مختارنامه «سریال‌سال» سیما

تجربه نشان داده است که آثار تاریخی علاقه‌مندان زیادی دارد و همواره فیلم‌های تاریخی، حماسی و مذهبی مخاطبان وسیعی را در هر نقطه از جهان به‌خود جلب می‌کند. این رویکرد در آثار تلویزیونی هم دیده می‌شود و در قاب کوچک هم بینندگان معمولاً مجذوب داستان‌ها و فضاهای تاریخی می‌شوند. در سینمای ایران گرچه آثار تاریخی – مذهبی بسیار اندک هستند اما در تلویزیون موضوع قدری متفاوت است. در سال‌های پس از انقلاب اسلامی رسانه ملی در حوزه تولید و پخش آثار با مضامین تاریخی- مذهبی تلاش وافری از خود نشان داده است. عموم بینندگان شبکه‌های مختلف در این باره می‌توانند مثال‌های زیادی را به یاد آورند، از سریال محبوب امام علی(ع) تا یوسف پیامبر و از تله‌تئاتر‌های مذهبی تا سریال‌های ترکیبی همچون «آخرین دعوت» و ... این گزارش به پدیده «مختارنامه» و دلایل موفقیت آن می‌پردازد، سریالی که عنوان «اثر سال» تلویزیون نام گرفته است. ● ۵ سریال فاخر دورخیز ساخت سریال‌های عظیم در تلویزیون به آغاز دهه ۸۰ یعنی سال ۸۰ و ۸۱ باز می‌گردد. در این مقطع مدیران سیما با سرمایه‌گذاری روی کارگردان‌های با تجربه و صرف هزینه‌های میلیاردی پنج پروژه بزرگ را در دستور کار قرار دادند. سریال‌های زندگی امام حسین(ع)، مختار ثقفی، دکتر محمد قریب، یوسف‌پیامبر و تاریخ انقلاب اسلامی موضوعاتی از این ایده بودند که به مرحله عمل رسیدند. در میان این پنج سریال عظیم(بیگ پروداکشن) ساخت سریال امام حسین(ع) که قرار بود توسط شهریار بحرانی انجام شود در همان روزهای اول فیلمبرداری متوقف شد و هرگز دنبال نشد. اما داوود میرباقری سریال «مختارنامه»، کیانوش عیاری «روزگار قریب»، فرج‌الله سلحشور «یوسف پیامبر» و مسعود جعفری جوزانی «در چشم‌باد» را آغاز کردند. در میان این چهار سریال «مختارنامه» به لحاظ ساخت دکورهای عظیم، تعداد زیاد شخصیت‌های داستان، لوکیشن‌های متعدد، وجود صحنه‌های جنگ و درگیری و... بیش از همه به‌طول انجامید و آخرین اثر از این پنج پروژه بود که به آنتن رسید. اما به نظر کارشناسان این سریال حسن ختام موفقی برای این ایده به‌شمار می‌آید. ● تاریخچه مختارنامه «مختارنامه» که نام خود را از یکی از منابع مورد استفاده نویسندگان فیلمنامه (مختارنامه چاپ سنگی نفس‌المهموم. آیت‌الله شهرانی) گرفته است، در فروردین ماه سال ۸۳در احمدآباد مستوفی کلید خورد و پس از شش سال فیلمبرداری اول تیرماه ۸۹ به پایان رسید. این سریال به طریقه ۳۵ میلیمتری و توسط عظیم جوانروح فیلمبرداری شد و قرار است در ۴۰‌ قسمت پخش شود.در کار «مختارنامه» بیش از ۱۵۰۰ هنرمند همکاری داشتند و بیش از ۶۰ بازیگر اصلی، ۱۴۰ بازیگر فرعی و هزار هنرور جلوی دوربین رفتند.داستان مختار سه مقطع جوانی، میانسالی و شهادت وی را روایت می‌کند.نگارش سریال به قلم حسن میرباقری و محمد بیرانوند از سال ۸۰ آغاز شد که به مرور داود میرباقری آن را بازنویسی کرد. پروژه در سال ۸۱ و ۸۲ در مرحله پیش‌تولید بود. بخش‌هایی از دکور که وقایع و ماجراهای اصلی در آن اتفاق می‌افتد در زمینی بالغ بر ۳۰ هکتار در احمدآباد مستوفی کرج ساخته شد که شامل اجزای شهر کوفه و مکه و ساختمان کعبه بود. در آذرماه سال ۸۲ تست گریم بازیگران آغاز شد و تدوین همزمان با فیلمبرداری توسط مهدی حسینی‌وند از فروردین ۸۳ آغاز شد. در سریال «مختارنامه» محسن شاه‌ابراهیمی به عنوان مدیر هنری و جلیل فتوحی‌نیا، طراح صحنه و گروه ساخت و ساز