مختارنامه پاسخی به چیستی عاشورا

تا قبل از پخش مختارنامه، تصاویر هنری ارایه شده پیرامون عاشورا ذات و چیستی این رویداد بزرگ را در تمامی وجوه معرفت شناختی، عارفانه و ملکوتی آن منتقل نمی کرد. اگرچه گاه نمادها در کنار واقعیت ها تعریف درستی از قصه ارایه می نمود اما به جز تجربه روز واقعه و سکانس پایانی آن، در دیگر آثار تلویزیونی و سینمایی تصویر شفافی از پدیدار شناسی، زمینه شناسی و ساختارشناسی عاشورا عرضه نمی شد. دوربین در کنکاش آن مقطع زمانی صرفا به حواشی پررنگ تر از متن می پرداخت و کوفه متغیر شده در پس سیاست های اموی را در زاویه دید ثبتی خود قرار می داد. مجموعه هایی چون فرستاده (جواد شمقدری)، آخرین دعوت( حسین سهیلی زاده)، معصومیت از دست رفته(داود میر باقری) نمونه هایی از این دست تلاش ها برای بازتاب مفاهیم عمیق عاشورا بود که هر یک به توفیقات مناسبی در جذب مخاطب رسیدند. اما درسال پایانی دهه ۸۰ رسانه ملی بازهم توانایی خود در غافلگیر نمودن مخاطب را نشان داد و با نمایش مختارنامه یک پاتک فرهنگی ناب را بر ضد جنگ نرم رسانه های غربی به انجام رساند. هنر کارگردانی میرباقری در کنار حمایت های مالی خوب، مجموعه ای را فراهم نموده که هر جمعه میلیون ها ایرانی را به پای گیرنده های تلویزیون می کشاند و تمامی محافل جمعی را تحت تاثیر جلوه گری برجسته نمادها در بطن تاریخ عبرت گون آن دوره قرار داده است. مجموعه از منظر تیپولوژی شخصیت تصویر درستی را از وجوه جامعه شناختی، بافت طبقاتی، نسب شناسی و تبار شناسی افراد و روان شناسی شخصیت ها ارایه داده و دکوراتور اثر در نماهای ثبتی لوکیشن های داخلی و بیرونی، شاخص بافتی و سازه ای بناها و اماکن آن دوره به توفیق مناسبی دست یافته و چهره آرایی برجسته اثر، مختصات میمیکی افراد آن دوره را به خوبی بازتاب می دهد. بازی ها در یک پیکره متوازن و انسجام یافته، حس همذات پنداری بیننده را برمی انگیزند و هوشمندی کارگردان در انتقال نمادین پیام های عاشورایی به مخاطب، اثری را فراروی بینش جامعه قرار داده که اگر آن را افتخار فرهنگی و هنری رسانه ملی برشماریم، سخنی به گزافه نیست. به واقع باید گفت: عاشورا در قاب ذهنی جامعه ایرانی یک رسانه جاودان است و مختارنامه به همین علت توانسته با قرارگرفتن در مرکز دید مخاطبان، گستره ای از آرای متفاوت را به سمت خود بکشاند. از وجه دیگر موسیقی متن اثر همخوانی درستی با بافت حسی صحنه ها و لحظه ها داشته و علاوه برآنکه اندوه را به گونه ای مناسب در نهانخانه قلب آدمی می پرورد، معرفت دینی را نیز در تفکر پویای جامعه بازنمایی می کند. مختارنامه از منظر دیگر توانسته ارتباط منطقی و درستی را میان نمادها و واقعیت ها ایجاد کند که در این زمینه می توان به سکانس گفتگوی ابراهیم و مختار در کنار نهر علقمه اشاره داشت که به زیبایی و در قالب کلام ابراهیم، حماسه قمر بنی هاشم و تصویر شهادت او در هنگامه آبرسانی به اهل بیت را در ذهن مخاطب بازسازی می کند. می توان درباره مختارنامه سخنان دیگری نیز بیان کرد و پیام های روز را در پستوی کلام شخصیت ها یا موقعیت هایشان جستجو کرد اما بی شک آن پیامی که با دیدن مختارنامه بیشتر رخ می نمایاند، ذات ایمان و حقیقت رفتار ایمانی است. از این وجه مختار ثقفی که از قافله کربلا جا مانده به عنوان نقطه کانونی روایت، محملی در ارزیابی عیار ایمان در شمایل همراهانش ایجاد نموده است. مختار که در سندهای تاریخی در مظان اتهامات مخربی قرار داشته حال به عنوان چهره ای موجه و در جایگاه قصاص کننده جانیان کربلا، محبوبیتی دو چندان نزد جامعه شیعی ایران یافته است و این مساله قدرت رسانه در فرهنگسازی اصیل و نمایش درست حقیقت تاریخ را جلوه گر می کند. رسانه ملی که مدت ها با نگاه درست، آثار برجسته ای را در حوزه های درام و کمدی و با بودجه و هزینه بالا تولید می نمود و دهه ۸۰ را برای ایرانیان در پرتو نمایش آثاری چون در چشم باد، روزگار قریب، مدار صفر درجه، شهریار، شیخ بهایی، روشنتر از خاموشی، شب های برره و در نهایت مختارنامه به یادماندنی کرده است، بیشتر بار اهمیت تولیدی خود را از ژانر تاریخی وام گرفته است و با هدایت درست عوامل به سمت و سوی ساخت مجموعه های شاخص پیرامون هویت تاریخی و دینی ایران، نقشی مهم را در ایجاد فضایی مفرح و تفکر برانگیز برای مخاطبان داشته است و مختارنامه در شرایط کنونی نشانه درست دیگری بر این نقش آفرینی است. به واقع مختارنامه در مقام مجموعه شاخصی که حتی توجه مخاطبان منطقه ای و بین المللی را نیز به خود جلب کرده است هر هفته یک پیام و آموزه معنوی را به بینندگان عرضه می کند و شاید افرادی که قرابتی میان خود و تاریخ اسلام نمی دیدند نیز با این مجموعه همراهی کرده و در زلال معارف جاری در بطن اثر روح زنگار گرفته خود را شستشو می دهند. از اینها که بگذریم جدای از کارگردانی شاخص، طراحی صحنه های جنگی به شکلی بدیع و نوآورانه و نیز چهره آرایی برجسته، می توان اجرای گروه بازیگری را در یک سیر صعودی مورد تحلیل قرار داد. فریبرز عرب نیا از داشته ها و توانایی های خود برای نمایش وجوه و ابعاد شخصیت مختار به خوبی بهره گرفته و بازی بیانی، اندامی و میمیکی وی در سه حالت فرماندهی جنگ، حکومت عراق و مواجهه با شخصیت های اثر بسیار بارز و حساب شده است. عرب نیا در قسمت های آغازین که نوعی لحن پرخروش و حماسی را با نوعی از بازی حسی و حرکتی اگزجره همگام ساخت و در سکون حسی دوران اسارت و همچنین خطابه اش در مسجد کوفه پس از به حکومت رسیدن همچنان نشان می دهد که بازیگر لحظه هاست و نگاه معنی دارش به پسر زبیر با بازی ماندگار رضا کیانیان از قاب های برجسته بازیگری او در مجموعه مختارنامه به شمار می آید.