مرثیه‌های ‌معصومانه

تاریخ آغاز سرایش عاشورایی تقریبا روشن است و می‌توان روز شهادت حسین‌بن‌علی و یارانش را تاریخ شروع مرثیه عاشورایی دانست. اولین مرثیه سرایان واقع کربلا خود عاشوراییان و اهل بیت امام بوده‌اند. ● امام حسین‌، اولین مرثیه‌سرا چنانچه در متن‌های تاریخی آمده است اولین مرثیه‌سرا کاروان کربلا حضرت امام حسین بوده‌اند. یکی از مرثیه‌های متاثرکننده ایشان مربوط به روز عاشورا است. ایشان در هنگام آخرین وداع با خانواده‌شان خطاب به دختر‌ش حضرت سکینه مرثیه‌ای می‌خوانند که از ماندگارترین مرثیه‌های روز عاشورا است. لاتحرقی قلبی بدمعک حسرتا مادام منی‌الروح فی جسمانی... تا جان در بدن دارم، دلم را از اشک حسرتت مسوزان / ای بهترین زنان، هنگامی که کشته گردم، تو برای گریستن بر من سزاوارتری / به زودی بر مصیبتم گریه‌های طولانی در پیش داری. ● حضرت زینب مشخص است که دومین مرثیه‌سرای کربلا شخصیت بزرگوار حضرت زینب هستند. از ایشان مرثیه‌هایی در شهادت برادر و یاران شهیدش نقل شده است. علی‌الطف‌السلام و ساکنیه و روح‌الله فی تلک القباب... درود بر ساکنان طف و بر روح خدا که در آن آرامگاه‌ها آسوده‌اند / آرامگاه جوانمردان شب زنده‌داری که در دامن این دشت و تپه‌ها خدا را عبادت می‌کنند / این آرامگاه‌ها برای آنان کاخ‌های وسیع و جاویدان شده ‌است. ● ام‌لقمان او دختر عقیل برادر امام علی است. هنگامی که بشیر خبر شهادت امام و یارانش را به مدینه رساند، زنان بنی‌هاشم از خانه‌ها بیرون آمدند و مشغول عزاداری شدند. از آن روز این نوحه‌ها از ام لقمان به جا مانده است. ماذا تقولون ان قال النبی لکم ماذا فعلتم و انتم آخر الامم... اگر پیامبر از شما بپرسد که ای آخرین امت، شما چه کردید، چه می‌گویید؟ / و بعد از من با خانواده و دودمان من چگونه رفتار کردید؟/ برخی از آنان اسیر شدند و بدن برخی آغشته به خون شد. / سزای نصایحی که من به شما کردم چنین نبود. ● علی‌بن‌الحسین امام سجاد در حادثه کربلا بیست و سه ساله بود. سخنرانی ایشان در مسجد شام و در برابر یزید و شامیان بسیار روشنگر و تاثیرگذار بود. این اشعار از مراثی ایشان است. فلا غرو من قتل الحسین فشیخه ابوه علی کان خیرا و اکرما... در کشتن جای شگفتی نیست، زیرا پدر بزرگوارش را که از او برتر بود نیز شهید کردند. / ای مردم کوفه ، بر حادثه‌ای که بر حسین (ع)گذشت ، شادی نکنید، زیرا آن ماتمی است بس بزرگ / جانم فدای شهیدی که در ساحل رود به خاک افتاد و پاداش قاتل او دوزخ است. ● ام‌کلثوم، دختر امام علی ام‌کلثوم خواهر دیگر امام حسین نیز در کربلا حضور داشتند. او هم مانند خواهرش حضرت زینب کلامی شیوا و بلیغ داشت‌. ام‌کلثوم پس از بازگشت از شام به مدینه بیشتر از چهار ماه و ده روز زندگیشان ادامه پیدا نکرد. قتلتم اخی ظلما فویل لامکم ستجزون نارا حرها یتوقد... وای بر مادران شما که برادرم را به ستم شهید کردید، به زودی آتشی برافروخته پاداشتان خواهد بود. خون‌هایی را ریختید که خدا و قران و محمد(ص) ریختن آن‌ها را حرام کرده‌اند. ● سکینه‌، دختر امام حسین نامش آمنه و لقبش سکینه بود. می‌گویند ایشان از زنان ادیب مدینه بودند و در خانه شان جلسات درس و حدیث برگزار می‌شده است. از مراثی او می‌توان به نمونه زیر اشاره کرد: لاتعذلیه فهم قاطع طرقه فعینه بدموع ذرف غدقه... کسی را سرزنش مکن که راهش را گم کرده‌است زیرا از چشمانش اشک فراوان می‌بارد./ در روز طف تیری به سوی امام حسین رها شد که خطا نمی‌کند و از چشم امام (سجاد) دور نمی‌شود. / این کار به دست مردمانی انجام شد که بدترین مردم و حرامزاده و خارج از دین و فاسق بودند. / ای بدترین امت دلیل‌هایتان را در رستاخیز بیاورید. شما برهانی ندارید زیرا همه شما او را با شمشیرهایتان زده‌اید. ● ام‌البنین ام‌البنین‌، همسر امام علی (ع) از زنان فاضل و عالم بود.‌ چهار فرزند ام‌البنین، حضرت ابوالفضل، عبدا... جعفر، و عثمان‌بن‌علی که او را به نام آن‌ها ام‌البنین می‌خواندند در عاشورا شهید شدند. از ام‌البنین نقل شده است که درباره امام حسین گفته ‌است: «‌فرزندان و هرچه در زیر آسمان‌ها‌ست، فدای حسین(ع) باد. از او مرثیه‌های مشهوری به جا مانده است. یا من رای العباس کر علی جماهیر النقد... چه کسی عباس را دید که به گروه پست حمله کرد / در آن هنگام که فرزندان حیدر در کارزار چون شیران در پشت سر وی بودند / شنیدم در هنگامی که دستش قطع شده بود، فرقش مورد اصابت قرار گرفته است / وای بر من، آیا بر فرق شیر شجاع من عمود فرود آمد و سر او را کج کرد؟ / (پسرم) اگر شمشیر در دستت بود، احدی جرات نداشت به تو نزدیک گردد. ● رباب‌امروالقیس‌بن‌عدی او همسر امام حسین بود. بعد از واقعه کربلا مدت یک سال زنده بود و در این مدت روایت شده است که هرگز به زیر سقف نرفت و همواره می‌گریست. اشعاری در رثای امام حسین از او نقل شده‌ است. ان الذیکان نور ایستضاء به فی کربلا قتیل غیر مدفون... همانا نوری که به همه جا پرتو می‌‌افکند، در کربلا شهید شد و بی دفن بر زمین ماند / کسی که پناه یتیمان و نیازمندان بود و هر درمانده‌ای به او پناه می‌برد. به جز اهل بیت، نخستین کسی که برای امام حسین و یارانش مرثیه گفته‌ است، به نقل از «ناسخ‌التواریخ» و «امالی» شیخ‌طوسی، مردی است به نام «سلیمان‌قته» از قبیله بنی‌سهم. او سه روز پس از واقعه عاشورا به نینوا رسید و اشعاری در مرثیه شهدای کربلا گفت.