همکاری کرده‌اند. بخش‌هایی از دکورها هم در شهرهای دیگر همچون شاهرود، حاشیه رودخانه اروند، شهرک سینمایی دفاع مقدس، ورامین و... آماده شد و صحنه‌های دیگری هم در قزوین، تاکستان، شوشتر و... فیلمبرداری شد. بنا به گفته رضا استادی، مدیر روابط عمومی سریال، بیش از ۲۰ میلیارد تومان صرف تولید و ساخت این سریال شده است. این رقم بیشترین اعتبار در میان چهار سریال عظیمی که گفته شد را به خود اختصاص داده است. ● درباره داوود میرباقری داوود میرباقری متولد سال ۳۷ شاهرود بوده و تحصیلاتش را در رشته مهندسی معدن دانشگاه پلی‌تکنیک به پایان رسانده است. او در سال ۵۹ یک دوره سه ساله هنرآموزی تئاتر را در مجموعه تئاتر شهر دنبال کرد و به کار تئاتر پرداخت. «معرکه در معرکه» که در ایران و امریکا اجرا شد، از او چهره خوبی معرفی کرد. عشق‌آباد، دندون طلا و پرده عاشقی از آثار دیگر وی در صحنه تئاتر به شمار می‌آیند.در حوزه تلویزیون او «رعنا»، «گرگ‌ها»، «امام علی(ع)»، «مسافر ری» و «معصومیت از دست رفته» را در کارنامه دارد که هر یک از آنها وجوه قابل تأملی دارند؛ از اثر سیاسی- اجتماعی «رعنا» گرفته تا اثر تاریخی مذهبی «امام علی(ع)». میرباقری در حوزه سینما گرچه آثاری مثل «آدم برفی» و «ساحره» را در کارنامه دارد اما در تلویزیون کارگردان موفق‌تری بوده است. ● ویژگی‌های یک سریال بیاد ماندنی گرچه برای قضاوت درخصوص اثری همچون «مختارنامه» که تقریباً نیمی از قسمت‌های آن باقی است، ‌قدری زود است اما از همین بیست و چند قسمتی که دیده‌ایم، می‌توان ادعا کرد او اثر بی‌بدیلی خلق کرده که تا سال‌های سال در خاطره جمعی افکار عمومی باقی خواهد ماند.او با بهره‌گیری از تجربیات آثار قبلی خود [امام علی(ع)، مسافر ری و معصومیت از دست رفته] تلاش کرده است که در عین روایت مستندگونه از تاریخ، ویژگی‌های داستانی و روایت مناسب اثر را فراموش نکند. دیالوگ‌های ماندگار، شخصیت‌پردازی، وفاداری به شواهد و مستندات تاریخی، بهره‌گیری از گویش و دیالوگ‌های آهنگین (که ویژه دوران حکومت اعراب بوده) از جمله ارزش‌هایی است که در فیلمنامه «مختارنامه» می‌توان شناسایی کرد. اما در حوزه کارگردانی و ساختار هم میرباقری تلاش کرده تا در عین ارائه اطلاعات تاریخی، ریتم داستان و تصاویر را حفظ کند. او در عین این که هر قسمت زوایای مختلفی از تاریخ را بازگو می‌کند، در عین حال با ارائه تصاویر جذاب و حرکت‌های دوربین می‌کوشد به جذابیت اثر بیفزاید. در واقع در هر قسمت می‌توان ایده‌های کارگردانی او را رصد کرد؛ از رؤیای خون مختار در کوفه گرفته تا کابوس‌های او کلیپ‌هایی همچون غسل شهادت توابین، آتش‌سوزی کعبه و... بازی‌های یکدست بازیگران از جمله زحمات کارگردان است که به خوبی مشهود است و سه نسل از بازیگران را در جلوی دوربین می‌توان مشاهده کرد که بازی‌های خوبی از خود ارائه داده‌اند، از رضا کیانیان (در نقش عبدالله بن زبیر)، مهدی فخیم‌زاده (عمر سعد)، فریبا کوثری (عمره)، فرهاد اصلانی (ابن‌زیاد)، ولی‌الله شیراندامی (سلیمان صرد خزاعی)، نسرین مقانلو (ناریه)، بهرام شاه‌محمدلو (بن یزید) و... البته فریبرز عرب‌نیا که در مجموع گرچه به درخشش کیانیان و اصلانی نیست اما می‌توان او را باور کرد. سریال «مختارنامه» جدا از همه این ویژگی‌ها از آن جهت اهمیت دارد که یکی از شخصیت‌های بزرگ شیعی یعنی مختار ثقفی را به عنوان محور داستان خود برگزیده و جای خالی این گونه آثار را به خوبی پر کرده است.