، قباد، شیرماهی و شانک . ۲) درجـه دوم شـامـل مـاهـیـهـای سـنگسر، پیش ماهی ، هامور، سیکین ، کارفه ، طوطی ، حلوا سیاه ، شوریده ، خبور و کفشک . ۳) سورخو، خارو و وسبور. البتّه حدود ۱۴۶ نوع ماهی دیگر نیز در این منطقه یافت می شود که تعداد آنها چندان زیاد نیست . آبـهـای اطـراف جـزیـره قـشـم ، یـکی از مراکز عمده صید ماهی بوده و در حدود هشتاد درصد ماهی ساردین صید شده در منطقه هرمزگان ، در نواحی اطراف جزیره قشم صید می شود. یـکـی دیـگـر از مـحـصـولات غـذایی پر ارزش خلیج فارس (میگو) است . این حیوان سرشار از پروتین ، فسفر، اسیدهای آمینه و مواد غذایی انرژی زاست . انـواع صـدفـهـای خـوراکـی در سـواحـل و اطـراف جـزیـره هـای جـنـوب ، مـانـنـد سـاحـل گـشـه (Gashe)، معروف به ساحل صدف (بندر لنگه) جزایر هرمز، قشم ، لارک دیده می شود و گوشت آن بسیار لذیذ وخوشمزه است که بین اروپاییان طرفداران فراوانی دارد. این صدف خوراکی در منطقه بین جزیره های قشم ، هرمز، بندر عباس و بندر لنگه فراوان است و در صـورت عـمـل کـشـت و پـرورش آن به صورت اقتصادی ، می توان هزارها تن از این صدف خوراکی را در سال به بازار مصرف عرضه کرد. ● معادن الف) معادن کشورهای حاشیه خلیج فارس - عربستان : طلا، نقره ، آهن ، مس ، نمک ، منگنز، سولفور، سرب و سنگ گچ . - ایـران : زغـال سـنـگ ، مـس ، سـنـگ آهن ، سرب ، روی ، کرومیت ، منگنز، سنگ تزئینی ، سنگ لاشه سـاخـتـمـانـی ، سنگ آهک ، کالوئن و خاک نسوز، نیتونیت ، دولومیت ، باریت ، فلورین ، سولفات سدیم ، فلدسپات ، نمک ، سیلیس ، کوراتزیت ، پوکله معدنی ، تلک و سنگ کچ . - عمان : مرمر، پنبه گوهی ، کرم و مس . - امارات متحده عربی :مس . - عراق :آهن ، نقره ، سرب ، زغال - قطر: آهک و خاک رس . ب) معادن خلیج فارس - آهـن :مـعـدن آهن در بیشتر جزیره های خلیج فارس از جمله جزیره های لارک ، فارور، هنگام و هرمز وجـود دارد. بـراسـاس مطالعاتی که از سوی سازمان برنامه و بودجه در جزیره فارور انجام گرفته ،میزان سنگ آهن این جزیره تاپانصد هزارتن تخمین زده می شود. - نـمـک :معدن نمک در بیشتر نقاط ساحلی ، و جزیره هایی مانند هرمز، لارک ، هنگام و قشم یافت می شـود. مـعـدن نـمـک هـرمـز کـوهـی از نـمـک اسـت کـه در کـتـابـهـای قـدیـم آن را (جبل الملح) نام برده اند. - خـاک سـرخ : ایـن خـاک کـه از آن در رنـگ سـازی استفاده می شود، در بیشتر جزیره ها و بندرهای خـلیج فارس از جمله لارک ، هنگام ، هرمز، سیری ، ابوموسی وسیراف وجود دارد. ذخـیـره ثـابـت شـده خـاک سـرخ هرمز حدود شصت هزار تن و ذخیره احتمالی آن حدود ۱۵۰ هزار تن تخمین زده شده است . - گوگرد: معدن گوگرد در بیشتر نقاط ساحلی خلیج فارس وجود دارد. - سرب :معدن سرب نیز به فراوانی در بیشتر ناحیه های خلیج فارس وجود دارد.